સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.108

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અષ્ટષષ્ટિપ્રમાણાનિ યાનિ ક્ષેત્રાણિ સૂતજ ॥
ત્વયોક્તાનિ ચ તાન્યેવ નામતો નઃ પ્રકીર્તય

તથાન્યાનિ ચ તીર્થાનિ યાનિ સંતિ ધરાતલે ॥
તાનિ કીર્તય કાર્ત્સ્ન્યેન પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
યાનિ પ્રોક્તાનિ તીર્થાનિ ભવદ્ભિર્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
અષ્ટષષ્ટિપ્રમાણાનિ તથા ક્ષેત્રાણિ ભૂતલે

તાનિ સર્વાણિ ભીતાનિ પ્રવિષ્ટાનિ રસાતલમ્ ॥
તીર્થાનિ મુનિશાર્દૂલાઃ પાપે હ્યત્ર કલૌ યુગે

એતદેવ પુરા પૃષ્ટઃ પાર્વત્યા પરમેશ્વરઃ ॥
યદ્ભવદ્ભિરહં પૃષ્ટસ્તીર્થયાત્રાકૃતે દ્વિજાઃ

કૈલાસશિખરાસીનઃ પુરા દેવો મહેશ્વરઃ ॥
સર્વૈર્ગણગણૈઃ સાર્ધમુપવિષ્ટો વરાસને

પ્રણામ કરણાર્થાય હ્યાગતેષ્વમરેષુ ચ ॥
ગતેષુ તેષુ વિપ્રેંદ્રા સર્વેષુ ત્રિદિવાલયમ્ ॥
અર્ધાસનગતા દેવી વાક્યમેતદુવાચ હ

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
દેવદેવ મહાદેવ ગંગાક્ષાલિતશેખર ॥
વદ મે તીર્થમાહાત્મ્યં યદ્યહં વલ્લભા તવ । ૮ ॥
તિસ્રઃ કોટ્યોઽર્ધકોટી ચ તીર્થાનામિહ ભૂતલે ॥
સંખ્યયા નામતો દેવ મહ્યં કીર્તય સાંપ્રતમ્ । ૯ ॥
યાનિ તીર્થાન્યનેકાનિ ક્ષેત્રાણિ ચૈવ મે પ્રભો ॥
તાનિ કીર્તય દેવેશ સુગમ્યં ચૈવ દેહિનામ્ ॥
કીર્તનાચ્ચ સમગ્રાણાં તીર્થાનાં લભ્યતે ફલમ્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તીર્થશબ્દો વરારોહે ધર્મકૃત્યેષુ વર્તતે ॥
ધર્મસ્થાનેષુ સર્વેષુ તત્ત્વં શૃણુ સમાહિતા

માતા તીર્થં પિતા તીર્થં તીર્થ સાધુસમાગમઃ ॥
ધર્માનુચિંતનં ચૈવ તથૈવ નિયમો યમઃ

પુણ્યાઃ કથા વરારોહે દેવર્ષીણાં કૃતાસ્તથા ॥
આશ્રયાઃ સન્મુનીંદ્રાણાં દેવાનાં ચ તથા પ્રિયે

ભૂમિભાગાઃ પવિત્રાઃ સ્યુઃ કીર્ત્યતે તીર્થમિત્યુત ॥
તેષાં સંદર્શનાદેવ સ્મરણાચ્ચાવગાહનાત્ ॥
મુચ્યંતે જન્તવઃ પાપૈરપિ જન્મશતોદ્ભવૈઃ

તથા પાતકિનો યે ચ યે ચ વિશ્વાસઘાતકાઃ ॥
તેઽપિ સર્વે તથા મુક્તાસ્તેષાં ચૈવાવગાહનાત્

એવં પાપાનિ સંયાંતિ નાશં સર્વાંગસુન્દરિ ॥
અપિ બ્રહ્મવધાત્પાપં યદ્ભવેદિહ દેહિનામ્ ॥
તચ્ચાપિ તીર્થસંસર્ગાત્પ્રલયં યાત્યસંશયમ્

મમાપિ કરસંલગ્નં કપાલં બ્રહ્મણઃ પુરા ॥
પતિતં તીર્થસંસર્ગાત્તેષાં ચૈવાવગાહનાત્

એવં સર્વેષુ તીર્થેષુ તથા હ્યાયતનેષુ ચ ॥
સ્નાતવ્યં ભક્તિયુક્તેન ચેતસા નાન્યગામિના

યત્ર સ્નાતૈર્નરૈઃ સમ્યક્સર્વેષાં લભ્યતે ફલમ્ ॥
મમાશ્રયં વિશાલાક્ષિ સર્વપાતકનાશનમ્॥
કામદં ચ તથા નૄણાં નારીણાં ચ વિશેષતઃ

