સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.119

॥ ॥ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યત્વયા સૂતજ પ્રોક્તં દેવી કાત્યાયની ચ સા ॥
મહિષાંતકરી જાતા કથં સા મે પ્રકીર્તય॥॥।
કીદૃગ્દાનવવર્યઃ સ માહિષં રૂપમાશ્રિતઃ ॥
કસ્માત્સ સૂદિતો દેવ્યા તન્મે વિસ્તરતો વદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ દેવ્યા માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
શ્રુતમાત્રેઽપિ મર્ત્યાનાં યેન શત્રુક્ષયો ભવેત્

હિરણ્યાક્ષસુતઃ પૂર્વં મહિષોનામ દાનવઃ ॥
આસીન્મહિષરૂપેણ યેન ભુક્તં જગત્ત્રયમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
માહિષેણ સ્વરૂપેણ કિંજાતઃ સૂતનંદન ॥
અથવા શાપદોષેણ સઞ્જાતઃ કેનચિદ્વદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સંજાતો હિ સુરૂપાઢ્યઃ શતપત્રનિભાનનઃ ॥
દીર્ઘબાહુઃ પૃથુગ્રીવઃ સર્વલક્ષણલક્ષિતઃ ॥
નામ્ના ચિત્રસમઃ પ્રોક્તસ્તેજોવીર્યસમન્વિતઃ । ૬ ॥
સબાલ્યાત્પ્રભૃતિ પ્રાયો મહિષાણાં પ્રબોધનમ્ ॥
કરોતિ સંપરિત્યજ્ય સર્વમશ્વાદિવાહનમ્

કદાચિન્મહિષારૂઢઃ સ પ્રતસ્થે દનોઃ સુતઃ ॥
જાહ્નવીતીરમાસાદ્ય વિનિઘ્નઞ્જલપક્ષિણઃ

અથાસીત્સુસમાધિસ્થો દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ ॥
ગંગાતીરે વિધાયોચ્ચૈઃ પદ્મા સનમનુત્તમમ્

વિહંગાસક્તચિત્તેન શૂન્યેન સ મુનીશ્વરઃ ॥
દૃષ્ટો ન મહિષક્ષુણ્ણઃ ખુરૈર્વેગવશાદ્દ્વિજઃ

તતઃ ક્ષતજદિગ્ધાંગઃ સ દૃષ્ટ્વા દાનવં પુરઃ ॥
અથ દૃષ્ટ્વા પ્રણામેન રહિતં કોપમાવિશત્॥॥॥
તતઃ પ્રોવાચ તં ક્રુદ્ધસ્તોયમાદાય પાણિના ॥
યસ્માત્પાપ મમ ક્ષુણ્ણં ગાત્રં મહિષજૈઃ ખુરૈઃ

સમાધેશ્ચ કૃતો ભંગસ્તસ્માત્ત્વં મહિષો ભવ ॥
યાવજ્જીવસિ દુર્બુદ્ધે સમ્યગ્જ્ઞાનસમન્વિતઃ

અથાઽસૌ મહિષો જાતઃ કૃષ્ણગાત્રધરો મહાન્ ॥
અતિદીર્ઘવિષાણશ્ચ અંજનાદ્રિરિવાપરઃ

તતઃ પ્રસાદયામાસ તં મુનિં વિનયાન્વિતઃ ॥
શાપાતં કુરુ મે વિપ્ર બાલ્યભાવાદજાનતઃ

અથ તં સ મુનિઃ પ્રાહ ન મે સ્યાદ્વચનં વૃથા ॥
તસ્માદ્યાવત્સ્થિતાઃ પ્રાણાસ્તાવદિત્થં ભવિષ્યતિ

મહિષસ્ય સ્વરૂપેણ નિન્દિતસ્ય સુદુર્મતે ॥
એવં સ તં પરિત્યજ્ય ગંગાતીરં મુનીશ્વરઃ ॥
જગામાઽન્યત્ર સોઽપ્યાશુ ગત્વા શુક્રમુવાચ હ

અહં દુર્વાસસા શપ્તઃ કસ્મિંશ્ચિત્કારણાંતરે ॥
મહિષત્વં સમાનીતસ્તસ્માત્ત્વં મે ગતિર્ભવ

