સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.121

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
દેવાનાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા તતઃ સા પરમેશ્વરી ॥
પ્રોવાચ વાહનં કિંચિદ્દેવા યચ્છતુ મે દ્રુતમ્ ॥॥।
તતઃ સિંહં દદૌ ગૌરી યાનાર્થં વિકૃતાનનમ્ ॥
તમારુહ્ય પ્રતસ્થે સા તતો વિંધ્યં નગં પ્રતિ

તસ્યૈકં શૃંગમાસ્થાય રમ્યં શ્રેષ્ઠદ્રુમાન્વિતમ્ ॥
ફલપુષ્પસમાકીર્ણં લતામંડપમંડિતમ્

તતસ્તપોઽકરોત્સાધ્વી તીવ્રવ્રતપરાયણા ॥
સંયમ્યેન્દ્રિયવર્ગં સ્વં ધ્યાયમાના મહેશ્વરમ્

યથાયથા તપોવૃદ્ધિસ્તસ્યાઃ સઞ્જાયતે દ્વિજાઃ ॥
તથા રૂપં ચ કાંતિશ્ચ શરીરે પ્રતિવર્ધતે

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાસ્તત્ર દૈત્યેશકિંકરાઃ ॥
તે તાં દૃષ્ટ્વા વ્રતોપેતામત્યદ્ભુતવપુર્ધ રામ્ ॥
ગત્વા પ્રોચુઃ સ્વનાથસ્ય મહિષસ્ય દુરાત્મનઃ

॥ ચારા ઊચુઃ ॥ ॥
ભ્રમમાણૈર્ધરાપૃષ્ઠે દૃષ્ટાઽપૂર્વા કુમારિકા ॥
વિન્ધ્યાચલેઽદ્ય ચાસ્માભિર્ભુજૈર્દ્વાદશભિર્યુતા ॥
નાનાશસ્ત્રધરૈર્દીપ્તૈશ્ચર્મચ્છાદિતગાત્રકા

ન દેવી ન ચ ગન્ધર્વી નાસુરી નાગકન્યકા ॥
તાદૃગ્રૂપા પુરાઽસ્માભિઃ કાચિદ્દૃષ્ટા નિતમ્બિની।

ન વિદ્મો યન્નિમિત્તં સા તપશ્ચક્રે યશસ્વિની ॥
સ્વર્ગકામાઽર્થકામા વા પતિકામાથ વા વિભો

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા મહિષો દાનવાધિપઃ ॥
કામદેવ વશં પ્રાપ્તઃ શ્રવણાદપિ તત્ક્ષણાત્

તતસ્તાનગ્રતઃ કૃત્વા સૈન્યેન મહતા ન્વિતઃ ॥
જગામ કૌતુકાવિષ્ટો યત્રાસ્તે સા તુ કન્યકા

યથા મૃત્યુકૃતે મન્દઃ શૃગાલઃ સિંહવલ્લભામ્ ॥
વને સુપ્તાં સુવિશ્વસ્તાં સર્વથાપ્ય કુતોભયામ્

તસ્યાઃ સંદર્શનાદેવ તતઃ કામશરૈર્હતઃ॥
સ દાનવપ્રધાનશ્ચ તત્ક્ષણાદેવ સદ્દ્વિજાઃ

અથ પ્રાહ પ્રિયં વાક્યમેકાકી તત્પુરઃસ્થિતઃ॥
ધૃત્વા દૂરતરેસૈન્યં તસ્યા રૂપેણ મોહિતઃ

વિરુદ્ધં યૌવનસ્યૈતદ્વ્રતં તે ચારુહાસિનિ।
તસ્માદેતત્પરિત્યક્ત્વા ત્રૈલોક્યસ્વામિની ભવ

અહં હિ મહિષો નામ દાનવેન્દ્રો યદિ શ્રુતઃ ॥
મયા યેન સહસ્રાક્ષો દ્વન્દ્વયુદ્ધે વિનિર્જિતઃ

