સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.1

ૐનમઃ પુરુષોત્તમાય॥
॥અથ સ્કાન્દે મહાપુરાણે ષષ્ઠનાગરખણ્ડપ્રારમ્ભઃ॥
॥વ્યાસ ઉવાચ॥
સ ધૂર્જટિ જટાજૂટો જાયતાં વિજયાય વઃ।
યત્રૈકપલિતભ્રાંતિં કરોત્યદ્યાપિ જાહ્નવી

ઋષય ઊચુઃ।
હરસ્ય પૂજ્યતે લિંગં કસ્માદતન્મહામતે
વિશેષાત્સંપરિત્યજ્ય શેષાંગાનિ સુરાસુરૈઃ

તસ્માદેતન્મહાબાહો યથાવદ્વક્તુમર્હસિ।
સાંપ્રતં સૂત કાર્ત્સ્ન્યેન પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

સૂત ઉવાચ।
પ્રશ્નભારો મહાનેષ યો ભવદ્ભિરુદાહૃતઃ।
કીર્તયિષ્યે તથાપ્યેનં નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે

આનર્તવિષયે ચાસ્તિ વનં મુનિજનાશ્રયમ્।
મનોજ્ઞં સર્વસત્ત્વાનાં સર્વર્તુફલિતદ્રુમમ્

તત્રાશ્રમપદં રમ્યં સૌમ્યસત્ત્વનિષેવિતમ્॥
અસ્તિ તાપસસંકીર્ણં વેદધ્વનિવિરાજિતમ્

અબ્ભક્ષૈર્વાયુભક્ષૈશ્ચ શીર્ણપર્ણાશિભિસ્તથા।
દન્તોલૂખલિભિર્વિપ્રૈઃ સેવિતં ચાશ્મકુટ્ટકૈઃ

સ્નાનહોમપરૈશ્ચૈવ જપસ્વાધ્યાયતત્પરૈઃ।
વાનપ્રસ્થૈસ્ત્રિદણ્ડૈશ્ચ હંસૈશ્ચાપિ કુટીચરૈઃ

સ્નાતકૈર્યતિભિર્દાન્તૈસ્તથા પંચાગ્નિસાધકૈઃ।
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ

સતીવિયોગસંતપ્તો ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ।
તસ્મિન્વને સમાયાતઃ સૌમ્યસત્ત્વનિષેવિતે

ક્રીડંતિ નકુલા યત્ર સાર્ધં સર્પૈઃપ્રહર્ષિતાઃ।
પઞ્ચાનનાશ્ચ માતંગૈર્વૃષદંશાસ્તથાખુભિઃ।
કાકાઃ કૌશિકસંઘૈશ્ચ વૈરભાવવિવર્જિતાઃ

તતશ્ચ ભગવાન્રુદ્રો દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં તદા।
નગ્નઃ કપાલમાદાય ભિક્ષાર્થં પ્રવિવેશ સઃ

અથ તસ્ય સમાલોક્ય રૂપં ગાત્રસમુદ્ભવમ્।
અદૃષ્ટપૂર્વં તાપસ્યઃ સર્વાઃ કામવશં ગતાઃ

ગૃહકર્મ પરિત્યજ્ય ગુરુશુશ્રૂષણાનિ ચ।
મિથઃ સંભાષણં ચક્રુઃ સ્થાનેસ્થાને ચ તાઃ સ્થિતાઃ

એકા સા કાપિ ધન્યા યા ચક્રે તસ્યાવગૂહનમ્।
વિશ્રબ્ધા સર્વગાત્રેષુ તાપસસ્ય મહાત્મનઃ

તથાન્યાઃ કૌતુકાવિષ્ટા ધાવંત્યઃ સર્વતોદિશમ્।
દૃશ્યંતે તં સમુદ્દિશ્ય વિસ્તારિતવિલોચનાઃ

કાશ્ચિદર્દ્ધાનુલિપ્તાંગ્યઃ કાશ્ચિદેકાંજિતેક્ષણાઃ।
અર્ધસંયમિતૈઃ કૈશૈસ્તથાન્યાસ્ત્યક્તબાલકાઃ

એવમાલોક્યમાનઃ સ કામિનીભિર્મહેશ્વરઃ।
બભ્રામ રાજમાર્ગેણ ભિક્ષાં દેહીતિ કીર્તયન્

અથ તે મુનયો દૃષ્ટ્વા તં તથા વિગતાંબરમ્।
કામોદ્ભવકરંસ્ત્રીણાં પ્રોચુઃ કોપારુણેક્ષણાઃ

