સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.111

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
શિવક્ષેત્રાણિ યૈર્વિપ્રૈઃ સમાનીતાનિ તત્ર ચ ॥
તેષાં સર્વાણિ ગોત્રાણિ વદ સૂતજ વિસ્તરાત્

કસ્ય ગોત્રોદ્ભવૈર્વિપ્રૈઃ કિં ક્ષેત્રં સમુપાર્જિતમ્ ॥
શંકરસ્ય પ્રસાદેન તસ્મિન્કાલ ઉપસ્થિતે

કિયત્યપિ ચ ગોત્રાણિ ચમત્કારપુરોત્તમે ॥
સ્થાપિતાનિ સુભક્તેન તેનાનર્તેન સૂતજ

ત્વયા પ્રોક્તં પુરા દત્તં પુરં કૃત્વા દ્વિજન્મનામ્ ॥
ન ચ તેષાં કૃતા સંખ્યા તસ્માત્તાં પરિકીર્તય

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઉપદેશઃ પુરા દત્તો દ્વિસપ્તતિમુનીશ્વરૈઃ ॥
આનર્તાધિપતિઃ પૂર્વં કુષ્ઠરોગ પ્રપીડિતઃ ॥
શંખતીર્થં સમાગત્ય સ્નાનં ચક્રે ત્વરાન્વિતઃ

તેન નાશં ગતઃ કુષ્ઠો ભૂપતેસ્તસ્ય તત્ક્ષણાત્ ॥
તસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાન્નિર્વિ ણ્ણસ્ય તનું પ્રતિ

તતઃ સ નીરુજો ભૂત્વા તોષેણ મહતાન્વિતઃ ॥
તાનુવાચ મુનિશ્રેષ્ઠાન્ પ્રણિપત્ય મુહુર્મુહુઃ

સુવર્ણં વા ગજાશ્વં વા રાજ્યં સકલમેવ વા ॥
ભવદ્ભ્યઃ સંપ્રદાસ્યામિ તસ્માદબ્રૂત દ્વિજોત્તમાઃ

યદ્યસ્ય રોચતે યાવન્માત્રમન્યદપિ દ્વિજાઃ ॥
પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મહ્યં દીનસ્ય પ્રણતસ્ય ચ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
નિષ્પરિગ્રહધર્માણો વાનપ્રસ્થા વયં દ્વિજાઃ ॥
સદ્યઃપ્રક્ષાલકાઃ કિં નો રાજ્યેન વિભવેન ચ

॥
॥ રાજોવાચ । ॥
ઉપકારં સમાસાદ્ય યઃ કરોતિ ન પાપકૃત્ ॥
ઉપકારં પુનસ્તસ્ય સ કૃતઘ્ન ઉદાહૃતઃ

બ્રહ્મઘ્નં ચ સુરાપે ચ ચૌરે ભગ્નવ તે શઠે ॥
નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

તસ્માત્કૃત્વા પ્રસાદં મે કિંચિદ્બ્રૂત્ દ્વિજોત્તમાઃ॥
યેનાનૃણ્યં પ્રગચ્છામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુજીવિતમ્ ॥।૩॥
॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહાભાગ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ॥
પરં તત્ર ભવેદ્દોષો યત્ર દાતા તુ સસ્પૃહઃ॥।૪॥
નિઃસ્પૃહો યત્ર રાજેન્દ્ર હ્યુપકારપરો ભવેત્॥
ન તત્ર જાયતે દોષઃ સ્વલ્પોઽપિ ચ કથંચન ॥।૫॥
તસ્માત્ત્વં ગચ્છ રાજ્યં સ્વં સ્વધર્મેણ પ્રપાલય ॥
ઇહ લોકે પરે ચૈવ યેન સૌખ્યં પ્રજાયતે

