સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.133

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તથાઽન્યાપિ ચ તત્રાસ્તિ દેવતા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
અજાગૃહેતિ વિખ્યાતા સર્વરોગક્ષયાવહા

અજાપાલો યદા રાજા સર્વલોકહિતે રતઃ ॥
અજારૂપાઃ પ્રયાંતિ સ્મ વ્યાધયઃ સકલા દ્વિજાઃ ॥
તદા રાત્રૌ સમાનીય તસ્મિન્સ્થાને દધાતિ સઃ

તતસ્તદાશ્રયાત્સ્થાનમજાગૃહમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
સર્વૈર્જનૈર્ધરા પૃષ્ઠેદર્શનાદ્વ્યાધિનાશનમ્

તત્રૈશ્વર્યમભૂત્પૂર્વં યત્તદ્બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
અહં વઃ કીર્તયિષ્યામિ શ્રોતવ્યં સુસમાહિતૈઃ

તત્રાગતો દ્વિજઃ કશ્ચિત્ક્ષેત્રે તાપસરૂપધૃક્ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન રાત્રૌ પ્રાપ્તઃ શ્રમાન્વિતઃ

અજાવૃંદમથાલોક્ય નિવિષ્ટં સુસુખાન્વિતમ્ ॥
રોમંથ કર્મસંયુક્તં વિશ્વસ્તમકુતોભયમ્

સ જ્ઞાત્વા માનુષેણાત્ર ભવિતવ્યમસંશયમ્ ॥
ન શૂન્યાઃ પશવો રાત્રૌ સ્થાસ્યંતિ વિજને વને

તતઃ ફૂત્કૃત્ય ફૂકૃત્ય દિવં યાવન્ન સંદધે ॥
કશ્ચિદ્વાચં પ્રસુપ્તશ્ચ તાવત્તત્રૈવ ચિંતયન્

અવશ્યં માનુષેણાત્ર પશૂનાં રક્ષણાય ચ ॥
આગંતવ્યં કુતોઽપ્યાશુ તસ્માત્તિષ્ઠામિ નિર્ભયઃ

એવં તસ્ય પ્રસુપ્તસ્ય ગતા સા રજની તતઃ ॥
તતસ્ત્વરિતવત્તસ્ય સુશ્રાંતસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

અથ યાવત્પ્રભાતે સ પ્રપશ્યતિ નિજાં તનુમ્ ॥
તાવત્કુષ્ઠાદિભી રોગૈઃ સમંતાત્પરિવારિતામ્

અશક્તશ્ચલિતું સ્થાનાદપિ ચૈકં પદં ક્વચિત્ ॥
તેજો હીનોઽપિ રૌદ્રેણ ચિન્તયામાસ વૈ તતઃ

કિમિદં કારણં યેન મમૈષા સંસ્થિતા તનુઃ ॥
અકસ્માદેવ રોગોઽયં ચલિતું નૈવ ચ ક્ષમઃ

એવં ચિન્તયમાનસ્ય તસ્ય વિપ્રસ્ય તત્ક્ષણાત્॥
દ્વાદશાર્કપ્રતીકાશઃ પુરુષઃ સમુપાગતઃ

તં યૂથં કાલયામાસ તતઃ સંજ્ઞાભિરાહ્વયન્ ॥
પૃથક્ત્વેન સમાદાય યષ્ટિં સવ્યેન પાણિના

અથાપશ્યત્સ તં વિપ્રં વ્યાધિભિઃ સર્વતો વૃતમ્॥
અશક્તં ચલિતું ક્વાપિ તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

કસ્ત્વમેવંવિધઃ પ્રાપ્તઃ સ્થાને ચાત્ર દ્વિજોત્તમ ॥
નાસ્તિ રાજ્યે મમ વ્યાધિઃ કસ્યચિત્કુત્રચિત્સ્ફુટમ્