ત્રેલોક્યં સકલં મહ્યં સાંપ્રતં ચ વશે સ્થિતમ્ ॥
તસ્માત્ત્વં ભવ સુશ્રોણિ ભાર્યા મમ સુવલ્લભા ॥।૭॥
સહસ્રં મમ ભાર્યાણામન્યદસ્તિ સુશોભનમ્॥
તત્સર્વં તેઽદ્ય ભૃત્યત્વં સાંપ્રતં પ્રક રિષ્યતિ॥।૮॥
અહં ચાપિ તવાત્યંતં દાસભાવં સમાશ્રિતઃ॥
વર્તયિષ્યામિ સુશ્રોણિ પ્રદત્ત્વાઽશેષસંપદઃ॥।૯॥
॥સૂત ઉવાચ ॥॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તતઃ સા પરમેશ્વરી ॥
પ્રોવાચ ભર્ત્સમાના તં કોપસંરક્તલોચના

।
ધિગ્ધિક્પાપસમાચાર કુમારવ્રતધારિણીમ્ ॥
કામોપહતચિત્તાત્મા કિં મામિત્થં પ્રભા ષસે

।
અહં તવ વધાર્થાય નિર્મિતા વિબુધોત્તમૈઃ ॥
તસ્માત્ત્વાં નાશયિષ્યામિ સ્મરેષ્ટં યદ્ધૃદિ સ્થિતમ્

॥ મહિષ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં તદ્વરારોહે યુક્તા સ્યાચ્ચ કુમારિકા ॥
પ્રાર્થનીયા ભવેદત્ર સર્વેષાં પ્રાણિનાં યતઃ

સ્વર્ગાર્થં ક્રિયતે ધર્મસ્તપશ્ચ વરવર્ણિનિ ॥
યેન ભોગાઃ પ્રભુઞ્જંતિ યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ

તસ્માદ્દેહિ મમાત્માનં ગાંધર્વેણ સુશોભને ॥
વિવાહેન યતોઽન્યેષાં સ પ્રધાનઃ પ્રકીર્તિતઃ

એવં પ્રવદતસ્તસ્ય સા દેવી ક્રોધમૂર્છિતા ॥
તદ્વક્ત્રાંતં સમુદ્દિશ્ય શરં ચિક્ષેપ સ ક્ષણાત્

વિવેશ વદનં તસ્ય વલ્મીકં પન્નગો યથા ॥
અથ તૈર્માર્ગગણૈર્વિદ્ધઃ સ વક્ત્રાંતાન્નદંસ્તતઃ

સુસ્રાવ રુધિરં ભૂરિ ગૈરિકં પર્વતો યથા ॥
તતઃ કોપપરીતાત્મા નિવૃત્ત્યાથ શનૈઃ શનૈઃ

સ્વસૈન્યં ત્વરિતો ભેજે કામેન ચ વશી કૃતઃ॥
પ્રોવાચ સૈનિકાન્સર્વાન્દુષ્ટા સ્ત્રીયં પ્રગૃહ્યતામ્ ॥
યથા ન ત્યજતિ પ્રાણાન્પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતા

એષા મમ ન સન્દેહઃ પ્રિયા ભાર્યા ભવિષ્યતિ॥
યદિ નો શસ્ત્રપાતેન પંચત્વમુપયાસ્યતિ

એવમુક્તાસ્તદા તેન દાનવા યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥
દુદ્રુવુઃ સમ્મુખાસ્તસ્યા મુઞ્ચન્તો નિશિતાઞ્છરાન્।૩॥।
એતસ્મિન્નંતરે દેવી સા દૃષ્ટ્વા તાનુપસ્થિતાન્ ॥
યુદ્ધાય કૃતસંકલ્પાંસ્તર્જતશ્ચ મુહુર્મુહુઃ। ૩૨ ॥
તતસ્તુ લીલયા દેવી મુક્તા તીક્ષ્ણાન્મહાશરાન્ ॥
તાન્સર્વાંસ્તાડયામાસ સર્વમર્મસુ તત્ક્ષણાત્

