સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.117

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ભટ્ટિકાખ્યા પુરા પ્રોક્તા યા ત્વયા સૂતનન્દન ॥
કસ્માત્તસ્યાઃ શરીરાન્તાદ્દંષ્ટ્રા નાગસમુદ્ભવાઃ

વિશીર્ણાઃ કિં પ્રભાવશ્ચ તપસઃ સૂતનન્દન ॥
કિં વા મંત્રપ્રભાવશ્ચ એતન્નઃ કૌતુકં પરમ્

યન્માનુષશરીરેઽપિ વિશીર્ણાસ્તા વિષોલ્બણાઃ ॥
નાગાનાં તુ વિશેષેણ તસ્માત્સર્વં પ્રકીર્તય

। સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સા પુરા બ્રાહ્મણી બાલ્યે વર્તમાના પિતુર્ગૃહે ॥
વૈધવ્યેન સમાયુક્તા જાતા કર્મવિપાકતઃ

તતો બાલ્યેઽપિ શુશ્રાવ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
દેવયાત્રાં પ્રચક્રેઽથ તીર્થે સ્નાતિ સમાહિતા

તત્ર કેદારદેવં ચ ગત્વા નિત્યં સમાહિતા ॥
પ્રાતરુત્થાય ગીતં ચ ભક્ત્યા ચક્રે તદગ્રતઃ

તતસ્તદ્ગીતલૌલ્યેન પાતાલાત્સમુપેત્ય ચ ॥
તક્ષકો વાસુકિશ્ચૈવ દ્વિજ રૂપધરાવુભૌ

સાઽપિ તત્ર મહદ્ગીતં તાનૈઃ સર્વૈરલંકૃતમ્॥
મૂર્ચ્છનાભિઃ સમોપેતં સપ્તસ્વરવિરાજિતમ્

યતિભિશ્ચ તથા ગ્રામૈર્વર્ણગ્રામૈઃ પૃથ ગ્વિધૈઃ॥
તતં ચ વિતતં ચૈવ ઘનં સુષિરમેવ ચ

તાલકાલક્રિયામાનવર્ધમાનાદિકં ચ યત્ ॥
અવિદગ્ધાપિ સા તેષાં ગીતાંગાનાં દ્વિજાંગના ॥
કેવલં કંઠસંશુદ્ધ્યા તાભ્યાં તોષં સમાદધે

॥
તતસ્તદ્ગીતલોભેન સર્વે તત્પુરવાસિનઃ ॥
પ્રાતરુત્થાય કેદારં સમાગચ્છંતિ કૌતુકાત્ ॥॥॥
કસ્ય ચિત્ત્વથ કાલસ્ય નાગૌ તૌ સ્વપુરં પ્રતિ ॥
નિન્યુર્બલાત્સમુદ્યમ્ય સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ

નાગરૂપં સમાધાય રૌદ્રં જનવિભીષણમ્ ॥
ભોગાગ્ર્યેણ ચ સંવેષ્ટ્ય પાતાલતલમભ્યયુઃ

અથ તાં સ્વગૃહં નીત્વા પ્રોચતુઃ કામપીડિતૌ ॥
ભવાવાભ્યાં વિશાલાક્ષિ ભાર્યા ધર્મપરાયણા ॥
એતદર્થં સમાનીતા ત્વં પાતાલે મહીતલાત્

॥ ભટ્ટિકોવાચ ॥ ॥
યત્ત્વં તક્ષક માં શાંતામનપેક્ષાં રતોત્સવે ॥
આનૈષીરપહૃત્યાશુ બ્રાહ્મણાન્વય સંભવામ્

માનુષં રૂપમાસ્થાય પુરા માં ત્વં સમાશ્રિતઃ ॥
કામોપહૃતચિત્તાત્મા તસ્માન્મર્ત્યો ભવિષ્યસિ

યદિ માં ત્વં દુરાચાર ધર્ષયિષ્યસિ વીર્યતઃ ॥
શતધા તવ મૂર્ધાઽયં સદ્ય એવ ભવિષ્યતિ

તં શ્રુત્વા સુમહાશાપં તસ્યાઃ સ ભયવિહ્વલઃ ॥
તતઃ પ્રસાદયામાસ કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ

મયા ત્વં કામસક્તેન સમાનીતા સુમોહતઃ ॥
તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે શાપસ્યાંતો યથા ભવેત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પ્રસાદિતા તેન તક્ષકેણ દ્વિજાત્મજા ॥
તતઃ પ્રોવાચ તં નાગં બાષ્પવ્યાકુલલોચના

