સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.116

॥ ॥ સૂતૌવાચ ॥ ॥
તથાન્યાપિ ચ તત્રાસ્તિ સુવિખ્યાતામ્બરેવતી ॥
દેવી કામપ્રદા પુંસાં બાલકાનાં સુખપ્રદા

યાં દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વાઽથ ચૈત્રાષ્ટમ્યાં વિશેષતઃ ॥
શુક્લાયાં નાપ્નુયાન્મર્ત્યઃ કુટુમ્બવ્યસનં ક્વચિત્

॥ ॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કેન વા સ્થાપિતા તત્ર સા દેવી ચામ્બરેવતી ॥
કિંપ્રભાવા કિંસ્વરૂપા સૂતપુત્ર વદસ્વ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
યદા શેષેણ સંદિષ્ટા નાનાનાગા વિષોલ્બણાઃ ॥
પુરસ્યાસ્ય વિનાશાય ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ ॥
તદા તસ્ય પ્રિયા સા ચ પુત્રશોકેનપીડિતા

સ્વયમેવાગ્રતો ગત્વા ભક્ષયામાસ તં દ્વિજમ્ ॥
કુટુમ્બેન સમાયુક્તં યેન પુત્રો નિપાતિતઃ

અથ તસ્ય દ્વિજેન્દ્રસ્ય બાલવૈધવ્યસંયુતા ॥
અનુજાઽઽસીત્તપોયુક્તા બ્રહ્મચર્યકૃતક્ષણા

સા દૃષ્ટ્વા ભક્ષિતં સર્વં ભટ્ટિકાખ્યા કુટુમ્બકમ્ ॥
નાગ પત્ન્યા તતઃ પ્રાહ જલમાદાય પાણિના

યસ્માત્ત્વયા કુટુમ્બં મે નાશં નીતં દ્વિજિહ્વકે ॥
દર્શિતં ચ મહદ્દુઃખં મમ બન્ધુજનોદ્ભવમ્

તથા ત્વમપિ સંપ્રાપ્ય માનુષત્વં સુગર્હિતમ્ ॥
માનુષં પતિમાસાદ્ય પુત્રપૌત્રાનવાપ્ય ચ

તેષાં વિનાશજં દુઃખં મા નુષે ત્વમવાપ્સ્યસિ ॥
નાગત્વે વર્તમાનાયાઃ શાપં તેઽમું દદામ્યહમ્

સાઽપિ શ્રુત્વાઽથ તં શાપં રેવતી ભટ્ટિકોદ્ભવમ્ ॥
ક્રોધેન મહતાવિષ્ટા હ્યદશત્તાં દ્રુતં તતઃ

અથ તસ્યાસ્તનું પ્રાપ્ય નાગીદંષ્ટ્રા વિષોલ્બણા ॥
જગામ શતધા નાશં બિભિદે ન ત્વચં ક્વચિત્

તતઃ સા લજ્જયાવિષ્ટા સ્વરક્તપ્લાવિતાનના ॥
વિષણ્ણા નિષસાદાથ સંનિવિષ્ટા ધરાતલે

એતસ્મિન્નંતરે નાગાસ્તથાન્યે યે સમાગતાઃ ॥
રેવતીં તે સમાલોક્ય તથારૂપાં ભયાન્વિતામ્ ॥
પ્રોચુશ્ચ કિમિદં દેવિ તવ વક્ત્રે રુજાસ્પદમ્

અથવા કિં પ્રભાવોઽયં કસ્યચિદ્રક્તસંપદઃ

॥ ॥ રેવત્યુવાચ ॥ ॥
યેયં દુષ્ટતમા કાચિદ્દૃશ્યતે દુષ્ટતાપસી ॥
અસ્યા જાતો વિકારોઽયં મમાસ્યે નાગસત્તમાઃ

તસ્માદેનાં મહા દુષ્ટાં ભગિનીં તસ્ય દુર્મતેઃ ॥
યેન મે નિહતઃ પુત્રો દ્વિજપુત્રેણ સાંપ્રતમ્

ભક્ષ્યતાં ભક્ષ્યતાં શીઘ્રં મમ નાશાય સંસ્થિતામ્ ॥
સાંપ્રતં મન્મુખે તેનં રુધિરં પન્નગોત્તમાઃ

અથ તે પન્નગાઃ ક્રુદ્ધા દદંશુસ્તાં તપસ્વિનીમ્ ॥
સમં સર્વેષુ ગાત્રેષુ યથાન્યા પ્રાકૃતા સ્ત્રિયમ્

