સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.122

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોસ્મિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યથા સ નિહતો દેવ્યા મહિષાખ્યો દનૂત્તમઃ

સાંપ્રતં કીર્તયિષ્યામિ કથાં પાતકનાશિનીમ્ ॥
કેદારસંભવાં પુણ્યાં તાં શૃણુધ્વં સમાહિતાઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ।
કેદારઃ શ્રૂયતે સૂત ગંગાદ્વારે હિમાચલે ॥
સ કથં ચેહ સંપ્રાપ્તઃ સર્વં વિસ્તરતો વદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતત્સત્યં ગિરૌ તસ્મિન્સ્વયંભૂઃ સંસ્થિતઃ પ્રભુઃ ॥
પરં તત્ર વસેદ્દેવો યાવન્માસાષ્ટકં દ્વિજાઃ ॥ ૪ ।
યાવદ્ઘર્મશ્ચ વર્ષા ચ તાવત્તત્ર વસેત્પ્રભુઃ ॥
શીતકાલે પુનશ્ચાત્ર ક્ષેત્રે સંતિષ્ઠતે સદા ॥

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કિં તત્કાર્યં વસેદ્યેન ક્ષેત્રે માસચતુષ્ટયમ્ ॥
હિમાચલે યથૈવાષ્ટૌ સૂતપુત્ર વદસ્વ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
પૂર્વં સ્વાયંભુવસ્યાદૌ મનોર્દૈત્યો મહાબલઃ ॥
હિરણ્યાક્ષો મહાતેજાસ્તપોવીર્યસમન્વિતઃ

તૈર્વ્યાપ્તં જગદેતદ્ધિ નિરસ્ય ત્રિદશાધિપમ્ ॥
યજ્ઞ ભાગાશ્ચદેવાનાં હૃતા વીર્યપ્રભાવતઃ

અથ શક્રઃ સુરૈઃ સાર્ધં ગંગાદ્વારં સમાશ્રિતઃ ॥
તપસ્તેપે સુદુઃખાર્તો રાજ્યશ્રીપરિવર્જિતઃ

તસ્યૈવં તપ્યમાનસ્ય તપસ્તીવ્રં મહાત્મનઃ ॥
માહિષં રૂપમાસ્થાય નિશ્ચક્રામ ધરાતલાત્

સ્વયમેવ મહાદેવસ્તતઃ શક્રમુવાચ હ ॥
કેદારયામિ મે શીઘ્રં બ્રૂહિ સર્વં સુરોત્તમ ॥
દૈત્યાનામથ સર્વેષાં રૂપેણાનેન વાસવ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
હિરણ્યાક્ષો મહાદૈત્યઃ સુબાહુર્વક્ર કન્ધરઃ ॥
ત્રિશૃંગો લોહિતાક્ષશ્ચ પંચૈતાન્દારય પ્રભો ॥
હતૈરેતૈર્હતં સર્વં દાનવાનામસંશયમ્

કિમન્યૈઃ કૃપણૈર્ધ્વસ્તૈર્યૈઃ કિંચિન્નાત્ર સિધ્યતિ ॥
તસ્ય તદ્વચનશ્રુત્વા ભગવાંસ્તૂર્ણમભ્યગાત્ ॥
યત્ર દાનવમુખ્યોઽસૌ હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ

અથ તં દૂરતો દૃષ્ટ્વા મહિષં પર્વતોપમમ્ ॥
આયાતં રૌદ્રરૂપેણ દાનવાઃ સર્વતશ્ચ તે

તતો જઘ્નુશ્ચ પાષાણૈર્લગુડૈશ્ચ તથાપરે ॥
ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટિતાંશ્ચક્રુસ્તથાન્યે બલગર્વિતાઃ ॥

અથવમન્ય તાન્દેવઃ પ્રહારં લીલયા દદૌ ॥
યત્રાસ્તે દાનવેન્દ્રોઽસૌ ચતુર્ભિઃ સચિવૈઃ સહ

।
તતઃ શસ્ત્રં સમુદ્યમ્ય યાવદ્ધાવતિ સમ્મુખઃ ॥
તાવચ્છૃંગપ્રહારેણ સોનયદ્યમસાદનમ્

હત્વા તં સચિવાન્પશ્ચાત્સુબાહુપ્રમુખાંશ્ચ તાન્ ॥
જઘાન હન્યમાનોઽપિ સમન્તાદ્દાનવૈઃ પરૈઃ

ન તસ્ય લગતે ક્વાપિ શસ્ત્રં ગાત્રે કથંચન ॥
યત્નતોઽપિ વિસૃષ્ટં ચ લબ્ધલક્ષૈઃ પ્રહારિભિઃ

એવં પંચ પ્રધાનાસ્તાન્હત્વા દૈત્યાન્મહેશ્વરઃ ॥
ભૂયો જગામ તં દેશં યત્ર શક્રો વ્યવસ્થિતઃ ॥
અબ્રવીચ્ચ પ્રહષ્ટાત્મા તતઃ શક્રં તપોન્વિતમ્