યદિ માં મર્ત્યલોકે ત્વં ભૂયો ન યસિ તક્ષક ॥
તત્ર શાપસ્ય પર્યંતં કરિષ્યામિ ન સંશયઃ

એતસ્મિન્નંતરે જ્ઞાત્વા માનુષીં સ્વગૃહાગતામ્ ॥
તક્ષકેણ સમાનીતાં કામોપહતચે તસા

તતસ્તસ્ય કલત્રાણિ મહેર્ષ્યાસંશ્રિતાનિ ચ ॥
તસ્યા નાશાર્થમાજગ્મુઃ કોપરક્તેક્ષણાનિ ચ ॥ ૨૩
અથ તાસાં પરિજ્ઞાય તક્ષકઃ સ વિચેષ્ટિતમ્ ॥
વાઞ્છઞ્છાપસ્ય પર્યંતં તત્પાર્શ્વાદ્ભયસંયુતઃ

વજ્રાં નામાસ્મરદ્વિદ્યાં તસ્યા ગાત્રં તતસ્તયા ॥
યોજયામાસ રક્ષાર્થં પ્રાપ્તા ચાથ ભુજંગમી

અદશત્તાં તતઃ ક્રુદ્ધા બ્રાહ્મણસ્ય સુતાં સતીમ્॥
સપત્નીં મન્યમાનોચ્ચૈઃ શીર્ણદંષ્ટ્રા વ્યજાયત

અથ તામપિ સા ક્રુદ્ધા શશાપ દ્વિજસંભવા ॥
દૃષ્ટ્વા સાપત્ન્યજૈર્ભાવૈર્વર્તમાનાં સહેર્ષ્યયા

યસ્માત્ત્વં દોષહીનાં માં સદોષામિવ મન્યસે ॥
તસ્માદ્ભવ દ્રુતં પાપે માનુષી દુઃખભાગિની

અથ તાં સંગૃહીત્વા સ તક્ષકો નાગસત્તમઃ ॥
કેદારાયતને તસ્મિન્નર્ધરાત્રે મુમોચ હ

તતઃ પ્રોવાચ તાં દેવીં કૃતાં જલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥
શાપાંતં કુરુ મે સાધ્વિ સ્વગૃહં યેન યામ્યહમ્

॥ ભટ્ટિકોવાચ ॥ ॥
સૌરાષ્ટ્રવિષયે રાજા ત્વં ભવિષ્યસિ પન્નગ ॥
ભૂમૌ રૈવતકો નામ ભોગાનાં ભાજનં સદા

તતશ્ચૈવ તનું ત્યક્ત્વા ક્ષેત્રેષ્વાશ્રમમધ્યતઃ ॥
સંપ્રાપ્સ્યસિ નિજં સ્થાનં તત્ક્ષેત્રસ્ય પ્રભાવતઃ ॥

॥ તક્ષક ઉવાચ ॥ ॥
એષા મમ પ્રિયા કાંતા ત્વયા શાપેન યોજિતા ॥
યા સા ભવતુ મે ભાર્યા માનુષત્વેઽપિ વર્તિતે

એત ત્કુરુ પ્રસાદં મે દીનસ્ય પરિયાચતઃ ॥
માઽસ્યા ભવતુ ચાન્યેન પુરુષેણ સમાગમઃ

॥ ભટ્ટિકોવાચ ॥ ॥
આનર્તાધિપતેરેષા ભવિત્રી દુહિતા શુભા॥
તતઃ પાણિગ્રહં પ્રાપ્ય ભાર્યા તવ ભવિષ્યતિ

ક્ષેમંકરીતિ વિખ્યાતા રૂપયૌવનશાલિની ॥
ત્વયા સાર્ધં બહૂન્ભોગાન્ભુક્ત્વાઽથ પૃથિવીતલે॥
પરલોકે પુનસ્ત્વાં વૈ ચાનુયાસ્યતિ શોભના

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં ચ સ તયા પ્રોક્તઃ ક્ષમ્યતામિતિ સાદરમ્ ॥
પ્રણિપત્ય જગામાઽથ નિજં સ્થાનં પ્રહર્ષિતઃ

સાઽપિ પ્રાપ્તે નિશાશેષે કેદારસ્ય પુરઃ સ્થિતા ॥
પુનશ્ચક્રે ચ તદ્ગીતં શ્રુતિસૌખ્યકરં પરમ્

અથ તસ્ય સમાયાતાઃ કેદારસ્ય દિદૃક્ષવઃ॥
પુનઃ કેદારભક્ત્યાઢ્યા બ્રાહ્મણાઃ શતશઃ પરમ્

તે તાં દૃષ્ટ્વા સમાયાતાં ભટ્ટિંકાં તાં દ્વિજોદ્ભવામ્ ॥
વિસ્મયેન સમાયુક્તાઃ પપ્રચ્છુસ્તદનંત રમ્