તતસ્તેષામપિ તથા મુખાદ્દંષ્ટ્રા વિનિર્ગતાઃ ॥
રુધિરં ચ તતો જજ્ઞે શેષપત્ન્યા યથા તથા

અથ તસ્યાઃ પ્રભાવં તં દૃષ્ટ્વા તે નાગસત્તમાઃ ॥
શેષા ભય પરિત્રસ્તાઃ પ્રજગ્મુશ્ચ દિશો દશ

ભટ્ટિકાપિ જગામાશુ સ્વાશ્રમં પ્રતિ દુઃખિતા ॥
ભયત્રસ્તૈઃ સમંતાચ્ચ વીક્ષ્યમાણા મહોરગૈઃ

તતઃ સર્વં સમાલોક્ય તાપ્યમાનં મહોરગૈઃ॥
તત્સ્થાનં સ્વજનૈર્મુક્તં દુઃખેન મહતાન્વિતૈઃ ॥ ૨૩ ।
જગામાન્યત્ર સા સાધ્વી સમ્યગ્વ્રતપરાયણા ॥
તીર્થ યાત્રાં પ્રકુર્વાણા પરિબભ્રામ મેદિનીમ્

એવમુદ્વાસિતે સ્થાને તસ્મિન્સા રેવતી તદા ॥
સ્મૃત્વા તં ભટ્ટિકાશાપં દુઃખેન મહતાઽન્વિતા

કથં મે માનુષીગર્ભે શાપાદ્વાસો ભવિષ્યતિ ॥
માનુષ્યેણ ચ કાંતેન પ્રભવિષ્યતિ સંગમઃ

નૈતત્પુત્રોદ્ભવં દુઃખં તથા માં બાધતે હ્રદિ ॥
યથેદં માનુષે ગર્ભે સંવાસો માનુષં પ્રતિ

તથા દશનસંત્યક્તા કથં ભર્તુઃ સ્વમાનનમ્ ॥
દર્શયિષ્યામિ ભૂયોઽપિ ક્ષતે ક્ષારોઽત્ર મે સ્થિતઃ

તસ્માત્પરિચરિષ્યામિ ક્ષેત્રેઽત્રૈવ વ્યવસ્થિતા ।
કિં કરિષ્યામિ સંપ્રાપ્ય ગૃહં પુત્રં વિનાકૃતા

તતશ્ચારાધયામાસ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતા ॥
અંબિકાં સા તદા દેવીં સ્થાપયિત્વા સુરેશ્વરીમ્

ગન્ધપુષ્પોપહારેણ નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈરપિ ॥
ગીતનૃત્યૈસ્તથા વાદ્યૈર્મનોહારિભિરેવ ચ

તતઃ કતિપયાહસ્ય તસ્તાસ્તુષ્ટા સુરેશ્વરી ॥
પ્રોવાચ વરદાઽસ્મીતિ પ્રાર્થયસ્વ હૃદિ સ્થિતમ્

॥ રેવત્યુવાચ ॥ ॥
અહં શપ્તા પુરા દેવિ બ્રાહ્મણ્યા કારણાંતરે ॥
યત્ત્વં માનુષમાસાદ્ય સ્વયં ભૂત્વા ચ માનુષી

તતઃ સંપ્રાપ્સ્યસિ ફલં તેષાં નાશસમુદ્રવમ્ ॥
મહદ્દુઃખં સ્વપુત્રોત્થં મમ શાપેન પીડિતા

તથા મમ મુખાદ્દંષ્ટ્રા સંનીતાશ્ચ સુરેશ્વરિ ॥
તેષાં ચ સંભવસ્તાવત્કથં સ્યાત્ત્વત્પ્રભાવતઃ

ભવંતુ તનયા નશ્ચ તથા વંશવિવર્ધનાઃ ॥
એતન્મે વાંછિતં દેવિ નાન્યત્સંપ્રાર્થયામ્યહમ્

॥ દેવ્યુવાચ॥ ।
નાત્ર વાસસ્ત્વયા કાર્યઃ કથંચિદપિ શોભને ॥
મનુષ્યગર્ભસંવાસો ભર્ત્તા ચ ભવિતા નરઃ । ૩૭ ।
તસ્માચ્છૃણુષ્વ મે વાક્યં યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્ ॥
દુઃખનાશકરં તુભ્યં સત્યં ચ વરવર્ણિનિ ॥

ઉત્પત્સ્યતિ ન સંદેહો દેવકાર્યપ્રસિદ્ધયે ॥
તવ ભર્ત્તા ત્રિલોકેઽસ્મિન્કૃત્વા માનુષવિગ્રહમ્

