સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.107

ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અષ્ટષષ્ટિરિયં પ્રોક્તા યા ત્વયા સૂતનન્દન ॥
ક્ષેત્રાણાં દેવદેવસ્ય કથં સા તત્ર સંસ્થિતા ॥
એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ॥ ॥
પ્રશ્નભારો મહાનેષ યો ભવદ્ભિઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
તથાપિ કીર્તયિષ્યામિ નમસ્કૃત્વા પિનાકિનમ્

ચમત્કારપુરેઽવાસીત્પૂર્વં બ્રાહ્મણસત્તમઃ ॥
વત્સસ્યાન્વયસંભૂતશ્ચિત્રશર્મા મહાયશાઃ

તસ્ય બુદ્ધિરિયં જાતા પાતાલે હાટકેશ્વરમ્ ॥
અત્રાનીય તતો ભક્ત્યા પૂજયામિ દિવાનિશમ્

એવં સ નિશ્ચયં કૃત્વા તપશ્ચકે તતઃ પરમ્ ॥
નિયતો નિયતાહારઃ પરાં નિષ્ઠાં સમાશ્રિતઃ

તસ્યાપિ ભગવાઞ્છંભુઃ કાલેન મહતા તતઃ ॥
સંતુષ્ટો બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠાસ્તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

વરં પ્રાર્થય વિપ્રેન્દ્ર યત્તે મનસિ વર્તતે ॥
અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યં તે તુષ્ટો દાસ્યામ્યસંશયમ્

તસ્માત્પ્રાર્થય તે નિત્યં યત્ર ચિત્તે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
દુર્લભં સર્વદેવાનાં મનુષ્યાણાં વિશેષતઃ

॥ ચિત્રશર્મોવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોસિ મે દેવ વરં ચેન્મે પ્રયચ્છસિ ॥
તદત્રાગચ્છ પાતાલાલ્લિંગરૂપી સુરેશ્વર

યત્પાતાલે સ્થિતં લિંગં બ્રહ્મણા સંપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
હાટકેશ્વરસંજ્ઞં તુ તદિહાયાતુ સત્વ રમ્

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
અચલં સર્વલિંગં સ્યાત્સર્વત્રાપિ દ્વિજોત્તમ ॥
કિ પુનઃ પ્રથમં યચ્ચ બ્રહ્મણા નિર્મિતં સ્વયમ્

તસ્માત્થાપય લિંગં તદ્ધાટકેન દ્વિજોત્તમ ॥
હાટકેશ્વરસંજ્ઞં તુ લોકે ખ્યાતં ભવિષ્યતિ

સોમવારે ચતુદશ્યાં શુક્લાયાં શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
યસ્તદ્ભક્તિસમાયુક્તઃ પૂજયિષ્યતિ માનવઃ ॥।૩॥
આદ્યલિંગોદ્ભવં શ્રેયઃ પૂજયા લપ્સ્યતે દ્વિજ ॥
એવમુક્ત્વાઽથ ભગવાંસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥।૪॥
ચિત્રશર્માઽપિ કૃત્વાથ પ્રાસાદં સુમનોહરમ્ ॥
તત્ર હેમમયં લિંગં સ્થાપયામાસ ભક્તિતઃ

શાસ્ત્રોક્તેન વિધાનેન પૂજાં ચક્રે ચ નિત્યશઃ ॥
તતસ્ત્રૈલોક્ય વિખ્યાતં તલ્લિંગં તત્ર વૈ દ્વિજાઃ

દૂરાદભ્યેત્ય લોકાશ્ચ પૂજયંતિ તતઃ પરમ્ ॥
અથ તત્ર દ્વિજા યેઽન્યે સંસ્થિતા ગુણવત્તરાઃ

તેષાં સ્પર્ધા તતો જાતા દૃષ્ટ્વા તસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ॥
એકસ્થાનપ્રસૂતાનાં સર્વેષાં ગુણશાલિનામ્

અયં ગુણવિહીનોઽપિ પ્રખ્યાતો ભુવનત્રયે ॥
હરારાધનમાસાદ્ય યસ્માત્તસ્માદ્વયં હરમ્ ॥
તદર્થે તોષયિષ્યામઃ સામ્યં યેન પ્રજાયતે

અષ્ટષષ્ટિઃ સ્મૃતા લોકે ક્ષેત્રાણાં શૂલપાણિનઃ ॥
યત્ર સાન્નિધ્યમભ્યેતિ ત્રિકાલં પરમેશ્વરઃ