એવં સ ભૂમિપો વિપ્રૈર્નિષિદ્ધઃ સ સહસ્રધા ॥
કૃચ્છ્રેણ તાન્પ્રણમ્યોચ્ચૈર્જગામ સ્વગૃહં તતઃ ॥।૭॥
તત્ર ગત્વા પ્રહૃષ્ટા ત્માકૃત્વા રમ્યં મહેશ્વરમ્ ॥
ગીતનૃત્યસવાદ્યૈશ્ચ રાત્રિજાગરણાદિભિઃ ॥
ચકાર પૂર્વવદ્રાજ્યં સમંતાદ્ધતકંટકમ્

ચિંતયાનો દિવાનક્તં બ્રાહ્મણાન્પ્રતિ તત્સદા ॥
કથં તેષાં દ્વિજેંદ્રાણામુપકારો ભવિષ્યતિ ॥
મદીયો મમ યૈર્દત્તં ગાત્રમેતત્પુનર્નવમ્

તેઽપિ સર્વે મુનિશ્રેષ્ઠાઃ ખેચરત્વ સમન્વિતાઃ ॥
તપઃશક્ત્યા યાંતિ નાનાતીર્થેષુ ભક્તિતઃ

તેષુ સ્નાનં જપં કૃત્વા તથૈવ પિતૃતર્પણમ્ ॥
પ્રાણયાત્રાં પુનશ્ચક્રુસ્તત્રાગત્ય સ્વ આશ્રમે

અન્યે તત્રૈવ કુર્વંતિ નિત્યકૃત્યાનિ યે દ્વિજાઃ ॥
તથાન્યે દૂરમાસાદ્ય તીર્થં દૃષ્ટ્વા મનોહરમ્

ઉષિત્વા રજનીં તત્ર દ્વિરાત્રં વા પુનર્ગૃહમ્॥
સમાગચ્છંતિ ચાન્યે તુ ત્રિરાત્રેણ સમાયયુઃ

વારાણસ્યાં પ્રયાગે વા પુષ્કરે વાથ નૈમિષે ॥
પ્રભાસે વાઽથ કેદારે હ્યન્યસ્મિન્નહિ વાંછ્યતે

કદાચિદથ તે સર્વે કાર્તિક્યાં પુષ્કરત્રયે ॥
ગતા વિનિશ્ચયં કૃત્વા સ્નાનાર્થં દ્વિજસત્તમાઃ

પંચરાત્રં વસિષ્યામો વયં તત્ર સમાહિતાઃ ॥
તસ્માદ્વહ્નિષુ દારેષુ રક્ષા કાર્યા સ્વશક્તિતઃ

એવં તે સમયં કૃત્વા ગતા યાવદ્દ્વિજોત્તમાઃ॥
તાવદ્ધ પતિના જ્ઞાતા ન કશ્ચિત્તત્ર તિષ્ઠતિ । ૨૭ ॥
તેષાં મધ્યે મુનીંદ્રાણાં સુતીર્થાશ્રમવાસિનામ્ ॥
દમયંતીતિ વિખ્યાતા ચંદ્રબિંબસમાનના

।
તામુવાચ રહસ્યેવં વ્રજ ત્વં ચારુહાસિનિ।
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે મમાદેશોઽધુના ધ્રુવમ્

તત્ર તિષ્ઠંતિ યાઃ પત્ન્યો મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥।
ભૂષણાનિ વિચિત્રાણિ તાસાં યચ્છ યથેચ્છયા

ન તાસાં પતયોઽસ્માકં પ્રકુર્વંતિ પ્રતિગ્રહમ્ ॥
કથંચિદપિ સુશ્રોણિ લોભ્યમાનાપિ ભૂરિશઃ

સ્ત્રીણાં ભૂષણજા ચિન્તા સદા ચૈવાધિકા ભવેત્ ॥
લૌલ્યં ચ કૌતુકં ચૈવ સદા ભૂષણજં ભવેત્

