સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.118

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યત્ત્વયા સૂતજ પ્રોક્તં તક્ષકઃ સંભવિષ્યતિ ॥
સૌરાષ્ટ્રવિષયે રાજા રૈવતાખ્યો મહાબલઃ

તથા તસ્ય પ્રિયા ભાર્યો નામ્ના ક્ષેમંકરીતિ યા ॥
આનર્તાધિપતેર્હર્મ્યે સંભવિષ્યતિ ભામિની

તાભ્યાં સર્વં સમાચક્ષ્વ વૃત્તાંતં સૂતનંદન ॥
અત્ર નઃ કૌતુકં જાતં વિચિત્રં જલ્પતસ્તવ

કેદારશ્ચ શ્રુતોઽસ્માભિઃ સૂતપુત્ર હિમાચલે ॥
સ કથં તત્ર સંજાતઃ સર્વં વિસ્તરતો વદ

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ સર્વં બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
યથા મયા શ્રુતં પૂર્વં નિજતાતમુખાદ્દ્વિજાઃ

પૂર્વં તચ્છાપદોષેણ તક્ષકો ધરણીતલે ॥
સૌરાષ્ટ્રાધિપતેર્હર્મ્યે રૈવતાખ્યો બભૂવ હ

આનર્ત્તાધિપતેશ્ચાપિ સંજાતા તનયા ગૃહે ॥
તસ્યાશ્ચાપિ સુવિખ્યાતં નામ જાતં ધરાતલે

ક્ષેમંકરીતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ કર્મણા પ્રકટીકૃતમ્ ॥
આનર્તાધિપતિઃ પૂર્વમાસીદ્રાજા પ્રભંજનઃ

તસ્ય વૈરં સમુત્પન્નં બહુભિઃ સહ ભૂમિપૈઃ ॥
તતો નિર્વાસ્યતે દેશો નીયતે પશવો બલાત્ ॥
શત્રુભિર્જાયતે યુદ્ધં દિવા નક્તં દ્વિજોત્તમાઃ

તતઃ કતિપયાહસ્ય તસ્ય ભાર્યા પ્રિયંવદા ॥
ઋતુસ્નાતા દધારાથ ગર્ભં પુણ્યં નિજોદરે

॥
યતઃ પ્રભૃતિ તસ્યાઃ સ ગર્ભોઽભૂદુદરાશ્રયઃ॥
તતઃ પ્રભૃતિ રાષ્ટ્રસ્ય ક્ષેમં જાતં તથા પુરે॥॥॥
એકે સંખ્યે જિતા સ્તેન શત્રવોઽપિ સુદુર્જયાઃ ॥
નિહતાશ્ચ તથૈવાન્યે મિત્રભાવં સમાશ્રિતાઃ

તતો જજ્ઞે શુભા કન્યા તસ્યાઃ પદ્માયતેક્ષણા॥
અંધકારેઽપિ યદ્રાત્ર્યાં દ્યોતિતં સૂતિકાગૃહમ્॥।૩॥
અથાઽસૌ પાર્થિવશ્ચક્રે સુતવત્સુમહોત્સવમ્॥
તસ્યાસ્તોષસમાયુક્તો ગીતવાદ્યાદિનિસ્વનૈઃ ॥।૪॥
દિને ત્રયોદશે પ્રાપ્તે નામ તસ્યા યથોચિતમ્॥
વિહિતં ભૂભુજા તેન વિપ્રાણાં પુરતો દ્વિજાઃ ॥।૫॥
યસ્માત્ક્ષેમં સમુત્પન્નં ગર્ભવાસેઽપિ સંસ્થયા ॥
અનયા ક્ષેમંકરીનામ તસ્માદેષાભવે દ્દ્વિજાઃ ॥।૬॥
એવં સુવિહિતા ખ્યાતા વૃદ્ધિં યાતિ દિનેદિને ॥
શુક્લપક્ષે કલા ચેન્દોર્યથૈવ ગગનાંગણે॥।૭॥
તતસ્તાં યૌવનોપેતાં રૈવતાય મહીપતિઃ ॥
દદૌ સૌરાષ્ટ્રનાથાય કાલે વૈવાહિકે શુભે