અજોનામ નરેન્દ્રોઽહં યદિ તે શ્રોત્રમાગતઃ॥
વ્યાધીંશ્ચ ચ્છાગરૂપેણ રક્ષામિ જનકારણાત્

તસ્માદ્બ્રૂહિ શરીરસ્થો યસ્તે વ્યાધિર્વ્યવસ્થિતઃ ॥
યેનાઽહં નિગ્રહં તસ્ય કરોમિ દ્વિજસત્તમ ।૧૯॥
॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
તીર્થયાત્રાપરોઽહં ચ ભ્રમામિ ક્ષિતિમંડલે॥
ક્રમેણાઽત્ર સમાયાતઃ ક્ષેત્રેઽસ્મિન્હાટકેશ્વરે

નિશાવક્ત્રે નૃપશ્રેષ્ઠ વાસઃ સંચિંતિતો મયા ॥
દૃષ્ટ્વાઽમૂંશ્ચ પશૂન્ભૂપ માનુષં ભાવ્યમેવ હિ

તતશ્ચાત્ર પ્રસુપ્તોઽહં પશૂનામંતિકે નૃપ

અથ યાવત્પ્રભાતેઽહં પ્રપશ્યામિ નિજાં તનુમ્॥
તાવત્કુષ્ઠાદિરોગૈશ્ચ સમંતાત્પરિવારિતામ્

નાન્યત્કિંચિન્નૃપશ્રેષ્ઠ કારણં વેદ્મિ તત્ત્વતઃ ॥
કિમેતેન નૃપશ્રેષ્ઠ ભૂયોભૂયઃ પ્રજલ્પતા ॥
બહુત્વાત્કુરુ તસ્માન્મે યથા સ્યાન્નીરુજા તનુઃ

તતસ્તે વ્યાધયઃ પ્રોક્તા અજાપાલેન ભૂભુજા ॥
કેનાજ્ઞા ખંડિતા મેઽદ્ય કો વધ્યઃ સાંપ્રતં મમ

॥ વ્યાધય ઊચુઃ ॥ ॥
મા કોપં કુરુ ભૂપાલ કૃત્યેઽસ્મિંસ્ત્વં કથંચન ॥
યસ્માદેષ દ્વિજો વિષ્ટઃ સાંપ્રતં વ્યાધિભિસ્ત્રિભિઃ

।
રાજયક્ષ્મા ચ કુષ્ઠં ચ પામા ચ દ્વિજસત્તમ ॥
એતે સંસર્ગજા દોષાસ્ત્રયોઽદ્યાપિ પ્રકીર્તિતાઃ

એતેષાં પ્રથમૌ યૌ દ્વૌ નિવૃત્તિરહિતૌ સ્મૃતૌ ॥
ઔષધૈશ્ચૈવ મંત્રૈશ્ચ શેષા નાશં વ્રજંતિ ચ

આભ્યાં ચ બ્રહ્મશાપોસ્તિ યેન નાસ્તિ નિવર્તનમ્ ॥
તસ્માદત્ર નૃપશ્રેષ્ઠ કુરુ યત્તે ક્ષમં ભવેત્

।
એતેન બ્રાહ્મણેનૈતે સ્પૃષ્ટા રાજંસ્ત્રયોપિ ચ॥
તસ્માત્તાવત્તનું ચાસ્યાવિશતાં તાવસંશયમ્

અપરં શૃણુ ભૂપાલ વચનં નો મુખાચ્ચ્યુતમ્॥
હિતાય સર્વજંતૂનાં તવ શ્રેયોવિવૃદ્ધયે

।
યત્ર સ્થાનં ચિરં તત્ર મેદિન્યાં વિહિતં નૃપ।
પુરીષં ચ સમાવિદ્ધા તેનૈષા મેદિની દ્રુતમ્

કાલાંતરેપિ યે મર્ત્યા ભૂમ્યામસ્યાં સમાગતાઃ।
ભૂમેઃ સ્પર્શં કરિષ્યંતિ તે ભવિષ્યંતિ ચેદૃશાઃ