અથ તીક્ષ્ણૈઃ શરૈર્દૈત્યા નિહતા દાનવાસ્તથા ॥
એકે પંચત્વમાપન્ના ગતાશ્ચાન્ય ઇતસ્તતઃ

તતઃ સૈન્યં સમાલોક્ય તદ્ભગ્નં ચ તયા રણે ॥
કોપાવિષ્ટસ્તતો દૈત્યઃ સ્વયં તાં સમુપાદ્રવત્

યચ્છઞ્છૃંગપ્રહારાંશ્ચ તસ્યાઃ શતસહસ્રશઃ ॥
ગર્જિતં વિદધચ્ચોગ્રં શારદાભ્રસમં મુહુઃ

એતસ્મિન્નંતરે દેવી સાટ્ટહાસકૃતસ્વના ॥
ત્રૈલોક્યવિવરં સર્વં યચ્છબ્દેન પ્રપૂરિતમ્ । ૩૭ ॥
એવં તસ્યા હસંત્યાશ્ચ વક્ત્રાન્તાદથ નિર્યયુઃ॥
પુલિંદાઃ શબરા મ્લેછાસ્તથાન્યેઽરણ્યવાસિનઃ

શકાશ્ચ યવનાશ્ચૈવ શતશશ્તુ વપુર્ધરા?॥
વર્મ સ્થગિતગાત્રાશ્ચ યમદૂતા ઇવાપરે

તે પ્રોચુર્દેવિ નો બ્રૂહિ યેન સૃષ્ટા વયં ક્ષિતૌ॥
કાર્યેણ ક્રિયતે કૃત્સ્નં યેન શીઘ્રં વરાનને

।
॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
એતાનસ્ય સુદુષ્ટસ્ય સૈનિકાન્બલગર્વિતાન્ ॥
સૂદયધ્વં દ્રુતં વાક્યાદસ્મદીયાદ્યથેચ્છયા

અથ તે તદ્વચઃ શ્રુત્વા વલ્ગંતોઽસિધનુર્દ્ધરાઃ ॥
દૈતેયબલમુદ્દિશ્ય દુદ્રુવુર્વેગમાશ્રિતાઃ

તતસ્તેષાં મહદ્યુદ્ધં મિથો જજ્ઞે સુદારુણમ્ ।
નાત્મીયં ન પરં તત્ર કેનચિજ્જ્ઞા યતે ક્વચિત્

અથ તે દાનવાઃ સર્વે યોધૈર્દેવીસમુદ્ભવૈઃ ॥
ભગ્ના વ્યાપાદિતાશ્ચાન્યે પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતાઃ

તતો ભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા મહિષઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥
તામુવાચ ક્રુધા દેવીં વચનૈઃ પરુષાક્ષરૈઃ

આઃ પાપે સ્ત્રીતિ મત્વાદ્ય ન હતાસિ મયા યુધિ ॥
તસ્માત્પશ્ય પ્રહારં મે તત્ત્વં બુધ્યસિ નાન્યથા

એવમુક્ત્વા વિશેષેણ પ્રહારાન્સ વિચિક્ષિપે ॥
વિષાણાભ્યાં મહાવેગો ભર્ત્સયાનો મુહુર્મુહુઃ

તતોઽભ્યાશગતં દૃષ્ટ્વા સા દેવી દાનવં ચ તમ્ ॥
આરુરોહાથ વેગેન પૃષ્ઠિદેશેન કોપતઃ

તતશ્ચુક્રોશ દૈત્યોઽસૌ વ્યોમમાર્ગં સમાશ્રિતઃ ॥
પૃષ્ઠ્યાસ્તલેન નિર્ભિન્નો રુધિરૌઘપરિપ્લુતઃ

એતસ્મિન્નંતરે સિંહઃ સ તસ્યા જ્યોતિસંભવઃ ॥
જગ્રાહ પશ્ચિમે ભાગે દંષ્ટ્રાગ્રૈર્નિશિતૈઃ ક્રુધા

તતો નિશ્ચલતાં પ્રાપ્તઃ પાદાક્રાંતશ્ચ દાનવઃ॥
અકરોદ્ભૈરવાન્નાદાન્ન શક્તશ્ચલિતું પદમ્