અષ્ટષષ્ટિશ્ચ ગોત્રાણામસ્માકં ચાત્ર સંસ્થિતા ॥
એતેન મૂઢમનસા સાર્ધં સામાન્યલક્ષણા

તસ્માદનેન ચારાધ્ય ભગવન્તં ત્રિલોચનમ્ ॥
તચ્ચ લિંગં સમાનીતમત્ર પાતાલસંસ્થિતમ્

તથા સર્વૈશ્ચ સર્વાણિ ક્ષેત્રલિંગાનિ કૃત્સ્નશઃ ॥
આનેતવ્યાનિ ચારાધ્ય તપઃશક્ત્યા મહેશ્વરમ્

એતેષાં સર્વગોત્રાણામાનેષ્યતિ ચ શંકરઃ ॥
યદ્ગોત્રં ક્ષેત્રસંયુક્તં યચ્ચાન્યદ્વા ભવિષ્યતિ

તતસ્તે શર્મસંયુક્તાઃ સર્વ એવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ચક્રુસ્તપઃક્રિયાં સર્વે દુષ્કરાં સર્વજન્તુભિઃ ॥

જપૈર્હોમોપવાસૈશ્ચ નિયમૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
બલિપૂજોપહારૈશ્ચ સ્નાનદાનાદિભિસ્તથા

લિંગં સંસ્થાપ્ય દેવસ્ય નામ્ના ખ્યાતં દ્વિજેશ્વરમ્ ॥
મનોહરતરે પ્રોચ્ચે પ્રાસાદે પર્વતોપમે

ત્યક્ત્વા ગૃહક્રિયાઃ સર્વાસ્તથા યજ્ઞસમુદ્ભવાઃ ॥
અન્યાશ્ચ લોકયાત્રોત્થાસ્તોષયંતિ મહેશ્વરમ્ ॥

એવમારાધ્યમાનોઽપિ સન્તોષં પરમેશ્વરઃ ॥
નાભ્યગચ્છત્પરાં તુષ્ટિં કથંચિદપિ સ દ્વિજાઃ

તતો વર્ષસહસ્રાંતે સમારાધ્ય મહેશ્વરમ્ ॥
ન ચ કિઞ્ચિત્ફલં પ્રાપ્તા યાવત્ક્રુદ્ધાસ્તતોઽખિલાઃ

।
અસ્ય મૂર્ખતમસ્યાઽપિ ત્વં શૂલિંશ્ચિત્રશર્મણઃ ॥
સુસ્તોકેનાઽપિ કાલેન સન્તોષં પરમં ગતઃ

।
વયં વાર્ધક્યમાપન્ના બાલ્યાત્પ્રભૃતિ શંકરમ્ ॥
પૂજયન્તોઽપિ નો દૃષ્ટસ્તથાઽપિ પરમેશ્વર

તસ્માત્સર્વે પ્રકર્તવ્યં હવ્યવાહપ્રવેશનમ્ ॥
અસ્માભિર્નિશ્ચયો હ્યેષ તવાગ્રે સાંપ્રતં કૃતઃ

તતશ્ચાહૃત્ય કાષ્ઠાનિ સર્વે તે દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ઈશ્વરં મનસિ ધ્યાત્વા ચિતાશ્ચક્રુઃ પૃથગ્વિધાઃ

તથા સર્વં ક્રિયાકલ્પં સ્નાનદાનાદિકં ચ યત્ ॥
કૃત્વા તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સુસમિદ્ધહુતાશનમ્

યાવત્કૃત્વા સુતૈઃ સાર્ધં પ્રવિશંતિ સમાહિતાઃ ॥
તાવત્સ ભગવાંસ્તુષ્ટસ્તેષાં સંદર્શનં યયૌ

અબ્રવીચ્ચ વિહસ્યોચ્ચૈર્મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ॥
સર્વાંસ્તાન્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાન્મૃતાન્સંજીવયન્નિવ

ભો ભો બ્રાહ્મણશાર્દૂલા મા મૈવં સાહસં મહત્ ॥
યૂયં કુરુત મદ્વાક્યાત્સંતુષ્ટસ્ય વિશેષતઃ

તસ્માદ્વદત યચ્ચિત્તે યુષ્માકં ચૈવ સંસ્થિતમ્ ॥
યેન દત્ત્વા પ્રગચ્છામિ સ્વમેવ ભુવનં પુનઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
અસ્મિન્ક્ષેત્રે સુરશ્રેષ્ઠ પુરસ્યાસ્ય ચ સંનિધૌ ॥
ક્ષેત્રાણામષ્ટષષ્ટિર્યા ધન્યા સંકીર્ત્યતે જનૈઃ