વયં શેષા મહારાજ વ્યાધયો યે વ્યવસ્થિતાઃ।
ત્વયા મુક્ત્વા ભવિષ્યામો મન્ત્રૌષધવશાનુગાઃ

નૈતૌ પુનસ્તુ દુર્ગ્રાહ્યૌ બ્રહ્મશાપ સમુદ્ભવૌ

તચ્છ્રુત્વા પાર્થિવઃ સોઽપિ તસ્મિન્સ્થાને વ્યવસ્થિતઃ ॥
તં બ્રાહ્મણં પુનઃ પ્રાહ ન ભેતવ્યં ત્વયા દ્વિજ

અહં ત્વાં રક્ષયિષ્યામિ વ્યાધેરસ્માત્સુદારુણાત્ ॥
અત્ર તસ્માત્પ્રતીક્ષસ્વ કઞ્ચિત્કાલં મમાજ્ઞયા

।
એવમુક્ત્વા તતશ્ચક્રે તદર્થં સુમહત્તપઃ ॥
આરાધયન્પ્રભક્ત્યા ચ સમ્યક્તાં ક્ષેત્રદેવતામ્

મુંડેનાથર્વશીર્ષેણ દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ॥
ક્ષેત્રપાલોત્થસૂક્તેન વાસ્તુસૂક્તેન ચ દ્વિજાઃ

સિદ્ધાર્થૈ રક્તપુષ્પૈશ્ચ ગુગ્ગુલેન સુધૂપિતૈઃ॥
હોમં કુર્વન્નૃપઃ પશ્ચાન્નીલરુદ્રાન્વિશેષતઃ

।
અથ નક્તાવસાનેન તસ્ય હોમસ્ય ચોત્થિતા॥
ભિત્ત્વા ધરાતલં દેવી મન્ત્રાકૃષ્ટા વિનિર્ગતા

દેવતા તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય તતઃ પ્રોવાચ તં નૃપમ્

એકાહં તવ ભૂપાલ હોમસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
વિનિર્ગતા ધરાપૃષ્ઠાત્ક્ષેત્રસ્યાસ્યાધિપા સ્મૃતા

તસ્માદ્વદ મહાભાગ યત્તે કૃત્યં કરોમ્યહમ્ ॥
પરાં તુષ્ટિમનુપ્રાપ્તા તસ્માદ્બ્રૂહિ યદીપ્સિતમ્

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અત્ર સ્થાને સદા સ્થેયં ત્વયા દેવિ વિશેષતઃ ॥
વ્યાધિસંસર્ગજો દોષો ભૂમેરસ્યા યથા વ્રજેત્ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ દેવેશિ તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ॥
નો ચેદસ્યાઃ પ્રસંગેન પ્રભવિષ્યંતિ માનવાઃ

વ્યાધિગ્રસ્તા યથા વિપ્રો યોઽયં સંદૃશ્યતે પુરઃ ॥
મયાત્ર વ્યાધયઃ કાલં ચિરં સંસ્થાપિતા યતઃ ॥
ભવિષ્યતિ ચ મે દોષો નો ચેદ્દેવિ ન સંશયઃ

તથાયં બ્રાહ્મણો રોગાત્ત્વત્પ્રસાદાત્સુરેશ્વરિ ॥
મુક્તો ભવતુ મેદિન્યામત્ર સ્થેયં સદા ત્વયા

॥ ક્ષેત્રદેવતોવાચ ॥ ॥
એતત્સ્થાનં મયા સર્વં વ્યાધિદોષવિવર્જિતમ્ ॥
વિહિતં સર્વદૈવાત્ર સ્થાસ્યેઽહમિહ સર્વદા

સાંપ્રતં યોઽત્ર મે સ્થાને વ્યાધિગ્રસ્તઃ સમેષ્યતિ ॥
પૂજયિષ્યતિ માં ભક્ત્યા નીરોગઃ સ ભવિષ્યતિ

