સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.106

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ભૂપૃષ્ઠે પાંસુભિસ્તસ્મિન્પ્રેતૈસ્તૈઃ પરિપૂરિતે ॥
યાનિ તીર્થાનિ લુપ્તાનિ લિઙ્ગાનિ ચ વદસ્વ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અસંખ્યાતાનિ તીર્થાનિ તથા લિંગાનિ ચ દ્વિજાઃ ॥
લોપં ગતાનિ વક્ષ્યામિ પ્રાધાન્યેન પ્રબોધત

તત્ર લોપં ગતં તીર્થં ચક્રતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
યત્ર ચક્રં પુરા ન્યસ્તં વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥

માતૃતીર્થં તથૈવાન્યત્સર્વકામપ્રદં નૃણામ્ ॥
યત્ર તા માતરો દિવ્યાઃ કાર્તિકેયપ્રતિષ્ઠિતાઃ

મુચુકુન્દસ્ય રાજર્ષેસ્તથાન્યલ્લિંગ મુત્તમમ્ ॥
તત્ર લોપં ગતં વિપ્રાઃ સગરસ્ય તુ ભૂપતેઃ

ઇક્ષ્વાકોર્વસુષેણસ્ય કકુત્સ્થસ્ય મહાત્મનઃ ॥
ઐલસ્ય ચન્દ્રદેવસ્ય કાશિરાજસ્ય સન્મતેઃ

અગ્નિવેશસ્ય રૈભ્યસ્ય ચ્યવનસ્ય ભૃગોસ્તથા ॥
આશ્રમો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય તત્ર લોપં સમાયયૌ

હારીતસ્ય મહર્ષેશ્ચ હર્યશ્વસ્ય મહાત્મનઃ ॥
કુત્સસ્ય ચ વસિષ્ઠસ્ય નારદસ્ય ત્રિતસ્ય ચ

તથૈવ ઋષિપત્નીનાં તત્ર લિંગાનિ ભૂરિશઃ॥
કાત્યાયન્યાશ્ચ શાંડિલ્યા મૈત્રેય્યાશ્ચ તથા પુરા

અન્યાસાં મુનિપત્નીનાં યાસાં સંખ્યા ન વિદ્યતે ॥
તત્રાશ્ચર્યમભૂદન્યત્પૂર્યમાણે મહીતલે

પાંસુભી રાક્ષસૈર્યૈસ્તૈઃ પ્રેતૈર્બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
તદ્વોઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રોતવ્યં સુસમાહિતૈઃ

દૃષ્ટ્વા પાંસુમયીં વૃષ્ટિં મુક્તાં પ્રેતૈઃ સમંતતઃ ॥
માતૃવર્ગેણ તેનાથ પ્રમુક્તઃ પ્રચુરોઽનિલઃ

તેન પાંસુકૃતા વૃષ્ટિઃ સમંતાન્મથિતા બહિઃ ।
તસ્યા ભૂમેઃ પતત્યેવ ન કિંચિત્તત્ર પૂર્યતે

તતસ્તે વ્યંતરાઃ ખિન્ના નિરાશાસ્તસ્ય પૂરણે ॥
ભૂતાસ્તસ્ય પુરો ગત્વા ચુક્રુશુઃ કુશભૂપતેઃ

અસ્માભિર્વિહિતા તત્ર પાંસુવૃષ્ટિર્મહીપતે ॥
નીયતે શતધાઽન્યત્ર માતૃમુક્તેન વાયુના

સ ત્વં તાસાં વિઘાતાર્થમુપાયં ભૂપ ચિંતય ॥
યેન તાં પાંસુભિર્ભૂમિં પૂરયામઃ સમંતતઃ

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા તતઃ કુશમહીપતિઃ ॥
રુદ્રમારાધયામાસ તત્ક્ષેત્રં પ્રાપ્ય સદ્દ્વિજાઃ

તતસ્તસ્ય ગતસ્તુષ્ટિં વર્ષાંતે ભગવાન્હરઃ ॥
પ્રોવાચ પ્રાર્થયાભીષ્ટં યત્તે મનસિ વાંછિતમ્