યથા સ્યાત્પૂર્વજં દેહં તિર્યક્ત્વં નશ્યતે યથા ॥
પ્રસાદાત્તવ વિપ્રેંદ્ર તથા નીતિર્વિધીયતામ્

॥ શુક્ર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય શાપોઽન્યથા કર્તું નૈવ શક્યઃ કથંચન ॥
કેનાપિ સંપરિત્યજ્ય દેવમેકં મહેશ્વરમ્

તસ્માદારાધયાઽઽશુ ત્વં ગત્વા લિંગમનુત્તમમ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકે

તત્ર સઞ્જાયતે સિદ્ધિઃ શીઘ્રં દાનવસત્તમ ॥
અપિ પાપયુગે પ્રાપ્તે કિં પુનઃ પ્રથમે યુગે। ૨૨ ॥
એવમુક્તઃ સ શુક્રેણ દાનવઃ સત્વરં યયૌ ॥
હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં તપસ્તેપે તતઃ પરમ્

સ્થાપયિત્વા મહલ્લિગં ભક્ત્યા દેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
પ્રાસાદં ચ તતશ્ચક્રે કૈલાસશિખરોપમમ્

તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય તપઃસ્થસ્ય મહાત્મનઃ ॥
જગામ સુમહાન્કાલઃ કૃચ્છ્રે તપસિ વર્તતઃ

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવો ગત્વા તદ્દૃષ્ટિગોચરમ્ ॥
પ્રોવાચ પરિતુષ્ટોઽસ્મિ વરં વરય દાનવ

॥ મહિષ ઉવાચ ॥ ॥
અહં દુર્વાસસા શપ્તો મહિષત્વે નિયોજિતઃ ॥
તિર્યક્ત્વં નાશમાયાતુ તસ્માન્મે ત્વત્પ્રસાદતઃ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
નાન્યથા શક્યતે કર્તું તસ્ય વાક્યં કથંચન ॥
તસ્માત્તવ કરિષ્યામિ સુખોપાયં શૃણુષ્વ તમ્

યે કેચિન્માનવા ભોગા દૈવિકા યે તથાઽઽસુરાઃ ॥
તે સર્વે તવ ગાત્રેઽત્ર સમ્પ્રયાસ્યંતિ સંશ્રયમ્

ભોગાર્થમિષ્યતે કાયં યતો મર્ત્યં સુરાસુરૈઃ ॥
સમવાપ્સ્યસિ તાન્સર્વાંસ્તસ્માત્તવ કલેવરમ્

॥ મહિષ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં દેવદેવેશ ભોગપ્રાપ્તિર્ભવેન્મમ ॥
તસ્માદવધ્યમેવાસ્તુ ગાત્રમેતન્મમ પ્રભો

દશાનાં દેવયોનીનાં મનુષ્યાણાં વિશેષતઃ ॥
તિર્યઞ્ચાનાં ચ નાગાનાં પક્ષિણાં સુરસત્તમ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
નાવધ્યોઽસ્તિ ધરાપૃષ્ઠે કશ્ચિદ્દેહી ચ દાનવ ॥
તસ્માદેકં પરિત્યક્ત્વા શેષાન્પ્રાર્થય દૈત્યપ

તતઃ સ સુચિરં ધ્યાત્વા પ્રોવાચ વૃષભધ્વજમ્ ॥
સ્ત્રિયમેકાં પરિત્યક્ત્વા નાન્યેભ્યસ્તુ વધો મમ

તથાત્ર મામકે તીર્થે યઃ કશ્ચિચ્છ્રદ્ધયા નરઃ ॥
કરોતિ સ્નાનમવ્યગ્રસ્ત્વાં પશ્યતિ તતઃ પરમ્

તસ્ય સ્યાત્ત્વત્પ્રસાદેન સંસિદ્ધિઃ સાર્વકામિકી ॥
સર્વોપદ્રવનાશશ્ચ તેજોવૃદ્ધિશ્ચ શંકર

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
માર્ગશુક્લચતુર્દશ્યાં તીર્થે સ્નાત્વાઽત્ર તાવકે ॥
વિલોકયિષ્યતિ પ્રીત્યા મમ લિંગં તતઃ પરમ્

ભૂતપ્રેતપિશાચાદિ સંભવાસ્તસ્ય તત્ક્ષણાત્ ।
દોષા નાશં પ્રયાસ્યંતિ તથા રોગા જ્વરાદયઃ