અપિ મૃન્મયકં કિંચિત્કાષ્ઠસૂત્રમયં ચ વા ॥
જતુકાચમયં વાપિ નારી ધત્તે વિભૂષણમ્

એષ એવ ભવેત્તેષામુપકારસ્યસંભવઃ ॥
ઉપાયઃ પદ્મપત્રાક્ષિ ન ચાન્યોઽસ્તિ કથંચન

સા તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય વિચિત્રાભરણાનિ ચ ॥
ગૃહીત્વા હર્ષસંયુકા તતસ્તત્ક્ષેત્રમાયયૌ

મણિમુક્તામયાન્યેવ કુણ્ડલાનિ શુભાનિ ચ ॥
તથા ચન્દ્રોજ્જ્વલાહારાન્નૂપુરાણિ બૃહંતિ ચ

ઇન્દ્રનીલમહાનીલવૈડૂર્યખચિતાનિ ચ ।
પદ્મરાગૈસ્તથા વજ્રૈર્માણિક્યૈશ્ચ મનોરમૈઃ

કેશૈઃ કંકણૈર્દિવ્યૈઃ શક્રચાપનિભૈઃ શુભૈઃ ॥
હેમસૂત્રૈશ્ચ જાત્યૈશ્ચ મેખલાભિસ્તથૈવ ચ

અથ સા બોધને વિષ્ણોઃ સંપ્રાપ્તે દિવસે શુભે ।
ઉપવાસપરા સ્નાતા એકસ્મિન્સલિલાશયે

તીરદેશે નિવેશ્યૈવ મહાભૂષણપર્વતમ્ ॥
યસ્ય પ્રભાભિરુગ્રાભિર્વ્યાપ્તં ગગનમંડલમ્

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાસ્તાપસ્યઃ કૌતુકાન્વિતાઃ ॥
કીદૃશા રાજપત્ની સા કિંરૂપા કિંવિભૂષણા

અથ તાસ્તાં સમાલોક્ય દિવ્યભૂષણભૂષિતામ્॥
સુરૂપાંગીં સમાધિસ્થાં ચિત્તે ચિન્તાં પ્રચક્રિરે

ધન્યેયં ભૂપતેર્ભાર્યા યૈવં ભૂષણભૂષિતા ॥
દમયંતી સુરૂપાઢ્યા સર્વલક્ષણલક્ષિતા

સમાધ્યંતં સમાસાદ્ય તાપસીર્વીક્ષ્ય સાઽપિ ચ ॥
દમયંતી નમશ્ચક્રે તાઃ સર્વા વિધિપૂર્વકમ્

તાઃ કૃતાંજલિના પ્રાહ વલ્ગુવાક્યં મનોહરમ્ ॥
મયાયં ભૂષણસ્તોમ ઉદ્દિશ્ય ગરુડધ્વજમ્॥
કલ્પિતોઽદ્ય દિને સ્નાત્વા સમુપોષ્ય દિને હરેઃ

તસ્માદ્ગૃહ્ણંતુ તાપસ્યો મયા દત્તાનિ વાંછયા ॥।
ભૂષણાનિ વિચિત્રાણિ પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મમ

તતશ્ચૈકાઽબ્રવીત્તાસામેષા મુક્તાવલી મમ ॥
ઇમાં દેહિ ન મે વાંછા વિદ્યતેઽન્યા નૃપપ્રિયે

તતસ્તયા વિહસ્યોચ્ચૈઃ પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ સ્વયમ્॥
દત્તા મુક્તાવલી તસ્યા વસ્ત્રૈર્દિવ્યૈઃ સમન્વિતા ॥
યસ્યાઃ ષણ્માષતુલ્યાનિ મૌક્તિકાન્યમલાનિ ચ

