સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.125

। સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ કર્ણોત્પલાતીર્થં વિખ્યાતં ચાસ્તિ શોભનમ્ ॥
યત્ર સ્નાતો નરઃ સમ્યઙ્ન વિયોગમવાપ્નુયાત્

કથંચિદપિ ચેષ્ટેન ધનેનાલિજનેન ચ ॥
પરાક્રમેણ ધર્મેણ કલત્રેણ વિશેષતઃ

સત્યસંધ ઇતિ ખ્યાતઃ પુરાસીત્પૃથિવીપતિઃ ॥
ઇક્ષ્વાકુકુલસંભૂતઃ સર્વરૂપગુણૈર્યુતઃ

તસ્ય કર્ણોત્પલાનામ જાતા કન્યા સુશોભના ॥
બહુપુત્રસ્ય ચૈકા સા સર્વલક્ષણલક્ષિતા

અથ તસ્યાઃ પિતા નામ ચક્રે દ્વાદશમે દિને ॥
સંમંત્ર્ય બ્રાહ્મણૈઃ સાર્ધં ભૃત્યામાત્યૈર્મુહુર્મુહુઃ

યસ્માત્કર્ણોત્પલા ચેયં જાતા મમ કુમારિકા ॥
તસ્માત્કર્ણોત્પલાનામ જાતા કન્યા સુશોભના

બહુ પુત્રસ્ય ચૈકા સા સર્વલક્ષણલક્ષિતા ॥
તસ્માત્કર્ણોત્પલાનામ જાયતાં દ્વિજસત્તમાઃ

કૃતનામાઽથ સા બાલા વૃદ્ધિં યાતિ દિનેદિને ॥
આહ્લાદકારિણી નિત્યં કલા ચાંદ્રમસી યથા

અથ સા ક્રમશઃ પ્રાપ્તા યૌવનં બંધુલાલિતા ॥
હસ્તાદ્ધસ્તં પ્રગચ્છંતી સર્વેષાં દ્વિજસત્તમાઃ॥

અથ તાં યૌવનોપેતાં દૃષ્ટ્વા સ પૃથિવીપતિઃ ।
ચિંતયામાસ ચિત્તેન કસ્યેમાં પ્રદદામ્યહમ્

ન તસ્યાઃ સદૃશઃ કશ્ચિદ્વરોઽત્ર ધરણીતલે ॥
ન સ્વર્ગે ન ચ પાતાલે કિં કૃત્યં મેઽધુના ભવેત્ । ૧૧ ॥
સ એવં બહુધા ધ્યાત્વા તદર્થં પૃથિવીપતિઃ ॥
નિશ્ચયં પ્રાકરોચ્ચિત્તે પ્રષ્ટવ્યોઽત્ર પિતામહઃ ॥ ૧૨
મયાદ્ય વિષયે ચાસ્મિન્સ દેવઃ પ્રેરયિષ્યતિ ॥
તસ્મૈ પુત્રીં પ્રદાસ્યામિ નાન્યસ્મૈ વૈ કથંચન

સ એવં નિશ્ચયં કૃત્વા તામાદાય તતઃ પરમ્ ॥
બ્રહ્મલોકં જગામાથ પ્રષ્ટું તસ્યાઃ કૃતે વરમ્

અથ યાવત્સ સંપ્રાપ્તો બ્રહ્મલોકં નરેશ્વરઃ ॥
તાવત્સંધ્યા સમુત્પન્ના બ્રાહ્મી બ્રાહ્મણસત્તમાઃ

એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા સાયંતનક્રિયોત્સુકઃ ॥
ઉપવિષ્ટઃ સમાધિસ્થસ્તત્કાલં સમપદ્યત

સત્યસંધોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા સમાધિસ્થં પિતામહમ્ ॥
સમાધ્યંતં પ્રતીક્ષન્સ ઉપવિષ્ટઃ સમીપતઃ

તતો વિલોક્ય ચાત્માનમાત્મનિ પ્રપિતામહઃ ॥
પદ્મે પ્રવર્તિતે સમ્યગષ્ટપત્રે હૃદિ સ્થિતે

કર્ણિકામધ્યગં દીપ્તં બહુવર્ણમતિસ્થિરમ્ ॥
આનંદાશ્રુપરિક્લિન્નવદનઃ પુલકાંકિતઃ

તત આચમ્ય પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ સર્વતોદિશમ્ ॥
અપશ્યત્પ્રણતઃ સર્વૈર્બ્રહ્મલોકનિવાસિભિઃ