યસ્માત્પાપ ત્વયાસ્માકમાશ્રમોઽયં વિડંબિતઃ।
તસ્માલ્લિંગં પતત્વાશુ તવૈવ વસુધાતલે

એતસ્મિન્નંતરે ભૂમૌ લિંગં તસ્ય પપાત તત્।
ભિત્ત્વાથ ધરણીપૃષ્ઠં પાતાલં પ્રવિવેશ હ

સોઽપિ લિંગપરિત્યક્તો લજ્જાયુક્તો મહેશ્વરઃ।
ગર્તાં ગુર્વીં સમાશ્રિત્ય ભ્રૂણરૂપઃ સમાવિશત્

અથ લિંગસ્ય પાતેન ત્રૈલોક્યભયશંસિનઃ।
ઉત્પાતા દારુણાસ્તસ્થુઃ સર્વત્ર દ્વિજસત્તમાઃ

શીર્યતે ગિરિશૃઙ્ગાણિ પતંત્યુલ્કા દિવાપિ ચ।
ત્યજંતિ સાગરાઃ સર્વે મર્યાદાં ચ શનૈઃ શનૈઃ

અથ દેવગણાઃ સર્વે ભયસંત્રસ્તમાનસાઃ।
શક્રવિષ્ણુમુખા જગ્મુર્યત્ર દેવઃ પિતામહઃ

પ્રોચુશ્ચ પ્રણતાઃ સ્તુત્વા સ્તોત્રૈઃ સુશ્રુતિસંભવૈઃ।
ત્રૈલોક્યે સૃષ્ટિરૂપં યત્કમલાસનસંસ્થિતમ્

કિમિદં કિમિદં દેવ વર્તતે હ્યધરોત્તરમ્।
ત્રૈલોક્યં સકલં યેન વ્યાકુલત્વમુપાગતમ્

પ્રલયસ્યેવ ચિહ્નાનિ દૃશ્યંતે પદ્મસંભવ।
કિં સાંપ્રતમકાલેઽપિ ભવિષ્યતિ પરિક્ષયઃ

સર્વેષાં સુરમર્ત્યાનાં દૈત્યાનાં મન્ત્રકોવિદઃ।
ગતિર્ભયાર્તદેહાનાં સર્વલોકપિતામહઃ

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવાનાં ચતુરાનનઃ।
ઉવાચ સુચિરં ધ્યાત્વા જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા

પ્રલયસ્ય ન કાલોઽયં સાંપ્રતં સુરસત્તમાઃ।
શૃણુધ્વં યન્નિમિત્તોત્થા મહોત્પાતા ભવન્ત્યમી

ઋષિભિઃ પાતિતં લિંગં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ।
શાપેનાનર્તકે દેશે કલત્રાર્થે મહાત્મભિઃ

તેનૈતદ્વ્યાકુલીભૂતં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્।
તસ્માદ્ગચ્છામહે તત્ર યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

યેનાસ્મદ્વચનાચ્છીઘ્રં તલ્લિંગં નિદધાતિ સઃ।
નો ચેદ્ભવિષ્યતિ વ્યક્તમકાલે ચાપિ સંક્ષયઃ।
ત્રૈલોક્યસ્યાપિ કૃત્સ્નસ્ય સત્યમેતન્મયોદિતમ્

અથ દેવગણાઃ સર્વે બ્રહ્મવિષ્ણુપુરઃસરાઃ।
આદિત્યા વસવો રુદ્રા વિશ્વેદેવાસ્તથાશ્વિનૌ

પ્રજગ્મુસ્ત્વરિતાસ્તત્ર યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ।
ગર્તામધ્યગતઃ સુપ્તો લજ્જયા પરયા વૃતઃ

દેવા ઊચુઃ।
નમસ્તે દેવદેવેશ ભક્તાનામભયપ્રદ।
નમસ્તે જગદાધાર શશિરાજિતશેખર

ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કારસ્ત્વમાપસ્ત્વં મહી વિભો।
ત્વયા સૃષ્ટમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

ત્વં પાસિ ચ સુરશ્રેષ્ઠ તથા નાશં નયિષ્યસિ।
ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં ચતુર્વક્ત્રસ્ત્વં ચંદ્રસ્ત્વં દિવાકરઃ

ત્વયા વિના મહાદેવ ન કિંચિદિહ વિદ્યતે।
અપિ કૃત્વા મહત્પાપં નરો દેવ ધરાતલે

તવ નામાપિ સંકીર્ત્ય પ્રયાતિ ત્રિદિવાલયમ્।
મહાદેવ મહાદેવ મહાદેવેતિ કીર્તનાત્

કોટયો બ્રહ્મહત્યાનામગમ્યાગમકોટયઃ।
સદ્યઃ પ્રલયમાયાંતિ મહાદેવેતિ કીર્તનાત્

વિપ્રો યથા મનુષ્યાણાં નદીનાં વા મહાર્ણવઃ।
તથા ત્વં સર્વદેવાનામાધિપત્યે વ્યવસ્થિતઃ