સદાભ્યૈતુ સમં લિંગૈસ્તૈરાદ્યૈઃ સુરસત્તમ ॥
યેનામર્ષપ્રશાંતિર્નઃ સર્વેષામિહ જાયતે

એષ સંસ્પર્ધતેઽસ્માભિઃ સર્વૈર્ગુણવિવર્જિતઃ॥
ત્વલ્લિંગસ્ય પ્રભાવેન તસ્માદેતત્સમાચર

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રો જ્ઞાત્વા તં વરદં હરમ્ ॥
ઉવાચ સ્પર્ધયા યુક્તશ્ચિત્રશર્મા મહેશ્વરમ્

॥ ચિત્રશર્મોવાચ ॥ ॥
એતૈઃ પ્રાણપરિત્યાગમારભ્ય તદનતરમ્ ॥
તુષ્ટિં નીતોઽસિ દેવશ કૃત્વા ચ સુમહત્તપઃ

મયા સ્પર્દ્ધમાનૈશ્ચ કેવલં ગુણગર્વિતૈઃ ॥
તસ્માદેષો ન દાતવ્યત્વં ત્વયા કિંચિત્સુરેશ્વર

યદિ ત્વં મામતિક્રમ્ય સંપ્રદાસ્યસિ વાંછિતમ્ ॥
એતૈઃ પુત્રકલત્રૈશ્ચ સાર્ધં પ્રત્યક્ષતસ્તવ ॥
પાવકં સાધયિષ્યામિ તસ્માદ્યુક્તં સમાચર

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાઞ્છશિશેખરઃ ॥
ચિન્તયામાસ ચિત્તેન કિમત્ર સુકૃતં ભવેત્

એતે બ્રાહ્મણશાર્દૂલા વિનાશં યાંતિ મત્કૃતે ॥
એષોઽપિ સર્વસંસિદ્ધો ગણતુલ્યો દ્વિજોત્તમઃ

તસ્માદ્દ્વાભ્યાં મયા કાર્યં ક્ષેત્રે સૌખ્યં યથા ભવેત્ ॥
બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ તથા ચાત્ર નિવાસિનામ્

મમાપિ સર્વદા ચિત્તે કૃત્યમેતદ્ધિ વર્તતે ॥
એક સ્થાને કરોમ્યેવ સર્વક્ષેત્રાણિ યાનિ મે

ભવિષ્યતિ તથા કાલો રૌદ્રઃ કલિસમુદ્ભવઃ ॥
તત્ર ક્ષેત્રાણિ તીર્થાનિ નાશં યાસ્યંતિ ભૂતલે

સત્તીર્થૈસ્તદ્ભયાત્સર્વૈઃ ક્ષેત્રમેતત્સમાશ્રિતમ્ ॥
આનયિષ્યામ્યહમપિ સ્વાનિ ક્ષેત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ

તતસ્તં ચિત્રશર્માણં પ્રાહ ચેદં મહેશ્વરઃ ॥
શૃણુ મદ્વચનં કૃત્સ્નં કુરુષ્વ તદનંતરમ્

અત્ર ક્ષેત્રાણિ સર્વાણિ મદીયાનિ દ્વિજોત્તમ ॥
સમાગચ્છંતુ વિપ્રાશ્ચ પ્રભવંતુ પ્રહર્ષિતાઃ

તવાપિ યોગ્યતાં શ્રેષ્ઠાં કરિષ્યામિ મહામતે ॥
યદિ મે વર્તસે વાક્યે મુક્ત્વા સ્પર્દ્ધાં દ્વિજોદ્ભવામ્

તુરીયમપિ તે ગોત્રં વેદોક્તેન ક્રમેણ ચ ॥
આદ્યતાં ચાપિ તે સર્વે કીર્તયિષ્યંતિ તે દ્વિજાઃ

તથાન્યદપિ સન્માનં તવ યચ્છામિ ચ દ્વિજ ॥
આચન્દ્રાર્કમસંદિગ્ધં પુત્રપૌત્રાદિકં ચ યત્

ત્વદન્વયે ભવિષ્યંતિ પુત્રપૌત્રાસ્તથા પરે ॥
કૃત્યે શ્રાદ્ધે તર્પણે વા ક્રિયમાણે વિધાનતઃ

આદ્યસ્ય વત્સસંજ્ઞસ્ય નામ ઉચ્ચાર્ય ગોત્રજમ્ ॥
તતો નામાનિ ચાપ્યેવં કીર્તયિષ્યંતિ ભક્તિતઃ