શરત્કાલે યથા વ્યોમ્નિ નક્ષત્રાણિ દ્વિજોત્તમાઃ॥
તથાન્યા સ્પર્દ્ધયા યુક્તા યયાચેઽમલવર્ચસમ્॥
હારં નિર્મૂલ્યતાયુક્તં ચિત્તાહ્લાદકરં પરમ્ ॥

અથ સા તં કરે કૃત્વા તસ્યા હારં પ્રયચ્છતિ ॥
તાવદન્યા પ્રજગ્રાહ હારં શૃંગારલાલસા

તતઃ શેષાશ્ચ તાપસ્યો ભૂષણાર્થં સમુત્સુકાઃ ॥
સસ્પર્દ્ધા જગૃહુસ્તાનિ ભૂષણાનિ સ્વયં દ્વિજાઃ

અન્યાશ્ચાન્યાકરે કૃત્વા ભૂષણં સુમનોહરમ્ ॥
બલાદાકૃષ્ય જગ્રાહ ધર્ષયિત્વા તતઃ પરમ્

યથાયથા પ્રગૃહ્ણંતિ તાપસ્યો ભૂષણાર્ચિતાઃ ॥
તથાતથાસ્યાઃ સંજજ્ઞે દમયંત્યા મુદા હૃદિ

અન્યાનિ ચ પ્રચિક્ષેપ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥
ન તૃપ્તિર્જાયતે તાસાં તથાપિ દ્વિજસત્તમાઃ

ભૂષણાભાવમાસાદ્ય તતઃ સા પાર્થિવપ્રિયા ॥
હૃષ્ટા પ્રોવાચ તાઃ સર્વાઃ સંતોષઃ ક્રિયતામિતિ

પુનશ્ચૈવાનયિષ્યામિ પ્રભાતે નાત્ર સંશયઃ॥
અન્યાનિ ચ વિચિત્રાણિ યસ્યા રોચંતિ યાનિ ચ

તતસ્તાઃ સકલાઃ પ્રોચુર્ગચ્છ ત્વં પાર્થિવપ્રિયે॥
આગંતવ્યં ચ ભૂયોઽપિ પ્રગૃહ્યાભરણાનિ ચ

એવમુક્તા તતસ્તાભિઃ પ્રણિપત્ય નૃપપ્રિયા ॥
પ્રહૃષ્ટા પ્રયયૌ તૂર્ણં સ્વપુરં પ્રતિ સદ્દ્વિજાઃ

તાપસ્યોપિ ગૃહં ગત્વા વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
ભૂષણાનિ ચ ગાત્રેષુ સસ્પર્દ્ધા નિદધુસ્તદા

તાપસીનાં ચતુષ્કં ચ પરિત્યજ્ય યતવ્રતમ્ ॥
શેષાભિઃ પ્રગૃહીતાનિ મણ્ડનાનિ યથેચ્છયા

તતઃ પ્રભાતે વિમલે પ્રોદ્ગતે રવિમણ્ડલે ॥
ભૂયોપિ રાજપત્ની સા ભૂષણાન્યંબરાણિ ચ ॥

તથૈવ પ્રદદૌ તાસાં જગૃહુશ્ચ તથૈવ તાઃ ॥
એવં તસ્યાઃ પ્રયચ્છંત્યા અહન્યહનિ ભક્તિતઃ

પંચરાત્રમતિક્રાંતં તૃપ્તાસ્તાસ્તાપસપ્રિયાઃ ॥
ન રાજ્ઞી તૃપ્તિમાયાતિ પ્રયચ્છંતી પ્રભક્તિતઃ

તતઃ શુશ્રાવ તાપસ્યશ્ચતસ્રોઽત્ર સુનિઃસ્પૃહાઃ ॥
વલ્કલાજિનધારિણ્યો ન તસ્યાઃ પાર્શ્વમાગતાઃ ॥
ન ચાન્યા ભૂષિતા દૃષ્ટ્વા ચક્રુરીર્ષ્યાં કથંચન