।
કોઽસૌ બ્રાહ્મણરૂપેણ નાગઃ પ્રાપ્તઃ સુશોભને ॥
તેન ત્વં કુત્ર નીતાસિ કિમર્થં ચ વદસ્વ નઃ

।
કસ્માત્પુનઃ પ્રમુક્તાઽસિ સર્વં વદ યથાતથમ્॥
અત્ર નઃ કૌતુકં જાતં સુમહત્તવ કારણાત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ સા કથયામાસ સર્વં તક્ષકસંભવમ્ ॥
વૃત્તાંતં નાગસંભૂતં શાપાનુગ્રહજં તથા

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તં સર્વં તસ્યાઃ કુટુમ્બકમ્ ॥
રોરૂયમાણં દુઃખાર્તં શ્રુત્વા તાં તત્ર ચાગતામ્

અથ સા જનની તસ્યા વાષ્પ પર્યાકુલેક્ષણા ॥
સસ્વજે તાં તથા ચાન્યાઃ સખ્યઃ સ્નિગ્ધેન ચેતસા

તતો નિન્યુર્ગૃહં સ્વં ચ શૃણ્વંતશ્ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
નાગલોકોદ્ભવાં વાર્તાં વિસ્ય યાવિષ્ટચેતસઃ

અથ તત્ર પુરે પૌરાઃ સર્વે પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્ ॥
અયુક્તં કૃતમેતેન બ્રાહ્મણેન દુરાત્મના

યદાનીતા સુતરુણી પરહર્મ્યોષિતા તયા? ॥
અન્યેષામપિ વિપ્રાણાં સંતિ નાર્યો હ્યનેકશઃ

તરુણ્યો રૂપવત્યશ્ચ વૈધવ્યેન સમન્વિતાઃ ॥
તાસામપિ ચ સર્વાસામેષ ન્યાયો ભવિષ્યતિ ॥
યોનિસંકરજો નૂનં તસ્માન્નિર્વાસ્યતામિતિ

એકીભૂય તતઃ સર્વે બ્રાહ્મણં તં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સામપૂર્વમિદં વાક્યં પ્રોચુઃ શાસ્ત્ર સમુદ્ભવમ્

એષા તવ સુતા વિપ્ર તરુણી રૂપસંયુતા ॥
સાનુરાગેણ નાગેણ પાતાલે ચ સમાહૃતા

તદ્વક્ષ્યતિ પ્રમુક્તાહં નિર્દોષા તેન રાગિણા ॥
ન શ્રદ્ધાં યાતિ લોકોઽયં શુદ્ધૈષા સમુદાહૃતા ૫૨ ॥
તસ્માચ્છુદ્ધિં દ્વિજેદ્રાણાં પ્રયચ્છતુ દ્વિજોત્તમ ॥
યેનાન્યેષામપિ પ્રાજ્ઞ વિનશ્યંતિ ન યોષિતઃ

બાઢમિત્યેવ સ પ્રોક્ત્વા તતસ્તાં વિજને સુતામ્ ॥
પપ્રચ્છ યદિ તે દોષઃ કશ્ચિદસ્તિ પ્રકીર્તય

નો ચેત્પ્રયચ્છ સંશુદ્ધિં બ્રાહ્મણાનાં પ્રતુષ્ટયે

॥ ભટ્ટિકોવાચ ॥ ॥
યુક્તમુક્તં ત્વયા તાત તથાન્યૈરપિ ચ દ્વિજૈઃ ॥
યુક્તા સ્યાદ્યોષિતઃ શુદ્ધિર્દ્વારાતિક્રમણાદપિ॥ ॥

કિં પુનઃ પરદેશં ચ ગતાયા રાગિણા સહ ॥
તસ્માદહં ન સંદેહઃ પ્રાતઃ સ્નાતા હુતાશનમ્

પ્રવિશ્ય સર્વવિપ્રાણાં શુદ્ધિં દાસ્યામ્ય સંશયમ્ ॥
અહમત્ર ચ પાનં ચ યચ્ચાન્યદપિ કિંચન ॥
પ્રાશયિષ્યામિ સંપ્રાપ્ય શુદ્ધિં ચૈવ હુતાશનાત્

એવમુક્તસ્તયા સોઽથ હર્ષેણ મહતાન્વિતઃ ॥
પ્રાતરુત્થાય દારૂણિ પુરબાહ્યે ન્યયોજયત્

ભટ્ટિકાઽપિ તતઃ સ્નાત્વા શુક્લાંબરધરા શુચિઃ ॥
સર્વૈઃ પરિજનૈઃ સાર્ધં તથા નિજ કુટુંબકૈઃ