તક્ષકાખ્યસ્તથા નાગો દ્વિજશાપ વશાચ્છુભે ॥
સૌરાષ્ટ્રવિષયે રાજા રૈવતાખ્યો ભવિષ્યતિ

।
તસ્ય ક્ષેમકરી ભાર્યા નામવંશસમુદ્ભવા ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો વિશિષ્ટા વિપ્રશાપતઃ ॥

।
તસ્યા ગર્ભં સમાસાદ્ય ત્વં જન્મ સમવાપ્સ્યસિ ॥
રામરૂપસ્ય શેષસ્ય પુનર્ભાર્યા ભવિષ્યસિ

તસ્માત્ત્વં દેવિ મા શોકં કાર્યેઽસ્મિન્કુરુ શોભને ॥
તેન માનુષજે ગર્ભે સંભૂતિઃ સંભવિષ્યતિ

તત્ર પશ્યસિ યન્નાશં સ્વકુટુમ્બસમુદ્ભવમ્ ॥
હિતાય તદવસ્થાયાસ્તદ્ભવિષ્યત્યસંશયમ્

તતઃ પરં યુગં પાપં યતો ભીરુ ભવિષ્યતિ ॥
તદૂર્ધ્વં મર્ત્યધર્માણો મ્લેચ્છાઃ સ્થાસ્યંતિ સર્વતઃ

તતઃ સ્વર્ગનિવાસાર્થં ભગવાન્દેવકીસુતઃ ॥
સંહર્તા સ્વકુલં સર્વં સ્વયમેવ ન સંશયઃ

ભવિષ્યંતિ પુનર્દંષ્ટ્રાસ્તવ વક્ત્રે મનોરમાઃ ॥
તસ્માત્ત્વં ગચ્છ પાતાલં સ્વભર્ત્તા યત્ર તિષ્ઠતિ

અન્યચ્ચાપિ યદિષ્ટં તે કિંચિચ્ચિત્તે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
તત્કીર્તયસ્વ કલ્યાણિ મહાંસ્તોષો મમ સ્થિતઃ ॥ ૪૮ ।
॥ રેવત્યુ વાચ ॥ ॥
સ્થાને સ્થેયં સદાઽત્રૈવ મમ નામ્ના સુરેશ્વરિ ॥
યેન મે જાયતે કીર્તિસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

તથાઽહં નાગલોકાચ્ચ ચતુર્દશ્યષ્ટમીષુ ચ ॥
સદા ત્વાં પૂજયિષ્યામિ વિશેષાન્નવમીદિને

।
આશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે સર્વૈર્નાગૈઃ સમન્વિતા ॥
પ્રપૂજાં તે વિધાસ્યામિ શ્રદ્ધયા પરયા યુતા

તસ્મિન્નહનિ યેઽન્યેઽપિ પૂજાં દાસ્યંતિ તે નરાઃ ॥
મા પશ્યંતુ પ્રસાદાત્તે નરાસ્તે વલ્લભક્ષયમ્ । ૫૨ ।
॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
એવં ભદ્રે કરિષ્યામિ વાસો મેઽત્ર ભવિષ્યતિ॥
ત્વન્નામ્ના પૂજકાનાં ચ શ્રેયો દાસ્યામિ તે સદા ॥
મહાનવમિજે ચાહ્નિ વિશેષેણ શુચિસ્મિતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તા તયા સાઽથ રેવતી શેષવલ્લભા ॥
જગામ સ્વગૃહં પશ્ચાદ્ધર્ષેણ મહતાન્વિતા ૫૪ ॥
તતઃપ્રભૃતિ સા દેવી તસ્મિન્ક્ષેત્રે વ્યવસ્થિતા ॥
તન્નામ્ના કામદા નૃણાં સર્વવ્યસનનાશિની

અંબા સા કીર્ત્યતે દુર્ગા રેવતી સોરગપ્રિયા ॥
તતઃ સંકીર્ત્યતે લોકે ભૂતલે ચાંબરેવતી

યસ્તાં શ્રદ્ધાસમોપેતઃ શુચિર્ભૂત્વા પ્રપૂજયેત્ ॥
નવમ્યામાશ્વિને માસિ શુક્લપક્ષે સમાહિતઃ ॥
ન સ સંવત્સરં યાવદ્વ્યસનં સ્વકુલો દ્ભવમ્

દૃષ્ટ્વાગ્રે છિદ્રકં વ્યાલયુક્તં દોષૈર્વિમુચ્યતે ॥
ગ્રહભૂતપિશાચોત્થૈસ્તથાન્યૈરપિ ચાપદૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યેંઽબારેવતીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષોડશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