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
વ્યોમસ્થાસ્તાં તદા પ્રોચુર્દેવીં હર્ષસમન્વિતાઃ

એતસ્ય શિરસશ્છેદં શીઘ્રં કુરુ સુરેશ્વરિ ॥
ખઙ્ગેનાનેન તીક્ષ્ણેન યાવન્નો યાતિ ચાન્યતઃ

સા શ્રુત્વા વચનં તેષાં દેવી કોપસમન્વિતા ॥
ખડ્ગં વ્યાપારયામાસ કંઠે તસ્યાતિપીવરે

સ તેન ખડ્ગઘાતેન કંઠઃ પીનોઽપિ નિષ્ઠુરઃ॥
દ્વિધા જજ્ઞેઽથ દૈત્યસ્ય દધત્તુષ્ટિં દિવૌકસામ્

દ્વાદશાર્કપ્રતીકાશો વક્ત્રાંતશ્ચર્મખડ્ગધૃક્ ॥
ભર્ત્સયંસ્તાં મહાદેવીં ખડ્ગોદ્યતકરાં તદા ॥
ખડ્ગં વ્યાપારયન્ગાત્રે તસ્યા બાલાર્કસન્નિભમ્

તતઃ કેશેષુ ચાધાય યાવત્તસ્યાપિ ચિક્ષિપે ।
પ્રહારં ગાત્રનાશાય તાવદૂચે સ દાનવઃ

॥ દાનવ ઉવાચ ॥ ॥
જય દેવિ જયાચિંત્યે જય સર્વસુરેશ્વરિ ॥
જય સર્વગતે દેવિ જય સર્વજનપ્રિયે

જય કામપ્રદે નિત્યં જય ત્રૈલોક્યસુન્દરિ ॥
જય ત્રૈલોક્ય રક્ષાર્થમુદ્યતે હ્યકુતોભયે

જય દેવિ કૃતાનંદે જય દૈત્યવિનાશિનિ ॥
જય ક્લેશચ્છિદે કાંતે જયાભક્તવિમોહદે

ત્વં સૃષ્ટિસ્ત્વં વરા દેવી ત્વં લક્ષ્મીસ્ત્વં સરસ્વતી ।
ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્મેધા ધૃતિઃ ક્ષમા

।
તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે પ્રાણાન્રક્ષ દયાં કુરુ॥
પ્રણતસ્ય સુદીનસ્ય હીનસ્ય ચ વિશેષતઃ

અહં દુર્વાસસા શપ્તો હિરણ્યાક્ષસુતો બલી॥
મહિષત્વં સમાનીતસ્ત્વયા દેવી વિમોક્ષિતઃ

તસ્માદ્દર્પઃ પ્રમુક્તોઽદ્ય મયા દાનવસંભવઃ॥
કિંકરત્વં પ્રયાસ્યામિ સાંપ્રતં તે સુરેશ્વરિ

જય સર્વગતે દેવિ સર્વદુષ્ટવિનાશિનિ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૃપણં સા સુરેશ્વરી ॥
કૃપાવિષ્ટાઽબ્રવીદ્વાક્યં તતો વ્યોમસ્થિતાન્સુરાન્

કિં કરોમિ દયા જાતા મમૈનં પ્રતિ હે સુરાઃ ॥
તસ્માન્નાહં હનિષ્યામિ દાનવં દીનજલ્પકમ્

વિમુખં ખડ્ગશસ્ત્રં ચ તવાસ્મીતિ પ્રવાદિનમ્ ॥
અપિ મે પિતૃહંતારં ન હન્યાં રિપુમાહવે

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ।
ન ચેદસિ ચ દેવેશિ ત્વમેનં દાનવાધમમ્ ॥
નાશયિષ્યતિ તત્કૃત્સ્નં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