પ્રસન્નવદના હૃષ્ટા વિષ્ણુધ્યાનપરાયણા ॥
જગામ તત્ર યત્રાસ્તે સુમહાન્દારુપર્વતઃ

તતો વહ્નિં સમાધાય સ્વયં તત્ર દ્વિજોત્તમાઃ॥
પ્રદક્ષિણાત્રયં કૃત્વા પ્રાહ ચૈવ કૃતાંજલિઃ ॥ ૬૨ ।
યદિ મેઽસ્તિ ક્વચિદ્દોષઃ કામજોઽલ્પોઽપિ ગાત્રકે ॥
કૃતો વાઽપિ બલાત્તેન તક્ષકેણ દુરાત્મના

અન્યેનાપિ ચ કેનાપિ ભવિષ્યત્યથવા પરઃ ॥
તસ્માત્પ્રદહતુ ક્ષિપ્રં સમિદ્ધોઽયં હુતાશનઃ ॥ ૬૪
એવમુક્ત્વાઽથ સા સાધ્વી પ્રવિષ્ટા નિજહર્મ્યવત્ ॥
સુસમિદ્ધો હુતો વહ્નિર્જાતો જલમયઃ ક્ષણાત્

સા ચ પશ્યતિ ચાત્માનં જલમધ્યગતાં શુભા ।૮૦
પપાતાઽથ મહાવૃષ્ટિઃ કુસુમાનાં નભસ્તલાત્

દેવદૂતો વિમાનસ્થ ઇદં વાક્યમુવાચ હ ॥
શુદ્ધાસિ ત્વં મહાભાગે ચારિત્રૈ ર્નિજગાત્રજૈઃ

ન ત્વયા સદૃશી ચાન્યા કાચિન્નારી ભવિષ્યતિ ॥
તિસ્રઃ કોટ્યોર્ધકોટી ચ યાનિ લોમાનિ માનુષે ॥
પ્રભવંતિ મહાભાગે સર્વગાત્રેષુ સર્વદા ॥ ૬૮ ।
તેષાં મધ્યે ન તે સાધ્વિ પાપમેકમપિ ક્વચિત્ ।
તસ્માચ્છીઘ્રં ગ્રહં ગચ્છ નિજં બાંધવસંયુતા

કુરુ કૃત્યાનિ પુણ્યાનિ સમારાધય કેશવમ્ ॥
એતચ્ચૈવ ચિતેઃ સ્થાનં ત્વદીયં જલપૂરિતમ્

તવ નામ્ના સુવિખ્યાતં તીર્થં લોકે ભવિષ્યતિ ॥
યેઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યંતિ શયને બોધને હરેઃ

તે યાસ્યંતિ પરાં સિદ્ધિં દુષ્પ્રાપ્યા યાઽમરૈરપિ ॥
ઉક્ત્વૈવં વિરતા વાણી દેવદૂતસમુદ્ભવા

ભટ્ટિકા તુ તતો હૃષ્ટા પ્રણમ્ય જનકં નિજમ્ ॥
નાહં ગૃહં ગમિષ્યામિ કિં કરિષ્યામ્યહં ગૃહે

અત્રૈવારાધયિષ્યામિ નિજતીર્થે સદાઽચ્યુ તમ્ ॥
તથા તપઃ કરિષ્યામિ ભિક્ષાન્નકૃતભોજના

તસ્માત્તાત ગૃહં ગચ્છ સ્થિતાઽહં ચાગ્ર સંશ્રયે

તતઃ સ જનકસ્તસ્યાસ્તે વાઽપિ પુરવાસિનઃ ॥
સંપ્રહૃષ્ટા ગૃહં જગ્મુઃ શંસતસ્તાં પૃથક્પૃથક્

તયા ત્રૈવિક્રમી તત્ર પ્રતિમા પ્રાગ્વિનિર્મિતા ॥
પશ્ચાન્માહેશ્વરં લિંગં કૃત્વા પ્રાસાદમુત્તમમ્

તતઃ પરં તપશ્ચક્રે ભિક્ષાન્નકૃતભોજના ॥
શસ્યમાના જનૈઃ સર્વૈશ્ચમત્કારપુરોદ્ભવૈઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
યથા તસ્યા દૃઢં કાયમભેદ્યં સંસ્થિતં સદા

સર્પાણાં ચ તથાઽન્યેષાં શસ્ત્રાદીનામપિ દ્વિજાઃ ॥
યશ્ચૈતત્પઠતે નિત્યં ભટ્ટિકાખ્યાનમુત્તમમ્ ॥
નાપવાદો ભવેત્તસ્ય કુકૃતો દ્વિજસત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખંડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ભટ્ટિકાતીર્થોત્પત્તિમાહાત્મ્યકથનંનામ સપ્તદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