એતસ્મિન્નંતરે રાજા તામાદાય શુભાનનામ્ ॥
નમસ્કૃત્ય તયા સાર્ધં તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

અહં દેવ સમાયાતો મર્ત્યલોકાત્તવાંતિકમ્ ॥
સત્યસંધો મહીપાલ આનર્ત ભુવિ વિશ્રુતઃ

ઇયં કર્ણોત્પલાનામ મમ કન્યા સુશોભના ॥
અસ્યા ભુવિ મયા લબ્ધો ન સમોઽત્ર પતિઃ ક્વચિત્

સદૃશસ્તેન ચાયાતસ્તવ પાર્શ્વે સુરોત્તમ ॥
તસ્માન્મે બ્રૂહિ ભર્ત્તારમસ્યા યેન દદામ્યહમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તતઃ પ્રોવાચ પદ્મજઃ ॥
વિહસ્ય સર્વદેવાનાં સમાજે દ્વિજસત્તમાઃ । ૨૫ ॥
યદિ પૃચ્છસિ મે ભૂપ કન્યાધર્મપતિં પ્રતિ ॥
તન્નૈષા કસ્યચિદ્દેયા સાંપ્રતં શૃણુ કારણમ્

આત્મશ્રેણિપ્રસૂતાય વયોજ્યેષ્ઠાય ભૂપતે ॥
કન્યા દેયા ચ ધર્માય યશસે કુલવૃદ્ધયે

સેયં તવ સુતા મર્ત્યે જ્યેષ્ઠભાવં સમાશ્રિતા ॥
સર્વેષાં ભૂમિપાલાનાં યત્તત્ત્વં કારણં શૃણુ

મમાંતિકં પ્રપન્નસ્ય તવ જાતં યુગત્રયમ્॥
અતીતા ભૂતલે મર્ત્યા યે દૃષ્ટાઃ પ્રાક્ત્વયા નૃપ

અન્યા સૃષ્ટિઃ સમુત્પન્ના સાંપ્રતં ધરણીતલે ॥
ન ત્વં જાનાસિ માહાત્મ્યાન્મમ લોકસમુદ્ભવાત્

ન દેવા માનુષીં ભાર્યાં કુર્વન્તિ ચ કથંચન ॥
શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષાણાં સંસ્થાનં યા વિગર્હિતા

તસ્માદત્રૈવ તિષ્ઠ ત્વં સુતયા સહિતો નૃપ ॥
હસ્ત્યશ્વાદિ ચ યત્કિંચિત્તત્સર્વં તે ક્ષયં ગતમ્

પુત્રાઃ પૌત્રાસ્તથા ભૃત્યા યે ચાન્યે બાંધવાસ્તવ ॥
તે સર્વે નિધનં પ્રાપ્તા યે ચાન્યે ભવતેક્ષિતાઃ

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય સ્થિતઃ પાર્થિવસત્તમઃ ॥
યાવત્તાવત્સુદુઃખાર્તા રુદતીસાઽબ્રવીત્સુતા

નાહં તાત વસિષ્યામિ સ્થાનેસ્મિન્બ્રહ્મસંભવે ॥
સખીજનપરિત્યક્તા બંધુવર્ગવિનાકૃતા

તસ્માદ્યાસ્યામિ તત્રૈવ યત્ર સા જનની મમ ॥
તાશ્ચ સખ્યઃ કૃતાનંદા યાભિઃ સંક્રીડિતં મયા

ભર્ત્રા વિનાકૃતા નાહં નયિષ્યે કાલસંસ્થિતિમ્ ॥
તસ્માત્તત્ર દ્રુતં ગચ્છ યત્ર મે જનની સ્થિતા

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાર્દ્રેણ સ ચેતસા ॥
તામાદાય તતઃ પ્રાપ્તઃ સ્વં દેશં પાર્થિવોત્તમઃ

યાવત્પશ્યતિ તાવત્સ સ્થલસ્થાને જલાશયાન્ ॥
જલસ્થાનેષુ સંજાતાઃ સ્થલસંઘાઃ સુદુર્ગમાઃ

અન્યે લોકાસ્તથા ધર્માસ્તેષાં મધ્યે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
પૃચ્છન્નપિ ન જાનાતિ સંબંધં કેનચિત્સહ