અથ સા ત્વરિતં ગત્વા તાસાં પાર્શ્વમનિંદિતા ॥
ભૂષણાનિ મહાર્હાણિ ગૃહીત્વા પંચમીદિને

તતઃ પ્રોવાચ તાઃ સર્વાઃ પ્રસાદઃ ક્રિયતામિતિ ॥
ઇમાનિ ભૂષણાર્થાય ભૂષણાનિ પ્રગૃહ્યતામ્

॥ તાપસ્ય ઊચુઃ॥(। ૨॥
નાસ્માકં ભૂષણૈઃ કાર્યં ભૂષિતા વલ્કલૈર્વયમ્ ॥
તસ્માદ્ગચ્છ નિજં હર્મ્યમર્થિભ્યઃ સંપ્રદીયતામ્

વદન્તીનાં તયા સાર્ધમેવં તાસાં દ્વિજોત્તમાઃ।
ચત્વારઃ પતયઃ પ્રાપ્તા એકૈકસ્યાઃ પૃથક્પૃથક્

શુનઃશેપોઽથ શાક્રેયો બૌદ્ધો દાન્તશ્ચતુર્થકઃ।
વિયન્માર્ગં હિ ચત્વારઃ સ્વાશ્રમમાયયુઃ

શેષાઃ સર્વે ગતિભ્રંશં પ્રાપ્ય ભૂમાર્ગમાશ્રિતાઃ ॥
અથ તે સ્વાશ્રમં દૃષ્ટ્વા વિકૃતાકારભૂષણમ્ ॥
કિમિદંકિમિદં પ્રોચુર્યત્તાપસ્યો વિડંબિતાઃ

કેનૈવં પાપ્મનાઽસ્માકમાશ્રમોઽયં વિડંબિતઃ ॥
પ્રદત્ત્વા તાપસીનાં ચ ભૂષણાન્યંબરાણિ ચ

॥
॥ તત્પત્ન્ય ઊચુઃ ॥ ॥
ચમત્કારસ્ય ભૂપસ્ય યૈષા ભાર્યા વ્યવસ્થિતા ૦૯।
અનયા સંપ્રદત્તાનિ સર્વાસાં ભૂષણાનિ વૈ

અસ્માકમપિ સંપ્રાપ્તા ગૃહે વૈ નૃપવલ્લભા ॥
દાતું વિભૂષણાન્યેવ નિષિદ્ધાઽસ્માભિરદ્ય સા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તાસાં તદ્વચનં શ્રુત્વા તતસ્તે કોપ મૂર્ચ્છિતાઃ ।
ઊચુસ્તાં નૃપતેર્ભાર્યાં શાપં દાતું મુહુર્મુહુઃ

દ્વિસપ્તતિર્વયં પાપે સ્નાનાર્થં પુષ્કરે ગતાઃ ॥
કાર્તિક્યાં વ્યોમમાર્ગેણ મનોમારુતરંહસા

ચત્વારસ્ત ઇમે પ્રાપ્તા યેષાં દારૈઃ પ્રતિગ્રહઃ ॥
ન કૃતસ્તસ્ય ભૂપસ્ય કુભાર્યાયાઃ કથંચન

તસ્માદ્વિડંબિતો યસ્માદાશ્રમોઽયં તપસ્વિનામ્ ॥
શિલારૂપા ચ ભવતી તસ્માદ્ભવતુ કુત્સિતા

અથ સા તત્ક્ષણાદેવ શિલારૂપા બભૂવ હ ॥
નિશ્ચેષ્ટા તત્ક્ષણાદેવ મુનિવાક્યાદનંતરમ્

તતઃ સ પરિવારોઽસ્યાસ્તદ્દુઃખેન સમાકુલઃ ॥
વાષ્પપૂર્ણેક્ષણો દીનઃ પ્રસ્થિતઃ સ્વપુરં પ્રતિ