અથ તાભ્યાં સુતા જાતા રેવતીનામ વિશ્રુતા ॥
ભટ્ટિકાશાપદોષેણ શેષપત્ની યશસ્વિની ॥।૯॥
યા તૂઢા રામરૂપેણ નાગરાજેન ધીમતા ॥
પુત્રપૌત્રવતી જાતા સૌભાગ્યમદગર્વિતા

ન ચ તાભ્યાં સુતો જાતઃ કથંચિદપિ વંશજઃ ॥
વયસોંઽતેઽપિ વિપ્રેંદ્રાસ્તતો દુઃખં વ્યજાયત

અથ તૌ મંત્રિવર્ગસ્ય રાજ્યં સર્વમશેષતઃ ॥
અર્પયિત્વા તુ પુત્રાર્થં તપોઽર્થમિહ ચાગતૌ ॥

તતઃ સ્વમાશ્રમં ગત્વા સ્થિતૌ તત્ર સમાહિતૌ ॥
દેવીં કાત્યાયનીં સ્થાપ્ય તદારાધનતત્પરૌ

યયા વિનિહતો રૌદ્રો મહિષાખ્યો મહાસુરઃ ॥
કૌમારવ્રતધારિણ્યા તસ્મિન્વિન્ધ્યે મહાચલે

તતસ્તાભ્યાં દદૌ તુષ્ટા સા પુત્રં વંશવર્ધનમ્ ॥
નામ્ના ક્ષેમજિતં ખ્યાતં પરપક્ષક્ષયા વહમ્

તતઃ સ્વં રાજ્યમાસાદ્ય ભૂયોઽપિ સ મહીપતિઃ ॥.
સ્વપુત્રં વર્ધયામાસ હર્ષેણ મહતાન્વિતઃ

યદા સ યૌવનોપેતઃ સઞ્જાતઃ ક્ષેમજિત્સુતઃ ॥
તં ચ રાજ્યે નિયોજ્યાઽથ સ્વસ્થાનં સ પુનર્યયૌ

હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં તદેતદ્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ભાર્યયા સહિતસ્ત્યક્ત્વા શેષમન્યં પરિચ્છદમ્

તત્ર સંસ્થાપયામાસ લિંગં દેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
પ્રાસાદં ચ મનોહારિ તતશ્ચક્રે સમાહિતઃ॥ ૨૯
રૈવતેશ્વરમિત્યુક્તં સર્વપાતક નાશનમ્ ॥
દર્શનાદેવ સર્વેષાં દેહિનાં દ્વિજસત્તમાઃ

યા પૂર્વં સ્થાપિતા દુર્ગા તસ્મિન્ક્ષેત્રે મહીભુજા ॥
તસ્યાઃ ક્ષેમંકરી ચક્રે પ્રાસાદં શ્રદ્ધ યાન્વિતા

સાપિ ક્ષેમંકરીનામ તતઃ પ્રભૃતિ કીર્ત્યતે ॥
કાત્યાયન્યપિ યા પ્રોક્તા મહિષાસુરમર્દિની

યસ્તાં ચૈત્રસિતે પક્ષે સંપ શ્યેદષ્ટમીદિને ॥
તસ્યાભીષ્ટા ભવેત્સિદ્ધિઃ સર્વદૈવ દ્વિજોત્તમાઃ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં રૈવતેશ્વરવર્ણનમ્ ॥
ક્ષેમંકર્યાઃ પ્રભાવં ચ સર્વપાતકનાશનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયા ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ક્ષેમંકરીરૈવતેશ્વરોત્પત્તિતીર્થ માહાત્મ્યવર્ણનનામાષ્ટાદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