તથા મર્ત્યાનિલસ્પૃષ્ટન્દ્યતત્ત્કણાત્સ મહીપતિઃ ॥
સા ચ કન્યા જરાગ્રસ્તા સંજાતા શ્વેતમૂર્દ્ધજા

વલિભિઃ પૂર્ણિતાંગી ચ શીર્ણદંતા કુચચ્યુતા ॥
અમનોજ્ઞા વિરૂપાંગી ચિપિટાક્ષી દ્વિજોત્તમાઃ

સોપિ રાજા તથાભૂતો વેપમાનઃ પદેપદે ॥
પપ્રચ્છ ભૂપતિઃ કોત્ર દેશઃ કોયં પુરં ચ કિમ્

અથ પ્રોચુર્જનાસ્તસ્ય દેશ આનર્ત ઇત્યયમ્ ॥
અયં ભૂપોત્ર વિખ્યાતઃ સુધર્મજ્ઞો બૃહદ્બલઃ

એતત્પ્રાપ્તિપુરંનામ એષા સાભ્રમતી નદી ॥
ગર્તાતીર્થમિદં પુણ્યમેતસ્યાઃ પરિકીર્તિતમ્

યત્રૈતે મુનયઃ શાંતા દાંતાશ્ચાષ્ટગુણે રતાઃ ॥
તપરતા મહાભાગાઃ સ્નાનજપ્યયપરાયણાઃ ॥

તતઃ સ તુ સમાકર્ણ્ય રુરોદ કૃતનિઃસ્વનઃ ॥
સ્વસુતાં તાં સમાલિંગ્ય દુઃખશોકસમન્વિતઃ

તૌ ચ વૃદ્ધતમૌ દૃષ્ટ્વા રુદતૌ કૃપયાન્વિતાઃ ॥
સર્વે લોકાઃ સમાજગ્મુઃ પપ્રચ્છુશ્ચ સુદુઃખિતાઃ

કિં ત્વં વૃદ્ધ સુદુઃખાર્તઃ પ્રરોદિષિ નિરર્ગલમ્ ॥
અનયા વૃદ્ધયા સાર્ધં તસ્માન્નઃ કારણં વદ

કિં તે નષ્ટઃ પ્રિયઃ કશ્ચિત્કિં વા જાતો ધનક્ષયઃ ॥
પરાભૂતોસિ વા કિં ત્વં કેનાપિ વદ મા ચિરમ્

ધર્મજ્ઞો દુષ્ટહંતા ચ સાધૂનાં પાલને રતઃ ॥
રાજા બૃહદ્બલોસ્માકં યેન તે કુરુતે સુખમ્

॥
સત્યસંધ ઉવાચ ॥ ॥
આનર્ત્તાધિપતિશ્ચાહં સત્યસંધ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
મમ કર્ણોત્પલાનામ સુતેયં દયિતા સદા ॥
સોહમસ્યાઃ પ્રદાનાર્થં બ્રહ્મલોકમિતો ગતઃ ॥
પ્રષ્ટું પિતામહં દેવં સ્થિતસ્તત્ર મુહૂર્તવત્

તતો ભૂયઃ સમાયાતો યાવત્પશ્યામિ ભૂતલમ્ ॥
તાવદ્વિલોમતાં પ્રાપ્તં સર્વં નો વેદ્મિ કિઞ્ચન

તચ્છ્રુત્વા તે જના ગત્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ ॥
બૃહદ્બલાય તત્સર્વમાચખ્યુસ્તુષ્ટિસંયુતાઃ

સોઽપિ તત્સર્વમાકર્ણ્ય તતઃ શીઘ્રતરં ગતઃ ॥
પદ્ભ્યામેવ સ્થિતો યત્ર સત્યસન્ધો મહીપતિઃ

તતસ્તં પ્રણિપત્યોચ્ચૈઃ કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥
સ્વાગતં તે મહીપાલ ભૂયઃ સુસ્વાગતં ચ તે

ઇદં રાજ્યં નિજં ભૂયો મયા ભૃત્યેન સાદરમ્ ॥
કુરુષ્વ સ્વેચ્છયા દેહિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ

તતસ્તં ચ સમાલિંગ્ય શિરસ્યાધાય ચાસકૃત્ ॥
ઉવાચાશ્રુપરિક્લિન્નવદનો ગદ્ગદાક્ષરમ્

વત્સ ચીર્ણં મયા રાજ્યં દાનં દત્તં પૃથગ્વિધમ્ ॥
વાજિમેધમુખૈર્યજ્ઞૈરિષ્ટં સંપૂર્ણદક્ષિણૈઃ