કથયામાસ તત્સર્વં દમયંત્યાઃ સમુદ્ભવમ્ ॥
વૃત્તાંતં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાસ્તસ્યાઃ શાપસમુદ્ભવમ્

શ્રુત્વા સ પાર્થિવસ્તૂર્ણં વૃત્તાંતં શાપજં તદા ॥
પ્રસાદનાય વિપ્રાણાં દુઃખિતઃ સ વનં યયૌ

તતસ્તે મુનયસ્તૂર્ણં ચત્વારોઽપિ મહીપતિમ્ ॥
જ્ઞાત્વા પ્રસાદનાર્થાય ભાર્યાર્થં સમુપસ્થિતમ્

અગ્રિહોત્રાણિ દારાંશ્ચ સમાદાય તતઃ પરમ્ ॥
કુરુક્ષેત્રં સમાજગ્મુઃ ખમાર્ગેણ દ્રુતં તદા

પાર્થિવોઽપિ સમન્વેષ્ય યત્નાત્તાન્સર્વતો મુનીન્।
નિર્વિણ્ણઃ શ્રમાર્તશ્ચ ભાર્યાવ્યસનદુઃખિતઃ

તતો જગામ તં દેશં યત્ર ભાર્યા શિલામયી ॥
સા સ્થિતા તાપસીવૃન્દૈઃ સર્વતોઽપિ સમન્વિતા

અથ તાં તાદૃશીં દૃષ્ટ્વા સેવકૈઃ સકલૈર્વૃતઃ ॥
હાહેતિ સ મુહુઃ પ્રોચ્ય મૂર્ચ્છિતઃ પ્રાપતત્ક્ષિતૌ

તતઃ કૃચ્છ્રાત્સમાસાદ્ય સંજ્ઞાં તોયસમુક્ષિતઃ॥
પ્રલાપમકરોત્પશ્ચાત્સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા પ્રિયાન્ગુણાન્

હા પ્રિયે મૃગશાવાક્ષિ મમ પ્રાણવિનાશિનિ ॥
માં મુક્ત્વાઽદ્ય પ્રિયં કાંતં ક્વ ગતાસિ શુભાનને

નાભુક્તે મયિ ભુક્તાસિ નિદ્રાં નાઽનિદ્રિતે ગતા ॥
ન સૌભાગ્યસ્ય ગર્વેણ મમાજ્ઞા લંઘિતા ક્વચિત્

ન સ્મરામિ ત્વયા પ્રોક્તં કદાચિદ્વિ કૃતં વચઃ ॥
રહસ્યપિ વિશાલાક્ષિ કિમુ ભોજનસંસદિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં પ્રલપતસ્તસ્ય ભૂપતેઃ કરુણં બહુ ॥
આયાતા મંત્રિણસ્તસ્ય શ્રુત્વા ભૂપં તથાવિધમ્

તતઃ સંબોધ્ય તં કૃચ્છાદ્દૃષ્ટાન્તૈર્વહુવિસ્તરૈઃ ॥
રાજર્ષીણાં પુરાણાનાં મહદ્વ્યસનસંભવૈઃ

નિન્યુસ્તં ભૂપતિં દીનં વાષ્પવ્યાકુલલોચનમ્ ॥
નિશ્વસંતં યથાનાગં તેજસા પરિવર્જિતમ્

સોઽપિ કૃત્વાઽઽલયં તસ્યાઃ સમંતાત્સુમનોહરમ્॥
કર્પૂરાગરુધૂપાદ્યૈર્વસ્ત્રકુંકુમચન્દનૈઃ ॥
યોજયામાસ તાં ભાર્યાં શિલારૂપામપિ સ્થિતામ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે શ્રીહાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દમયન્ત્યુપાખ્યાને દમયન્ત્યા વિપ્રશાપેન શિલાત્વપ્રાપ્તાવાનર્તાધિપતિકૃતશોકકથનંનામૈકાદશોત્તર શતતમોઽધ્યાયઃ