એવમુક્ત્વાઽથ દેવેશસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
મહિષોઽપિ નિજં સ્થાનં પ્રજગામ તતઃ પરમ્

સ ગત્વા દાનવાન્સર્વાન્સમાહૂય તતઃ પરમ્ ॥
પ્રોવાચામર્ષસંયુક્તઃ સભામધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

પિતા મમ પિતૃવ્યશ્ચ યે ચાન્યે મમ પૂર્વજાઃ ॥
દાનવા નિહતા દેવૈર્વાસુદેવપુરોગમૈઃ

તસ્માત્તાન્નાશયિષ્યામિ દેવાનપિ મહાહવે ॥
અહં ત્રૈલોક્યરાજ્યં હિ ગ્રહીષ્યામિ તતઃ પરમ્

અથ તે દાનવાઃ પ્રોચુર્યુક્તમેતદનુત્તમમ્ ॥
અસ્મદીયમિદં રાજ્યં યચ્છક્રઃ કુરુતે દિવિ

તસ્માદદ્યૈવ ગત્વાઽઽશુ હત્વેન્દ્રં રણમૂર્ધનિ ॥
દિવ્યાન્ભોગાન્પ્રભુઞ્જાનાઃ સ્થાસ્યામઃ સુખિનો દિવિ

એવં તે દાનવાઃ સર્વે કૃત્વા મંત્રવિનિશ્ચયમ્ ॥
મેરુશૃંગં તતો જગ્મુઃ સભૃત્યબલવાહનઃ

અથ શક્રાદયો દેવા દૃષ્ટ્વા તદ્દાનવોદ્ભવમ્॥
અકસ્માદેવ સંપ્રાપ્તં બલં શસ્ત્રાસ્ત્રસંયુતમ્॥
યુદ્ધાર્થં સ્વપુરદ્વારિ નિર્યયુસ્તદનંતરમ્

આદિત્યા વસવો રુદ્રા નાસત્યૌ ચ ભિષગ્વરૌ।
વિશ્વેદેવાસ્તથા સાધ્યાઃ સિદ્ધા વિદ્યાધરાશ્ચ યે

તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં દેવાનાં સહ દાનવૈઃ।
મિથઃ પ્રભર્ત્સ્યમાનાનાં મૃત્યું કૃત્વા નિવર્તનમ્

એવં સમભવદ્યુદ્ધં યાવદ્વર્ષત્રયં દિવિ।
રક્તનદ્યોતિવિપુલાસ્તત્રાતીવ પ્રસુસ્રુવુઃ।૪૯॥
અન્યસ્મિન્દિવસે શક્રં દૃષ્ટૈવારાવણસંસ્થિતમ્।
તં શુક્લેનાતપત્રેણ ધ્રિયમાણેન મૂર્ધનિ।
દેવૈઃ પરિવૃતં દિવ્યશસ્ત્રપાણિભિરેવ ચ

તતઃ કોપપરીતાત્મા મહિષો દાનવાધિપઃ।
મહાવેગં સમાસાદ્ય તસ્યૈવાભિમુખો યયૌ

શૃંગાભ્યાં ચ સુતીક્ષ્ણાભ્યાં તતશ્ચૈરાવણં ગજમ્।
વિવ્યાધ હૃદયે સોઽથ ચક્રે રાવં સુદારુણમ્

તતઃ પરાઙ્મુખો ભૂત્વા પલાયનપરાયણઃ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન પુરી યત્રામરાવતી

અંકુશોત્થપ્રહારૈશ્ચ ક્ષતકુંભોઽપિ ભૂરિશઃ।
મહામાત્રનિરુદ્ધોઽપિ ન સ તસ્થૌ કથંચન

અથાબ્રવીત્સહસ્રાક્ષો મહિષં વીક્ષ્ય ગર્વિતમ્।
ગર્જમાનાંસ્તથા દૈત્યાન્ક્ષ્વેડનાસ્ફોટનાદિભિઃ

મા દૈત્ય પ્રવિજાનીહિ યન્નષ્ટસ્ત્રિદશાધિપઃ।
એષ નાગો રણં હિત્વા વિવશો યાતિ મે બલાત્