એષ વ્યર્થઃશ્રમઃ સર્વસ્તથાસ્માકં ભવિષ્યતિ ॥
તવ સંભૂતિસંભૂતસ્તવ ક્લેશસ્તથાઽખિલઃ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
નાહમેનં હનિષ્યામિ ત્યજિષ્યામિ તથાઽમરાઃ ॥
એનં કચગ્રહં કૃત્વા ધારયિષ્યામિ સર્વદા

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
સાધુસાધુ મહાભાગે યુક્તમુક્તં ત્વયા વચઃ ॥
એતદ્ધિ યુજ્યતે કર્તું કાલેઽસ્મિંસ્ત્રિદશેશ્વરિ

સાંપ્રતં મર્ત્યલોકે ત્વં રૂપમેતત્સમાશ્રિતા ॥
શસ્ત્રોદ્યતકરા રૌદ્રા મહિષોપરિ સંસ્થિતા

અવાપ્સ્યસિ પરાં પૂજાં દુર્લભા મમરૈરપિ ॥
યસ્ત્વામેતેન રૂપેણ સંસ્થિતાં પૂજયિષ્યતિ

ત્વમસ્ય સંગતો ભાવિ વિખ્યાતા વિંધ્યવાસિની ॥
કિં તે વા બહુનોક્તેન શૃણુ સંક્ષેપતો વચઃ

અસ્મદીયં પરં તથ્યં સર્વલોકહિતાવહમ્ ॥
પાર્થિવાનાં ત્વદાયત્તં બલં દેવિ ભવિષ્યતિ

યુદ્ધકાલે સમુત્પન્ને ભક્તાનાં નાત્ર સંશયઃ ॥
પ્રસ્થાનં વા પ્રવેશં ચ યઃ કરિષ્યતિ માનવઃ

ત્વાં સ્મૃત્વા પ્રણિપત્યાથ પૂજયિત્વા વિશેષતઃ ॥
તસ્ય સંપત્સ્યતે સિદ્ધિઃ સર્વકૃત્યેષુ સર્વદા ॥
ઇહ કાપુરુષસ્યાપિ કિં પુનઃ સુભટસ્ય ચ

આશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે નવમ્યાં ચાષ્ટમીદિને ॥
પૂજયિષ્યતિ યો મર્ત્ત્યસ્ત્વાં સદ્ભક્તિસમન્વિતઃ

તસ્ય સંવત્સરં યાવત્સમગ્રં સુરસુન્દરિ ॥
ન ભવિષ્યતિ વૈ રોગો ન ભયં ન પરાભવઃ ॥
નાપમૃત્યુર્ન ચૌરાદિ સમુદ્ભૂત ઉપદ્રવઃ

। સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વાથ તે દેવાસ્તાં દેવીં હર્ષસંયુતાઃ ॥
અનુજ્ઞાતાસ્તયા જગ્મુઃ સ્વાં પુરીમમરાવતીમ્ ॥

તત્ર ગત્વા ચિરાત્પ્રાપ્ય સ્વં રાજ્યં પાકશાસનઃ ॥
પાલયામાસ સંહૃષ્ટસ્ત્રૈલોક્યં હતકટકમ્

લોકાશ્ચ સુખસંપન્નાઃ સર્વે જાતા સ્તતઃ પરમ્॥
યજ્ઞભાગભુજો દેવા ભૂયો જાતા જગત્ત્રયે

તતઃ પરં ચ સા દેવી ત્રૈલોક્યે ખ્યાતિમાગતા ॥
સર્વક્ષેત્રેષુ તીર્થેષુ સ્થાનેષુ ચ વિશેષતઃ

એતસ્મિન્નંતરે જાતઃ સુરથોનામ ભૂપતિઃ ॥
આનર્તસ્તેન સદ્ભક્ત્યા ક્ષેત્રેઽત્રૈવ વિનિર્મિતા

યસ્તાં પશ્યતિ સદ્ભક્ત્યા ચૈત્રાષ્ટમ્યાં સિતેઽહનિ ॥
સ પુમાન્વત્સરં યાવત્કૃતાર્થઃ સ્યાન્ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મહિષાસુરપરાજય કાત્યાયનીમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ એકવિંશત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