સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.132

॥ ઋષય ઊચુઃ । ॥
ત્વયા સૂતજ તત્રસ્થં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય કીર્તિતમ્ ॥
તીર્થં વરરુચેશ્ચૈવ વૈનાયક્યં પ્રવિદ્યતે

કાત્યાયનસ્ય ન પ્રોક્તં કિઞ્ચિત્તત્ર મહામતે ॥
કિં વા તેન કૃતં નૈવ કિં વા તે વિસ્મૃતિં ગતમ્

તસ્માદાચક્ષ્વ નઃ શીઘ્રં યદિ કિંચિન્મહાત્મના ॥
ક્ષેત્રેત્ર નિર્મિતં તીર્થં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ । ૩ ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તેન વાસ્તુપદંનામ તત્ર તીર્થવિનિર્મિતમ્ ॥
કાત્યાયનેન વિપ્રેણ સર્વકામપ્રદં નૃણામ્

ચત્વારિંશત્ત્રિભિર્યુક્તા દેવતા યત્ર પંચ ચ ॥
પૂજ્યંતે પૂજિતાશ્ચાપિ સિદ્ધિં યચ્છંતિ તત્ક્ષણાત્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કસ્માત્તા દેવતાઃ સૂત પૂજ્યંતે તત્ર સંસ્થિતાઃ ॥
નામતશ્ચ વિભાગેન કીર્તયસ્વ પૃથક્પૃથક્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પૂર્વં કિંચિન્મહદ્ભૂતં નિર્ગતં ધરણીતલાત્ ॥
અપૂર્વં રૌદ્રમત્યુગ્રં કૃષ્ણ દંતં ભયાનકમ્

શંકુકર્ણં કૃશાસ્યં ચ ઊર્ધ્વકેશં ભયાનકમ્ ॥
દેવાનાં નાશનાર્થાય માનુષાણાં વિશેષતઃ ॥ ॥
આકૃષ્ટં દાનવેંદ્રેણ મંત્રૈઃ શુક્રપ્રદર્શિતૈઃ ॥
અવધ્યં સર્વશસ્ત્રાણામસ્ત્રાણાં ચ વિશેષતઃ

અથ દેવાઃ સમાલોક્ય તત્તાદૃક્સુભયાવહમ્ ॥
જઘ્નુઃ શસ્ત્રૈઃ શિતૈશ્ચિત્રૈઃ કોપેન મહતાન્વિતાઃ

નૈવ શેકુસ્તદંગેષુ પ્રહર્તું યત્નમાસ્થિતાઃ ॥
ભક્ષ્યંતે કેવલં તેન શતશોઽથ સહસ્રશઃ

અથ તે યત્નમાસ્થાય સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા તદ્ભૂતમભિદુદ્રુવુઃ

તતઃ સંગૃહ્ય યત્નેન સર્વગાત્રેષુ સર્વતઃ ॥
તચ્ચ પંચગુણૈર્દેવૈઃ પાતિતં ધરણીતલે॥

ઉપવિષ્ટાસ્તતસ્તસ્ય સર્વે ભૂત્વા સમંતતઃ ॥
પ્રહારાન્સંપ્રયચ્છંતિ ન લગંતિ ચ તસ્ય તે

આથર્વણેન સૂક્તેન જાતં ચામૃતબિંદુના ॥
તદ્ભૂતં પ્રેષિતં દૈત્યૈર્મુંડેન ચ તદંતિકમ્

એવં વર્ષસહસ્રાંતં તત્તથૈવ વ્યવસ્થિતમ્ ।
ન મુંચંતિ ભયાત્તે તુ ન હંતું શક્નુવંતિ ચ

તસ્યોદરે સ્થિતો બ્રહ્મા શક્રાદ્યા અમરાશ્ચ યે ॥
ચતુર્દિક્ષુ સ્થિતાઃ ક્રુદ્ધા મહદ્યત્નેન સંસ્થિતાઃ ॥
તતસ્તે દાનવાઃ સર્વે મંત્રં ચક્રુઃ પરસ્પરમ્

અસ્ય ભૂતસ્ય રૌદ્રસ્ય શુક્રસૃષ્ટસ્ય તત્ક્ષણાત્ ॥
એક એવાત્ર નિર્દિષ્ટ ઉપાયો દેવસંક્ષયઃ । ૧૮ ॥
તતઃ શસ્ત્રાણિ તીક્ષ્ણાનિ દાનવાસ્તે મહાબલાઃ ॥
મુંચંતો વિવિધાન્નાદાન્સમાજગ્મુઃ સહસ્રશઃ