તસ્માત્તિષ્ઠ મુહૂર્તં ત્વં યાવદાસ્થાય સદ્રથમ્।
નાશયામિ ચ તે દર્પં નિહત્ય નિશિતૈઃ શરૈઃ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો માતલિઃ શક્રસારથિઃ।
સહસ્રૈદર્શભિર્યુક્તં વાજિનાં વાતરંહસામ્

તે ઽથ માતલિના અશ્વાઃ પ્રતોદેન સમાહતાઃ।
ઉત્પતંત ઇવાકાશે સત્વં સંપ્રદુદ્રુવુઃ

અથ ચાપં સમારોપ્ય સત્વરં પાકશાસનઃ।
શરૈરાશીવિષાકારૈશ્છાદયામાસ દાનવમ્

તતઃ સ વેગમાસ્થાય ભૂયોઽપિ ક્રોધમૂર્છિતઃ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન સ યત્ર ત્રિદશાધિપઃ

તતસ્તાન્સુહયાંસ્તસ્ય શૃંગાભ્યાં વેગમાશ્રિતઃ।
દારયામાસ સંક્રુદ્ધ આવિધ્યાવિધ્ય ચાસકૃત્

તતસ્તે વાજિનસ્ત્રસ્તાઃ સંજગ્મુઃ ક્ષતવક્ષસઃ।
રક્તપ્લાવિતસર્વાંગા માર્ગમૈરાવણસ્ય ચ

તતઃ શક્રરથં દૃષ્ટ્વા વિમુખં સુરસત્તમાઃ।
સર્વે પ્રદુદ્રુવુર્ભીતાસ્તસ્ય માર્ગમુપાશ્રિતાઃ

તતસ્તુ દાનવાઃ સર્વે ભગ્નાન્દૃષ્ટ્વા રણે સુરાન્।
શસ્ત્રવૃષ્ટિં પ્રમુંચંતો ગર્જમાના યથા ઘનાઃ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તા રજની તમસાવૃતા।
ન કિંચિત્તત્ર સંયાતિ કસ્યચિદ્દૃષ્ટિગોચરે

તતસ્તુ દાનવાઃ સર્વે યુદ્ધાન્નિર્વૃત્ય સર્વતઃ।
મેરુશૃંગં સમાશ્રિત્ય રમ્યં વાસં પ્રચક્રમુઃ

વિજયેન સમાયુક્તાસ્તુષ્ટિં ચ પરમાં ગતાઃ।
કથાશ્ચક્રુશ્ચ યુદ્ધોત્થા યુદ્ધં તસ્ય યથા ભવત્

દેવાશ્ચાપિ હતોત્સાહાઃ પ્રહારૈઃ ક્ષતવિક્ષતાઃ।
મંત્રં ચક્રુર્મિથો ભૂત્વા બૃહસ્પતિપુરઃસરાઃ

સાંપ્રતં દાનવૈઃ સૈન્યમસ્માકં વિમુખં કૃતમ્ ॥
વિધ્વસ્તં સુનિરુત્સાહમક્ષમં યુદ્ધકર્મણિ

તસ્માત્ત્યક્ત્વા પ્રવેક્ષ્યામઃ પુરીં ચૈવામરાવતીમ્ ॥
બ્રહ્મણઃ સદનં યત્ર ન સ્યાદ્દાનવજં ભયમ્

।
એવં તે નિશ્ચયં કૃત્વા બ્રહ્મલોકં તતો ગતાઃ ॥
શૂન્યાં શક્રપુરીં કૃત્વા સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ

તતઃ પ્રાતઃ સમુત્થાય દાનવાસ્તે પ્રહર્ષિતાઃ ॥
શૂન્યાં શક્રપુરીં દૃષ્ટ્વા વિવિશુસ્તદનંતરમ્

અથ શાક્રે પદે દૈત્યં મહિષં સંનિધાય ચ ॥
પ્રણેમુસ્તુષ્ટિસંયુક્તાશ્ચક્રુશ્ચૈવ મહોત્સવમ્

જગૃહુર્યજ્ઞભાગાંશ્ચ સર્વેષાં ત્રિદિવૌકસામ્ ॥
દેવસ્થાનેષુ સર્વેષુ દેવતાઽભિમતાશ્ચ યે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવસેનાપરાજયવર્ણનંનામૈકોનવિંશત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