એતદ્ગુહ્યતમં દેવિ મમ નિત્યવ્યવસ્થિતમ્ ॥
ન કસ્યાઽપિ મયાખ્યાતં દેવેંદ્રસ્યાપિ પૃચ્છતઃ

વાલ્લભ્યાત્તવ મે ભદ્રે કથિતં વૈ વરાનને ॥
અષ્ટષષ્ટિઃ પ્રગમ્યાનિ ભક્ત્યા તીર્થાનિ માનવૈઃ

મમાશ્રયાણિ તાન્યેવ સર્વપાપહરાણિ ચ ॥
કામદાનિ વરારોહે મત્પ્રભાવાદસંશયમ્

યં યં કામં સમાધાય તત્ર તીર્થે પુમાન્યદિ ॥
કૃત્વા સ્નાનં તતો દેવમર્ચયેચ્ચ મહેશ્વરમ્

સુકૃતં મનસિ ધ્યાત્વા યૈર્નરૈઃ પૂજિતો હરિઃ ॥
આસ્તાં તેષાં વરારોહે દર્શનં સ્પર્શનં તથા ॥
સ્મરણાદપિ મુચ્યંતે નરાઃ પાપૈઃ પુરાકૃતૈઃ

એતે શક્રાદયો દેવાસ્તેષુ તીર્થેષુ સુન્દરિ ॥
માં પૂજ્ય ત્રિદિવં પ્રાપ્તાસ્તથાન્યે નારદાદયઃ

તાન્યહં તે પ્રવક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ પૃથક્પૃથક્ ॥
નામતઃ શૃણુ દેવેશિ સમાહિતમનાઃ સ્થિતા

વારાણસી પ્રયાગં ચ નૈમિષં ચાપરં તથા ॥
ગયાશિરઃ સુપુણ્યં ચ પવિત્રં કુરુજાંગલમ્

પ્રભાસં પુષ્કરં ચૈવ વિશ્વેશ્વરમથાપરમ ॥
અટ્ટહાસં મહેન્દ્રં ચ તથૈવોજ્જયની ચ યા

મરુકોટિઃ શંકુકર્ણં ગોકર્ણં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
રુદ્રકોટિઃ સ્થલેશં ચ હર્ષિતં વૃષભધ્વજમ્

કેદારં ચ તથા ક્ષેત્રં ક્ષેત્રં મધ્યમકેશ્વરમ્ ॥
સહસ્રાક્ષં તથા ક્ષેત્રં તથાન્યત્કાર્તિકેશ્વરમ્

તથૈવ વસ્ત્રમાર્ગં ચ તથા કનખલં સ્મૃતમ્ ॥
ભદ્રકર્ણં ચ વિખ્યાતં દણ્ડકાખ્યં તથૈવ ચ

ત્રિદણ્ડાખ્યં તથા ક્ષેત્રં તથૈવ કૃમિજાંગલમ્ ॥
એકામ્રં ચ તથા ક્ષેત્રં ક્ષેત્રં છાગલકં તથા

કાલિંજરં ચ દેવેશિ તથાન્યન્મણ્ડલેશ્વરમ્ ॥
કાશ્મીરં મરુકેશં ચ હરિશ્ચંદ્રં સુશોભનમ્

પુરશ્ચંદ્રં ચ વામેશં કુકુટેશ્વરમેવ ચ ॥
ભસ્મગાત્રમથોકારં ત્રિસંધ્યા વિરજા તથા

।
અર્કેશ્વરં ચ નેપાલં દુષ્કર્ણં કરવીરકમ્ ॥
જાગેશ્વરં તથા દેવિ શ્રીશૈલં પર્વતોત્તમમ્

અયોધ્યા ચૈવ પાતાલં તથા કારોહણં મહત્ ॥
દેવિકા ચ નદી પુણ્યા ભૈરવં પૂર્વસાગરઃ

સપ્તગોદાવરીતીર્થં તથૈવ સમુદાહૃતમ્ ॥
નિર્મલેશં તથાન્યચ્ચ કર્ણિકારં સુશોભનમ્

કૈલાસં જાહ્નવીતીરં જલલિંગં ચ વાડવમ્॥
બદરીતીર્થવર્યં ચ કોટિતીર્થં તથૈવ ચ

વિંધ્યાચલો હેમકૂટં ગન્ધમાદનમેવ ચ ॥
લિંગેશ્વરં તથા ક્ષેત્રં લંકાદ્વારં તથૈવ ચ

નલેશ્વરં તુ મધ્યેશં કેદારં રુદ્રજાલકમ્ ॥
સુવર્ણાખ્યં ચ વામોરુ તથાન્યત્ષષ્ટિકાપથમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશવરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ઽષ્ટષષ્ટિતીર્થવર્ણનંનામાષ્ટોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