।
તસ્માત્તપશ્ચરિષ્યામિ સુતયા ચાનયા સહ ॥
યથૈષા લભતે ભૂયસ્તારુણ્યં પ્રાક્તનં શુભમ્

।
॥ બૃહદ્બલ ઉવાચ ॥ ॥
પારંપર્યેણ રાજેંદ્ર મયૈતત્સકલં શ્રુતમ્ ॥
સત્યસંધો મહીપાલઃ કન્યામાદાય નિર્ગતઃ

કુત્રચિન્ન સમાયાતઃ સ ભૂયોઽપિ પુરોત્તમે ॥
તતસ્તત્સચિવૈ રાજ્યં પ્રતિપાલ્ય ચિરં નૃપ ॥
અભિષિક્તસ્તતઃ પુત્રઃ સુહયોનામ વિશ્રુતઃ

તસ્યાહં ક્રમશો જાતઃ સપ્તસપ્તતિમો વિભો॥
પુરુષસ્તવ વંશસ્ય સમુદ્ભૂતો મહાપતિઃ

તસ્માદત્રૈવ કલ્યાણે સ્થાનેઽસ્મિન્મેધ્યતાં ગતે ॥
ગર્તાતીર્થે કુરુ વિભો તપસ્ત્વમનયા સહ

યેન તે ચરણૌ નિત્યં પ્રણિપત્ય ત્રિસંધિજમ્॥
શ્રેયઃ પ્રાપ્નોમ્યસંદિગ્ધં પ્રસાદઃ ક્રિયતામિતિ

॥ સત્યસંધ ઉવાચ ॥ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે મયાસીત્સ્થાપિતં પુરા ॥
લિંગં વૃષભનાથસ્ય તાવદસ્તિ સુપુત્રક

તત્તસ્યારાધનં નિત્યં કરિષ્યામિ દિવાનિશમ્ ॥
તસ્માત્પ્રાપય માં તત્ર અનયા સુતયા સહ

એવં તયોઃ પ્રવદતોરન્યોન્યં ભૂમિપાલયોઃ ॥
ગર્ત્તાતીર્થાત્સમાયાતા બ્રાહ્મણાઃ કૌતુકાન્વિતાઃ ॥
શ્રુત્વા ભૂમિપતિં પ્રાપ્તં ચિરંતનગુરું શુભમ્

તતઃ સ પાર્થિવસ્તેષાં દત્ત્વાર્ઘં પ્રાંજલિઃ સ્થિતઃ ॥
પ્રોવાચ સ્વર્ગવૃત્તાંતમાસ્યતામિતિ સાદરમ્

અથ તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે યથાજ્યેષ્ઠં યથાસુખમ્॥
ઉપવિષ્ટા નરેંદ્રસ્ય ચતુર્દિક્ષુ સુવિસ્મિતાઃ ॥
પપ્રચ્છુસ્તં ચ ભૂપાલં વાર્તાં બ્રહ્મગૃહોદ્ભવામ્

યથા સ તત્ર નિર્યાત આગતશ્ચ યથા પુરા ॥
આલાપાઃ પદ્મયોનેશ્ચ યથા જાતાસ્ત્વનેકશઃ

તતઃ કથાંતમાસાદ્ય સત્યસંધો મહીપતિઃ ॥
કિંચિદાસાદ્ય તં પ્રાહ સમીપસ્થં બૃહદ્બલમ્

મયા ઇષ્ટં મખૈશ્ચિત્રૈરનેકૈર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ॥
દાનાનિ ચ વિચિત્રાણિ યેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે

એકદાહં ગતઃ પુત્ર ચમત્કારપુરોત્તમે ॥
દૃષ્ટં મયા પુરં તચ્ચ સમંતાદ્બ્રાહ્મણૈવૃતમ્

જપસ્વાધ્યાયસંપન્નૈરગ્નિહોત્રપરાયણૈઃ ॥
ગૃહસ્થધર્મસંપન્નૈર્લોકદ્વયફલાન્વિતૈઃ

તતશ્ચ ચિંતિતં ચિત્તે સ વન્યો મમ પૂર્વજઃ ॥
યેનૈષોપાર્જિતા કીર્તિઃ શાશ્વતી ક્ષયવર્જિતા

તસ્માદહમપિ સ્થાપ્ય પુરમીદૃક્સમુચ્છ્રિતમ્ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ તત્કીર્તિપરિવૃદ્ધયે

