સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.115

ત્રિજાતો બ્રાહ્મણસ્તત્ર કિન્નામા કસ્ય સમ્ભવઃ ॥
કિંગોત્રશ્ચૈવ કિંસંજ્ઞઃ કીર્તયસ્વ મહામતે

કિં કુલીનૈર્ગુણાઢ્યૈર્વા તેજોવિદ્યાવિચક્ષણૈઃ ॥
ત્રિજાતોઽપિ વરં સોઽપિ સ્વં સ્થાનં યેન ચોદ્ધૃતમ્

સૂત ઉવાચ ॥ ॥ સાંકૃત્યસ્ય મુનેર્વંશે સ સંભૂતો દ્વિજોત્તમઃ ॥
પ્રભાવ ઇતિ વિખ્યાતો દત્તસંજ્ઞો નિમેઃ સુતઃ

સ એવં સ્થાનમુદ્ધૃત્ય ચકારાયતનં શુભમ્ ॥
ત્રિજાતેશ્વરનામ્ના ચ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

તમારાધ્ય દિવા નક્તં સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ॥
સશરીરો ગતઃ સ્વર્ગં તતઃ કાલેન કેનચિત્

યસ્તં પશ્યતિ સદ્ભક્ત્યા સ્નાપયેદ્વિષુવે સદા ॥
ન ત્રિજાતઃ કુલે તસ્ય કથઞ્ચિદપિ જાયતે

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યાનિ ગોત્રાણિ નષ્ટાનિ યાનિ સંસ્થાપિતાનિ ચ॥
નામતસ્તાનિ નો બ્રૂહિ તત્પુરં સૂત નન્દન

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તત્રોપમન્યુગોત્રા યે ક્રૌંચગોત્રસમુદ્ભવાઃ ॥
કૈશોર્યં ગોત્રસંભૂતાસ્ત્રૈવણેયા દ્વિજોત્તમઃ ૮ ॥
તે ભૂયોઽપિ ન સંપ્રાપ્તા યથા ગોત્રચતુષ્ટયમ્ ॥
તત્પૂર્વકં શુકાદીનાં યન્નષ્ટં નાગજાદ્ભયાત્

શેષાન્વઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ બ્રાહ્મણાન્ગોત્રસંભવાન્ ॥
કૌશિકાન્વયસં ભૂતાઃ ષડ્વિંશતિશ્ચ તે સ્મૃતાઃ

કશ્યપાન્વયસંભૂતાઃ સપ્તાશીતિર્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
લક્ષ્મણાન્વયસંભૂતા એકવિંશતિરાગતાઃ

તત્ર નષ્ટાઃ પુનઃ પ્રાપ્તાસ્તસ્મિન્સ્થાને સુદુઃખિતાઃ ॥
ભારદ્વાજાસ્ત્રયઃ પ્રાપ્તાઃ કૌંડનીયાશ્ચતુર્દશ

રૈતિકાનાં તથા વિંશત્પારાશર્યાષ્ટકં તથા ॥
ગર્ગાણાં ચ દ્વિવિંશં ચ હારીતાનાં વિવિંશતિઃ

ઔર્વભાર્ગવગોત્રાણાં પઞ્ચવિંશદુદાહૃતાઃ ॥
ગૌતમાનાં ચ ષડ્વિંશમાલૂભાયનવિંશતિઃ

માંડવ્યાનાં ત્રિવિંશચ્ચ બહ્વૃચાનાં ત્રિવિંશતિઃ ॥
સાંકૃત્યાનાં વિશિષ્ટાનાં પૃથક્ત્વેન દશૈવ તુ

તથૈવાંગિરસાનાં ચ પંચ ચૈવ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
આત્રેયા દશ સંખ્યાતાઃ શુક્લાત્રેયાસ્તથૈવ ચ