તસ્માદદ્ય દ્વિજેંદ્રોઽયં માં પૂજયતુ સાદરમ્ ॥
ભક્ત્યા પરમયા યુક્તઃ શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ

અત્ર ક્ષેત્રે પરાઽન્યાસ્તિ વિખ્યાતા ચંદ્રકૂપિકા। ॥
તસ્યાં સ્નાતુ યથાન્યાયં નિત્યમેવ મહીપતે

દક્ષશાપપ્રશપ્તેન યા ચંદ્રેણ પુરા કૃતા ॥
સ્વસ્નાનાર્થં ક્ષયવ્યાધિપ્રગ્રસ્તેન મહાત્મના । ૫૩ ॥
તથા ખણ્ડશિલાનામ દેવતા ચાત્ર તિષ્ઠતિ ॥
સૌભાગ્યકૂપિકાસ્નાનં કૃત્વા તાં ચ પ્રપશ્યતુ

યા કૃતા કામદેવેન કુષ્ઠગ્રસ્તેન વૈ પુરા ।
સ્નપનાર્થં ચ કુષ્ઠસ્ય વિનાશાય ચ સાદરમ્

તથા ચાપ્સરસાં કુણ્ડમત્રાસ્તિ નૃપસત્તમ ॥
તત્ર સ્નાત્વા રવેરહ્નિ તતઃ પામા પ્રશામ્યતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥
તતઃ સ બ્રાહ્મણઃ પ્રાપ્ય સુપુણ્યાં ચન્દ્રકૂપિકામ્ ॥
સ્નાનં કૃત્વા ચ તાં દેવીં પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ॥
યાવન્માસં તતો મુક્તઃ સત્વરં રાજયક્ષ્મણા ॥ ૫૭
તતઃ સૌભાગ્યકૂપીં તાં દૃષ્ટ્વા કામવિનિર્મિતામ્ ॥
તથા સ્નાનં વિધાયાથ પશ્યન્ખંડશિલાં ચ તામ્

તદ્વન્માસેન નિર્મુક્તઃ કુષ્ઠેન દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તસ્યા દેવ્યાઃ પ્રભાવેન કૂપિકાયાં વિશેષતઃ । ૫૯ ॥
તતશ્ચાપ્સરસાં કુંડે સ્નાત્વૈકં રવિવાસરમ્ ॥
પામયા સંપરિત્યક્તો બુદ્ધ્યેવ વિષયાત્મકઃ

તતઃ સ બ્રાહ્મણો જાતો દ્વાદશાર્કસમપ્રભઃ ॥
તોષેણ મહતા યુક્તો દત્તાશીસ્તસ્ય ભૂપતેઃ

પ્રયયૌ વાંછિતં દેશમનુજ્ઞાતશ્ચ ભૂભુજા ॥
દેવતાયાં પ્રણામં ચ તાભ્યાં કૃત્વા પુનઃપુનઃ

સોપિ રાજા સદોષાંસ્તાનજારૂપાન્વિલોક્ય ચ ॥
સ્વસ્યૈવ બ્રાહ્મણં દૃષ્ટ્વા તં તથા સંપ્રહર્ષિતઃ

સ્વયં ચ પ્રયયૌ તત્ર યત્રસ્થો હાટકેશ્વરઃ ॥
તેનૈવ ચ શરીરેણ નિજકાંતાસમન્વિતઃ

અજાગૃહે સ્થિતા યસ્માત્સા દેવી ક્ષેત્રદેવતા ॥
અજાગૃહા તતઃ ખ્યાતા સર્વત્રૈવ દ્વિજોત્તમાઃ

અદ્યાપિ યક્ષ્મણા ગ્રસ્તો યસ્તાં પૂજયતે નરઃ ॥
તૈનૈવ વિધિના સમ્યક્સ નીરોગો દ્રુતં ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યેઽજાગૃહોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રયસ્ત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