॥ કુશ ઉવાચ ॥ ॥
યથા સંપૂર્યતે ચાશુ પાંસુભિર્ભૂમિમંડલમ્॥
એતત્પ્રેતપ્રમુક્તૈશ્ચ પ્રસાદાત્તે તથા કુરુ

મયા પ્રેતગણાદેવ નિર્દિષ્ટાસ્તસ્ય પૂરણે ॥
માતૃસંરક્ષ્યમાણં તચ્છક્યં ચૈતન્ન પૂરિતુમ્

તત્ર રાક્ષસજૈર્મંત્રૈઃ સંતિ લિંગાનિ ચ પ્રભો ॥
પ્રતિષ્ઠિતાનિ તત્સ્પર્શાદ્દર્શનાત્સ્યાજ્જનક્ષયઃ

અચલત્વાત્તથા દેવ લિંગાનાં શાસ્ત્રસદ્ભયાત્ ॥
અન્યદુત્પાટનાદ્યં ચ નૈવ કુર્મઃ કથંચન

તસ્માલ્લિંગકૃતો નાશો બ્રાહ્મણાનાં તપસ્વિનામ્ ॥
યથા ન સ્યાત્સુરશ્રેષ્ઠ તથા નીતિર્વિધીયતામ્

તતશ્ચ ભગવાન્રુદ્રસ્તાઃ સમાહૂય માતરઃ ॥
પ્રોવાચ ત્યજ્યતાં સ્થાનં ભવત્યો યત્ર સંસ્થિતાઃ

તત્ર પાંસુભિરવ્યગ્રાઃ કરિષ્યંતિ દિવાનિશમ્ ॥
પ્રેતાઃ કુશસમાદેશાદ્વૃષ્ટિં લોકહિતાય ચ

॥ માતર ઊચુઃ ॥ ॥
ત્યક્ષ્યામશ્ચ તવાદેશાત્તત્સ્થાનં વૃષભધ્વજ ॥
પરં દર્શય ચાસ્માકં કિંચિદન્યત્તથાવિધમ્

ક્ષેત્રેઽત્રૈવ નિવત્સ્યામો યેન સ્કન્દકૃતે વયમ્ ॥
તેન સંસ્થાપિતાશ્ચાત્ર પ્રોક્તાઃ સ્થેયં સદા તતઃ

તતઃ પ્રોવાચ ભગવાંસ્તસ્માત્સ્થાનાન્મહત્તરમ્ ॥
સ્થાનં દાસ્યામિ સર્વાસાં પૃથક્ત્વેન શુભાવહમ્

અષ્ટષષ્ટિસ્તુ ક્ષેત્રાણાં મદીયાનાં સમંતતઃ ॥
સંસ્થિતાસ્તિ મહાભાગા યેષુ મત્સંસ્થિતિઃ સદા

અષ્ટષષ્ટિવિભાગેન ભૂત્વા સર્વાઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
તેષુ તિષ્ઠથ મદ્વાક્યાત્પૂજામગ્ર્યામવાપ્સ્યથ

તસ્ય દેવસ્ય તચ્છ્રુત્વા વાક્યં તા માતરસ્તદા ॥
પ્રહૃષ્ટાસ્તત્પરિત્યજ્ય સ્થાનં સ્કન્દવિનિર્મિતમ્

અષ્ટષષ્ટિવિભાગેન ભૂત્વા રૂપૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
અષ્ટષષ્ટિષુ ક્ષેત્રેષુ તસ્ય તાઃ સંસ્થિતાઃ સદા

તતસ્તાભિર્વિનિર્મુક્તં તત્સર્વં ભૂમિમણ્ડલમ્ ॥
પાંસુભિઃ પૂરિતં પ્રેતૈર્દિવારાત્રમતંદ્રિતૈઃ

એવં તસ્ય વરં દત્ત્વા ભગવાન્વૃષવાહનઃ ॥
જગામાદર્શનં પશ્ચાત્સાર્ધં સવર્ગૈણૈર્દ્વિજાઃ

કુતોઽપિ બ્રાહ્મણૈઃ સર્વેસ્તાપસૈશ્ચ પ્રશંસિતઃ ॥
લબ્ધાશી પ્રયયૌ તસ્માદયોધ્યાનગરીં પ્રતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે લુપ્તતીર્થમાહાત્મ્યકથનંનામ ષડુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