તતઃ સંતર્પયિષ્યંતિ પિતૄનથ પિતામહાન્ ॥
તથાન્યાનપિ બંધૂંશ્ચ સુહૃત્સંબંધિબાંધવાન્ ॥

ત્વદન્વયે વિના નામ્ના ત્વદીયેન વિમોહિતાઃ ॥
યે પિતૄંસ્તર્પયિષ્યંતિ તેષાં વ્યર્થં ભવિષ્યતિ

શ્રાદ્ધં વા યદિ વા દાનં તર્પણં વા ત્વદુદ્ભવમ્ ॥
તસ્માદહંકૃતિં મુક્ત્વા મામારાધય કેવલમ્

યેન સિદ્ધોઽપિ સંસિદ્ધિં પરામાપ્નોષિ શાશ્વતીમ્ ॥
એવં સંબોધ્ય તં વિપ્રં કૃત્વાદ્યમપિ પશ્ચિમમ્

તતસ્તાન્બ્રાહ્મણાનાહ પ્રાસાદઃ ક્રિયતામિતિ ॥
ગોત્રંગોત્રં પુરસ્કૃત્ય સ્થાપ્યં લિંગમનુત્તમમ્ ॥
યેન સંક્રમણં તેષુ મમ સંજાયતેદ્વિજાઃ

અથ તે બ્રાહ્મણાસ્તત્ર ભૂમિભાગાન્મનોહરાન્ ॥
દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા પ્રચક્રુશ્ચ પ્રાસાદાન્હર્ષસંયુતાઃ

અષ્ટષષ્ટિમિતાન્દિવ્યાન્કૈલાસશિખરોપમાન્ ॥
તેષુ સંસ્થાપયામાસુ લિઙ્ગાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
ક્ષેત્રેક્ષત્રે ચ યન્નામ તત્તત્સંજ્ઞાં પ્રચક્રિરે

અથ તેષાં પુનર્દૃષ્ટિં ગત્વા દેવસ્ત્રિલોચનઃ ॥
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં કસ્મિંશ્ચિત્કાલપર્યયે ॥
આરાધિતસ્તપઃશક્ત્યા લિંગસંસ્થાપનાદનુ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ વિપ્રેંદ્રા યુષ્માકમહમદ્ય વૈ ॥
એતન્મમ કૃતં કૃત્યં ભવદ્ભિરખિલં તતઃ

અસ્મદીયાનિ લિંગાનિ ક્ષેત્રાણિ ચ કલેર્ભયાત્ ॥
તતો માન્યાશ્ચ મે યૂયં નાન્યૈરેતદ્ભવિષ્યતિ

તસ્માચ્ચિત્તસ્થિતં શીઘ્રં પ્રાર્થયંતુ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સંપ્રયચ્છામિ યેનાશુ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥
॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ દેવ પ્રસન્નસ્ત્વમસ્માકં ચ સુરેશ્વર ॥
પશ્ચિમશ્ચિત્રશર્મા ચ યથાદ્યો ભવતા કૃતઃ

અસ્મદીયં સદા નામ કીર્તનીયમસંશયમ્ ॥
શ્રાદ્ધકૃત્યેષુ સર્વેષુ યથા તેન સમા વયમ્ ॥
ભવામસ્ત્વત્પ્રસાદેન સાંપ્રતં ચિત્રશર્મણા

॥શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
યુષ્માકમપિ યે કેચિદ્વશં યાસ્યંતિ માનવાઃ ॥
યુવાનઃ શાસ્ત્રસંયુક્તા વેદવિદ્યાવિશારદાઃ

આનયિષ્યથ તાન્યૂયમામુષ્યાયણસંજ્ઞિતાન્ ॥
નિત્યં સ્થિતાશ્ચ તે ક્ષેત્રે શ્રાદ્ધસ્યાક્ષય્યકારકાઃ

એવમુક્ત્વાથ દેવેશસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
તેઽપિ વિપ્રાઃ સુસંતુષ્ટાસ્તત્ર સ્થાને વ્યવસ્થિતાઃ

એવં તત્ર સમસ્તાનિ ક્ષેત્રાણ્યાયતનાનિ ચ ॥
કલિભીતાનિ વિપ્રેંદ્રા નિવસંતિ સદૈવ હિ

એવં તે બ્રાહ્મણાઃ પ્રાપ્ય સિદ્ધિં ચેશ્વરપૂજનાત્ ॥
ખ્યાતાઃ સર્વત્ર ભુવને શ્રાદ્ધસ્યાક્ષય્યકારકાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્ર માહાત્મ્યે બ્રાહ્મણચિત્રશર્મલિંગસ્થાપનવૃત્તાંતવર્ણનંનામ સપ્તોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