એવં ચિતયમાનસ્ય મમ નિત્યં મહીપતે ॥
અવાંતરેણ સંજાતં બ્રહ્મલોકપ્રયાણકમ્

એતદેકં હિ મે ચિત્તે પશ્ચાત્તાપકરં સ્થિતમ્॥
નાન્યત્કિંચિન્મહીપાલ કૃતકૃત્યસ્ય સર્વતઃ

તસ્માત્પ્રાર્થય વિપ્રેંદ્રાન્કાંશ્ચિદેષાં મહાત્મનામ્ ॥
યેન યચ્છામિ સુસ્થાનં કૃત્વા તેભ્યસ્તવાજ્ઞયા

તતઃ સ પ્રાર્થયામાસ તદર્થં બ્રાહ્મણોત્તમાન્ ॥
મમોપરિ દયાં કૃત્વા ક્રિયતાં ભોઃ પરિગ્રહઃ

અસ્ય ભૂપસ્ય સદ્ભક્ત્યા યચ્છતઃ પુરમુત્તમમ્ ॥
અહં વઃ પાલયિષ્યામિ સર્વે મદ્વંશજાશ્ચ તે ॥

તતઃ કાંશ્ચિત્સુકૃચ્છ્રેણ સમાનીય બૃહદ્બલઃ ॥
રાજ્ઞે નિવેદયામાસ એતેભ્યો દીયતામિતિ

તતઃ પ્રક્ષાલ્ય સર્વેષાં પાદાન્સ પૃથિવીપતિઃ ॥
સત્યસંધો દદૌ તેભ્યઃ પુરાર્થં ભૂમિમુત્તમામ્

બૃહદ્બલસ્ય ચાદેશં દદૌ સંપ્રસ્થિતઃ સ્વયમ્ ॥
ત્વયૈતદ્યોગ્યતાં નેયં પુરં પરપુરંજય

ગત્વા ચ સ તયા સાર્ધં તત્ક્ષેત્રં હાટકેશ્વરમ્ ॥
તલ્લિંગં પ્રાપ્ય સંહૃષ્ટશ્ચિરં તેપે તપસ્તતઃ

સાપિ કર્ણોત્પલા પ્રાપ્ય કિંચિત્પુણ્યં જલાશયમ્ ॥
તપસ્તેપે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ગૌરીં શ્રદ્ધાસમન્વિતા

એતસ્મિન્નંતરે રાજા કાલધર્મમુપાગતઃ ॥
આનર્તાધિપતિર્યુદ્ધે હતઃ પુત્રૈઃ સમન્વિતઃ

તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ગર્તાતીર્થસમુદ્ભવાઃ ॥
સત્યસંધં સમભ્યેત્ય પ્રોચુર્દુઃખસમન્વિતાઃ

પરિગ્રહઃ કૃતોઽસ્માભિઃ કેવલં પૃથિવીપતે ॥
ન ચ કિંચિત્ફલં જાતં વૃત્તિજં નઃ પુરોદ્ભવમ્

તસ્માત્કુરુ સ્થિતિં ત્વં ચ સ્વધર્મપરિવૃદ્ધયે ॥?।
યેન તદ્વર્તનોપાયો હ્યસ્માકં નૃપસત્તમ

રાજા બૃહદ્બલો યુદ્ધે કાલધર્મમુપાગતઃ ॥
યસ્ત્વયા દર્શિતોઽસ્માકં વૃત્ત્યર્થં નૃપસત્તમ

॥ સત્યસન્ધ ઉવાચ ॥ ॥
સંન્યસ્તોઽહં દ્વિજશ્રેષ્ઠા વૃત્તિં કર્તું ન ચ ક્ષમઃ ॥
યદિ મે સ્યાત્પુમાન્કશ્ચિદન્વયેઽપિ ન સંશયઃ

તસ્માદ્વ્રજથ હર્મ્યં સ્વં પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મમ ॥
અભાગ્યૈર્ભવદીયૈશ્ચ હતો રાજા બૃહદ્બલઃ

એવમુક્તાશ્ચ તે વિપ્રા મત્વા તથ્યં ચ તદ્વચઃ ॥
સ્વસ્થાનં ત્વરિતા જગ્મુઃ સોઽપિ ચક્રે તપશ્ચિરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સત્યસન્ધનૃપતિવૃત્તાન્તવર્ણનંનામ પંચવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