એતસ્મિન્નંતરે વિષ્ણુરાગતસ્તત્ર તત્ક્ષણાત્ ॥
આહ ભૂતં તદા વિષ્ણુર્વચસા હ્લાદયન્નિવ

યો યસ્મિન્સંસ્થિતો ગાત્રે દેવસ્તવ સમુદ્ભવે ॥
તત્ર પૂજાં સમાદાય તસ્માત્ત્વાં તર્પયિષ્યતિ

નૈવંવિધા તુ લોકેઽસ્મિન્પૂજા દેવસ્ય સંસ્થિતા ॥
કસ્યચિદ્યાદૃશી તેઽદ્ય મયા સંપ્રતિપાદિતા

તતસ્તેન પ્રતિજ્ઞાતમવિકલ્પેન? ચેતસા॥
એવં તેઽહં કરિષ્યામિ પરં મે વચનં શૃણુ

યદિ કશ્ચિન્ન મે પૂજાં કરિષ્યતિ કદાચન ॥
કથંચિન્માનવઃ કશ્ચિત્સ મે ભક્ષ્યો ભવિષ્યતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
બાઢમિત્યેવ ચ પ્રોક્તે તતો દેવેન ચક્રિણા ॥
તદ્ભૂતં નિશ્ચલં જાતં હર્ષેણ મહતાન્વિતમ્

તતો દેવાઃ સમુત્થાય તત્ત્યક્ત્વા શસ્ત્રપાણયઃ ॥
જઘ્નુશ્ચ નિશિતૈઃ શસ્ત્રૈઃ પલાયનસમુત્સુકાન્ ॥
લજ્જાહીનાન્ગતામર્ષાન્દીનવાક્યપ્રજલ્પકાન્

તતઃ સ્વસ્થઃ સ ભૂત્વા તુ હરિર્દૈત્યૈર્નિપાતિતૈઃ ॥
પ્રોવાચ પદ્મજં નામ ભૂતસ્યાસ્ય કુરુષ્વ ભોઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥. ॥
અનેન તવ વાક્યસ્ય પ્રોક્તં વાક્યં હરે યતઃ ॥
વાસ્ત્વેતદિતિ યસ્માચ્ચ તસ્માદ્વાસ્તુ ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા હૃષીકેશ આહૂય વિશ્વકર્મણે ॥
વિધાનં કથયામાસ પૂજાર્થં વિસ્તરાન્વિતમ્

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાહ યાજ્ઞવલ્ક્યસુતઃ સુધીઃ ॥
વિશ્વકર્માણમાહૂય પ્રથમં દ્વિજસત્તમાઃ

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે મમાશ્રમપદં કુરુ ॥
અનેનૈવ વિધાનેન પ્રોક્તેન તુ મહામતે

તતોહં સકલં બુદ્ધ્વા વૃદ્ધિં નેષ્યામિ ભૂતલે ॥
બાલાવબોધનાર્થાય તસ્માદાગચ્છ સત્વરમ્

તતઃ સંપ્રેષયામાસ તં બ્રહ્માપિ તદંતિકમ્ ॥
વિશ્વકર્માણમાહૂય સ્વસુતસ્ય હિતે સ્થિતઃ

વિશ્વકર્માપિ તત્રૈત્ય વાસ્તુપૂજાં યથોદિતામ્ ॥
ચકાર બ્રહ્મણા પ્રોક્તાં યાદૃશીં સકલાં તતઃ

કાત્યાયનોઽપિ તાં સર્વાં દૃષ્ટ્વા ચક્રે સહસ્રશઃ ॥
તદા વિશ્વહિતાર્થાય શાલાકર્માદિ પૂર્વિકામ્ ॥ । ૩૫ ॥
એવં વાસ્તુપદં જાતં તસ્મિન્ક્ષેત્રે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અસ્મિન્ક્ષેત્રે નરઃ પાપાત્સ્પૃષ્ટો મુચ્યેત કર્મણા

તથા ન પ્રાપ્નુયાદ્દોષં ગૃહજાતં કથંચન ॥
શિલ્પોત્થં કુપદોત્થં ચ કુવાસ્તુજમથાપિ ચ

વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં શુક્લાયાં રોહિણીષુ ચ ॥
તત્પદં નિહિતં તત્ર વાસ્તોસ્તેન મહાત્મના

તસ્મિન્નપિ ચ યઃ પૂજાં તેનૈવ વિધિના નરઃ ॥
તસ્ય યઃ કુરુતે સમ્યક્સ ભૂપત્વમવાપ્નુયાત્

ગૃહં દોષાન્વિતં પ્રાપ્ય શિલ્પાદિભિરુપદ્રુતમ્ ॥
તસ્યોપસંગમં પ્રાપ્ય સમૃદ્ધિં યાતિ તદ્દિને

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગર ખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વાસ્તુપદોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