વાત્સ્યાઃ પઞ્ચ સમાખ્યાતાઃ કૌત્સાશ્ચ નવ સપ્ત વૈ ॥
શાંડિલ્યા ભાર્ગવાઃ પઞ્ચ મૌદ્ગલ્યા વિંશતિઃ સ્મૃતાઃ ॥।૭॥
બૌધાયનાઃ કૌશલાશ્ચ ત્રિંશન્માત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
અથર્વાઃ પંચપંચાશન્મૌનસાઃ સપ્તસપ્તતિઃ ॥।૮॥
યાજુષાસ્ત્રિંશતિઃ ખ્યાતાશ્ચ્યાવનાઃ સપ્ત વિંશતિઃ ॥
આગસ્ત્યાશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશજ્જૈમિનેયા દશૈવ તુ

નૈવૃતાઃ પંચપંચાશત્પાઠીનાઃ સપ્તતિર્દ્વિજાઃ ॥
ગોભિલાશ્ચાપિ કાક્વાશ્ચ પંચપંચ દ્વિજાઃ સ્મૃતાઃ

।
ઔશનસાશ્ચ દાશાર્હાસ્ત્રયસ્ત્રય ઉદાહૃતાઃ ॥
લોકાખ્યાનાં તથા ષષ્ટિરૈણિશાનાં દ્વિસપ્તતિઃ

।
કાપિષ્ઠલાઃ શાર્કરાખ્યા દત્તાખ્યાઃ સપ્તસપ્તતિઃ ॥
શાર્કવાનાં શતં પ્રોક્તં દાર્જ્યાનાં સપ્તસપ્તતિઃ

કાત્યાયન્યાસ્ત્રયોઽધિષ્ઠા વૈદિશાશ્ચ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ॥
કૃષ્ણાત્રેયાસ્તથા પંચ દત્તાત્રેયા સ્તથૈવ ચ

નારાયણાઃ શૌનકેયા જાબાલાઃ શતસંખ્યયા ॥
ગોપાલા જામદન્યાશ્ચ શાલિહોત્રાશ્ચ કર્ણિકાઃ

ભાગુરાયણકાશ્ચૈવ માતૃકાસ્ત્રૈણવાસ્તથા॥
સર્વે તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ ક્રમેણ દ્વિજસત્તમાઃ

એતેષામેવ સર્વેષાં સત્કારાય દ્વિજોતમાઃ ॥
ચત્વારિંશત્તથાષ્ટૌ ચ પુરા પ્રોક્તાઃ સ્વયંભુવા

તે સર્વે ચ પૃથક્ત્વેન નિર્દિષ્ટાઃ પદ્મયોનિના ॥
સંધ્યાતર્પણકૃત્યાનિ વૈશ્વદેવોદ્ભવાનિ ચ ॥
શ્રાદ્ધાનિ પક્ષકૃત્યાનિ પિતૃપિંડાંસ્તથૈવ ચ

યજ્ઞોપવીતસંયુક્તાઃ પ્રવરાશ્ચૈવ કૃત્સ્નશઃ ॥
તથા મૌંજીવિશેષાશ્ચ શિખાભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ત્રિજાતેન સમારાધ્ય દેવદેવં પિતામહમ્ ॥
તેષાં કૃત્વા દ્વિજેદ્રાણામાત્મકીર્તિકૃતે તદા

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કથં સન્તોષિતો બ્રહ્મા ત્રિજાતેન મહાત્મના ॥
કર્મકાંડં કથં ભિન્નં કૃતં તેન મહાત્મના ॥
સર્વં વિસ્તરતો બ્રૂહિ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્યાર્થે બ્રાહ્મણૈઃ સર્વૈસ્તોષિતઃ પ્રપિતામહઃ ॥
અનેનૈવોદ્ધૃતં સ્થાનમસ્માકં સકલં વિભો

તસ્માદસ્ય વિભો યચ્છ વેદજ્ઞાનમનુતમમ્ ॥
યેન કર્મવિશેષાશ્ચ જાયતેઽત્ર પુરોત્તમે

એતસ્ય ચ ગુરુત્વં ચ પ્રસાદાત્તવ પદ્મજ ॥
યથા ભવતિ દેવેશ તયા નીતિર્વિધીયતામ્

બ્રહ્મા દદૌ તતસ્તસ્ય મંત્રગ્રામમનુત્તમમ્ ॥
યેન વિજ્ઞાયતે સર્વં વેદાર્થો યજ્ઞકર્મ ચ