મયા તે નિહતાઃ પંચ દાનવા યે ત્વયેરિતાઃ ॥
તસ્માત્ત્રૈલોક્યરાજ્યં સ્વં ભૂય એવ સમાચર

।
મત્તોઽન્યદપિ દેવેશ વરં પ્રાર્થય વાંછિતમ્ ॥
કૈલાસશિખરં યેન ગચ્છામિ ત્વરયાઽન્વિતઃ

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
અનેનૈવ હિ રૂપેણ તિષ્ઠ ત્વં ચાત્ર શંકર ॥
ત્રૈલોક્યરક્ષણાર્થાય ધર્માય ચ શિવાય ચ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
એતદ્રૂપં મયા શક્ર કૃતં તસ્ય વધાય વૈ ॥
અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં યતોન્યેષાં મયા હતઃ

તસ્માદત્રૈવ તે વાક્યાત્સ્થાસ્યામિ સુર સત્તમ ॥
અનેનૈવ તુ રૂપેણ મોક્ષદઃ સર્વદેહિનામ્

એવમુક્ત્વા વિરૂપાક્ષશ્ચક્રે કુંડં તતઃ પરમ્ ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં સુસ્વાદુક્ષીરવત્પ્રિયમ્ ॥

તતઃ પ્રોવાચ દેવેન્દ્રં મેઘગંભીરયા ગિરા ॥
શૃણ્વતાં સર્વદેવાનાં ભગવાંસ્ત્રિપુરાતકઃ

યો માં દૃષ્ટ્વા શુચિર્ભૂત્વા કુંડમેતત્પ્રપશ્યતિ ॥
ત્રિઃ પીત્વા વામસવ્યેન દ્વાભ્યાં ચૈવ તતો જલમ્

કરાભ્યાં સ પુમાન્નૂનં તારયેચ્ચ કુલત્રયમ્ ॥
અપિ પાપસમાચારં નરકેઽપિ વ્યવ સ્થિતમ્ ॥ ૨૯૪
વામેન માતૃકં પક્ષં દક્ષિણેનાથ પૈતૃકમ્ ॥
ઉભાભ્યામથ ચાત્માનં કરાભ્યાં મદ્વચો યથા

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
અહમાગત્ય નિત્યં ત્વાં સ્વર્ગાદ્વૃષભવાહન ॥
અત્રસ્થં પૂજયિષ્યામિ પાસ્યામિ ચ તથોદકમ્

કે દારયામિ યત્પ્રોક્તં ત્વયા મહિષરૂપિણા ॥
કેદાર ઇતિ નામ્ના ત્વં તતઃ ખ્યાતો ભવિષ્યસિ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં કુરુષે શક્ર તતો દૈત્યભયં ન તે ॥
ભવિષ્યતિ પરં તેજો ગાત્રે સંપત્સ્યતેઽખિલમ્

એવમુક્તઃ સહસ્રાક્ષસ્તતઃ પ્રાસાદમુત્તમમ્ ॥
તદર્થં નિર્મયામાસ સાધ્વાલોકં મનોહરમ્

(સાધ્વાલોકં- દર્શનીયતમમ્)
તતઃ પ્રણમ્ય તં દેવમનુમન્ત્ર્ય તતઃ પરમ્ ॥
જગામ નિજમાવાસં મેરુશૃંગાગ્રસંસ્થિતમ્

તતશ્ચાગત્ય નિત્યં સ સ્વર્ગાદ્દેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
કેદારસ્ય સુભક્ત્યાઢ્યાં પૂજાં ચક્રે સમાહિતઃ

મન્ત્રોદકં ચ ત્રિઃ પીત્વા યયૌ બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય યાવત્તત્ર સમાયયૌ

તાવદ્ધિમેન તત્સર્વં ગિરેઃ શૃંગં પ્રપૂરિતમ્ ॥
તચ્ચ કુણ્ડં સ દેવશ્ચ પ્રાસાદેન સમન્વિતઃ

તતો દુઃખપરીતાત્મા ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ ॥
તાં દિશં પ્રણિપત્યોચ્ચૈર્જગામ નિજમંદિરમ્

એવમાગચ્છતસ્તસ્ય ગતં માસચતુષ્ટયમ્ ॥
અપશ્યતો મહાદેવં દિદૃક્ષાગતચેતસઃ

તતઃ પ્રાપ્તે પુનર્વિપ્રા ઘર્મકાલે હિમાલયે ॥
સંયાતો દૃક્પથં દેવઃ સ તથારૂપસંસ્થિતઃ

તતઃ પૂજાં વિધાયોચ્ચૈશ્ચાતુર્માસ્યસમુદ્ભવામ્ ॥
ગીતવાદ્યાદિકં ચક્રે તત્પુરઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

અથ દેવઃ સમાલોક્ય તાં શ્રદ્ધાં તસ્ય ગોપતેઃ ॥
પ્રોવાચ દર્શનં ગત્વા ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ

પરિતુષ્ટોઽસ્મિ દેવેશ ભક્ત્યા ચાનન્યયાઽનયા ॥
તસ્માત્પ્રાર્થય દાસ્યામિ યં કામં હૃદિસંસ્થિતમ્

॥ શક્ર ઉવાચ ॥ ॥
તવ પ્રસાદાત્સંજાતં મમૈશ્વર્યમનુત્તમમ્॥
યત્કિંચિત્ત્રિષુ લોકેષુ તત્સર્વં ગૃહસંસ્થિતમ્

તસ્માદ્યદિ પ્રસાદં મે કરોષિ વૃષભધ્વજ ॥
વરં વા યચ્છસિ પ્રીતસ્તત્કુરુષ્વ વચો મમ

પર્વતોઽયં ભવેદ્ગમ્યો માસાનષ્ટૌ સુરેશ્વર॥
યાવન્મીનસ્થિતો ભાનુઃ પ્રગચ્છતિ શ્રુતં મયા

તતઃ પરમગમ્યશ્ચ હિમપૂરેણ સંવૃતઃ ॥
યદા સ્યાચ્ચતુરો માસાન્યાવત્કુમ્ભગતો રવિઃ

સંજાયતેઽપ્યગમ્યશ્ચ મમાપિ ત્રિપુરાંતક ॥
કિં પુનઃ સ્વલ્પસત્ત્વાનાં નરાદીનાં સુરેશ્વર

તસ્માત્સ્વર્ગેઽથ પાતાલે મર્ત્યે વા ત્રિદશેશ્વર ॥
કુરુષ્વાનેનરૂપેણ સ્થિતિં માસચતુષ્ટયમ્ ॥
યેન ન સ્યાત્પ્રતિજ્ઞાયા હાનિર્મમ સુરેશ્વર

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતો દેવશ્ચિરં ધ્યાત્વા પ્રોવાચ બલસૂદનમ્ ॥
પરં સંતોષમાપન્નો મેઘનિર્ઘોષનિઃસ્વનમ્ ॥

આનર્તવિષયે ક્ષેત્રં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્॥
અસ્મદીયં સહસ્રાક્ષ વિદ્યતે ધરણીતલે

તત્રાહં વૃશ્ચિકસ્થેઽર્કે સદા સ્થાસ્યામિ વાસવ॥
યાવત્કુમ્ભસ્ય પર્યંતં તવ વાક્યાદસંશયમ્

તસ્માત્તત્ર દ્રુતં ગત્વા કૃત્વા પ્રાસાદમુત્તમમ્ ॥
મમ રૂપં પ્રતિષ્ઠાપ્ય કુરુપૂજા યથોચિતામ્ ॥
યેન તત્ર નિજં તેજો ધારયામિ તવાર્થતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતચ્છ્રુત્વા સહસ્રાક્ષો દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
ગત્વા તત્ર તતશ્ચક્રે યદ્દેવેનેરિતં વચઃ

પ્રાસાદં નિર્મયિત્વાથ રૂપં સંસ્થાપ્ય શૂલિનઃ ॥
કુણ્ડં ચક્રે ચ તદ્રૂપં સ્વચ્છોદકસમાવૃતમ્

તતશ્ચારાધયામાસ પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ ॥
સ્નાત્વા કુણ્ડેઽપિબત્તોયં ત્રિઃકૃત્વા ચ યથાપુરા

એવં સ ભગવાંસ્તત્ર શક્રેણારાધિતઃ પુરા ॥
સમાયાતોઽત્ર વિપ્રેંદ્રાઃ સુરમ્યાત્તુ હિમાચલાત્

યસ્તમારાધયેત્સમ્યક્સદા માસચતુષ્ટયમ્ ॥
હિમપાતોદ્ભવે મર્ત્યઃ સ શિવાય પ્રપદ્યતે

શેષકાલેઽપિ યઃ પૂજાં કરોત્યેવ સુભક્તિતઃ ॥
સ પાપં ક્ષાલયેત્પ્રાજ્ઞ આજન્મમરણાંતિકમ્

તત્ર ગીતં પ્રશંસંતિ નૃત્યં ચૈવ પૃથગ્વિધમ્ ॥
દેવસ્ય પુરતઃ પ્રાજ્ઞાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ

અત્ર શ્લોકઃ પુરા ગીતો નારદેન સુરર્ષિણા ॥
તદ્વોઽહં કીર્તયિષ્યામિ શ્રૂયતાં બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

કેદારે સલિલં પીત્વા ગયાપિડં પ્રદાય ચ ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનમથાસાદ્ય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં કેદારસ્ય ચ સંભવમ્ ॥
આખ્યાનં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ સર્વપાતકનાશનમ્

યશ્ચૈતત્છૃણુયાત્સમ્યક્પઠેદ્વા તસ્ય ચાગ્રતઃ ॥
શ્રાવયેદ્વાપિ વા વિપ્રાઃ સર્વપાતકનાનમ્ ॥
કેદારસ્ય સ પાપૌઘૈર્મુચ્યતે તત્ક્ષણાન્નરઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખંડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કેદારોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામદ્વાવિંશત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