તતઃ પ્રોવાચ તાન્સર્વાન્પ્રહષ્ટેનાતરાત્મના ॥
એષ વેદાર્થસંપન્નો ભવિષ્યતિ મહાયશાઃ

ભર્તૃયજ્ઞ ઇતિ ખ્યાતો યજ્ઞકર્મવિચક્ષણઃ ॥
યદેવ વક્તિ યુષ્માકં ક્રિયાકાંડમશંકિતૈઃ

તત્કાર્યં સ્વર્ગમોક્ષાય મમ વાક્યાત્પ્રબોધિતૈઃ ॥
વેદાર્થાનેષ સર્વેષાં યુષ્માકં યોજયિષ્યતિ

યે ચાન્યેષુ ચ દેશેષુ સ્થાનેષુ ચ ગતાઃ ક્વચિત્ ॥
એતત્સ્થાનં પરિત્યજ્ય સત્યમેતદ્વિજોત્તમાઃ

વેદસ્થાને ચ બુદ્ધ્યૈષ યત્કર્મ પ્રચરિષ્યતિ ॥
નાનૃતે વાથ પાપે ચ વાણી ચાસ્ય ચરિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા સ દેવેશો વિરરામ પિતામહઃ ॥
ભર્તૃયજ્ઞોઽપિ તાઃ સર્વાશ્ચક્રે યજ્ઞક્રિયાઃ શુભાઃ

બ્રાહ્મણાનાં હિતાર્થાય શ્રુત્યર્થં તસ્ય કેવલમ્ ॥
દશપ્રમાણાઃ સંપ્રોક્તાઃ સર્વે તે બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

ચતુઃષષ્ટિષુ ગોત્રેષુ હ્યેવં તે બ્રાહ્મણોત્તમાઃ ॥
તેન તત્ર સમાનીતાસ્ત્રિજાતેન મહાત્મના

તેષામેકત્ર જાતાનિ દશપંચશતાનિ ચ ॥
સામાન્ય ભોગમોક્ષાણિ તાનિ તેન કૃતાનિ ચ

અષ્ટષષ્ટિવિભાગેન પૂર્વમાયુવ્યયોદ્ભવમ્ ॥
તત્રાસીદથ ગોત્રે ચ પુરુષાણાં પ્રસંખ્યયા

તતઃ પ્રભૃતિ સર્વેષાં સામાન્યેન વ્યવસ્થિતમ્ ॥
ત્રિજાતસ્ય ચ વાક્યેન યેન દૂરાદપિ દ્રુતમ્

સમાગચ્છંતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ પુરવૃદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥
ન કશ્ચિદ્યાતિ સંત્યક્ત્વા દૌસ્થ્યાદન્યત્ર ચ દ્વિજાઃ

તતસ્તેષાં સુતૈઃ પૌત્રૈર્નપ્તૃભિશ્ચ સહસ્રશઃ ॥
દૌહિત્રૈર્ભાગિનેયૈશ્ચ ભૂયો ભૂરિ પ્રપૂરિતમ્ ॥

તત્પુરં વૃદ્ધિમાયાતિ દૂર્વાંકુરૈરિવ દ્વિજાઃ ॥
કાંડાત્કાંડાત્પ્રરોહદ્ભિઃ સંખ્યાહીનૈરનેકધા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં ગોત્રસંખ્યાનકં શુભમ્ ॥
ઋષીણાં કીર્તનં ચાપિ સર્વપાતકનાશનમ્

યશ્ચૈતત્પઠતે નિત્યં શૃણુયાદ્વા પ્રભક્તિતઃ ॥
ન સ્યાત્તસ્ય કુલચ્છેદઃ કદાચિદપિ ભૂતલે

તથા વિમુચ્યતે પાપૈરાજન્મમરણોદ્ભવૈઃ ॥
ન પશ્યતિ વિયોગં ચ કદાચિત્પ્રિયસંભવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યેઽષ્ટષષ્ટિતીર્થોપાખ્યાને ભર્તૃયજ્ઞકૃતયજ્ઞવિધાનમુનિગોત્રવર્ણનંનામ પંચદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