નક્ષત્રાણાં યથા ચંદ્રઃ પ્રદીપ્તાનાં દિવાકરઃ।
તથા ત્વં સર્વદેવાનામાધિપત્યે વ્યવસ્થિતઃ

ધાતૂનાં કાંચનં યદ્વદ્ગંધર્વાણાં ચ નારદઃ।
તથા ત્વં સર્વદેવાનામાધિપત્યે વ્યવસ્થિતઃ

ઓષધીનાં યથા સસ્યં નગાનાં હેમપર્વતઃ।
તથા ત્વં સર્વદેવાનામાધિપત્યે વ્યવસ્થિતઃ

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં નઃ સર્વેષાં ચ નૃણાં વિભો।
સંધારય પુનર્લિંગં સ્વકીયં સુરસત્તમ

નોચેજ્જગત્ત્રયં દેવ નૂનં નાશમમુપેષ્યતિ।
યદ્યેતદ્ભૂતલે લિઙ્ગં પતતિ સ્થાસ્યતિ પ્રભો

સૂત ઉવાચ।
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાન્બૃષભધ્વજઃ।
પ્રોવાચ પ્રણતાન્સર્વાંસ્તાન્દેવાન્વ્રીડયાન્વિતઃ

મયા સતીવિયોગાર્તિયુક્તેન સુરસત્તમ।
લિંગમેતત્પરિત્યક્તં શાપવ્યાજાદ્દ્વિજન્મનામ્

કોઽલં પાતયિતું લિંગં મમૈતદ્ભુવનત્રયે।
દેવો વા બ્રાહ્મણો વાપિ વેત્થ યૂયમપિ સ્ફુટમ્

તસ્માન્નૈવ ધરિષ્યામિ લિંગમેતદ્ધરાતલાત્।
કિમનેન કરિષ્યામિ ભાર્યયા પરિવર્જિતઃ

દેવા ઊચુઃ।
તવ કાંતા સતી નામ યા મૃતા પ્રાક્સુરોત્તમ।
સા જાતા મેનકાગર્ભે ગૌરી નામ હિમાચલાત્

ભવિષ્યતિ પુનર્ભાર્યા તવૈવ ત્રિપુરાંતક।
તસ્માલ્લિંગં સમાદાય કુરુ ક્ષેમં દિવૌકસામ્

દેવદેવ ઉવાચ।
અદ્યપ્રભૃતિ મે લિંગં યદિ દેવા દ્વિજાતયઃ।
પૂજયંતિ પ્રયત્નેન તર્હીદં ધારયામ્યહમ્

બ્રહ્મોવાચ।
અહં તવ સ્વયં લિંગં પૂજયિષ્યામિ શંકર।
તથાન્યે વિબુધાઃ સર્વે કિં પુનર્ભુવિ માનવાઃ

તતઃ પ્રવિશ્ય પાતાલં દેવૈઃ સાર્ધં પિતામહઃ।
સ્વયમેવાકરોત્પૂજાં તસ્ય લિંગસ્ય ભક્તિતઃ

તસ્માદનંતરં વિષ્ણુઃ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા।
તથાન્યે વિબુધાઃ સર્વે શક્રાદ્યાઃ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવઃ પિતામહમિદં વચઃ।
પ્રોવાચ વાસુદેવં ચ વિનયાવનતં સ્થિતમ્

ભવદ્ભ્યાં પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તસ્માન્મત્તઃ પ્રગૃહ્યતામ્।
વરમિષ્ટં મહાભાગૌ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

તાવૂચતુઃ।
યદિ તુષ્ટોસિ દેવેશ ત્રિભાગેન સમાશ્રયમ્।
આવાભ્યાં દેહિ લિંગેન યેનૈકત્રાશ્રયો ભવેત્

સૂત ઉવાચ।
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય લિંગમાદાય ચ પ્રભુઃ।
સ્થાને નિયોજયામાસ સર્વદેવાધિપૂજિતમ્

તતો હાટકમાદાય તદાકારં પિતામહઃ।
કૃત્વા લિંગં સ્વયં તત્ર સ્થાપયામાસ હર્ષિતઃ

પ્રોવાચ ચાથ ભો વિપ્રાઃ સાધુનાદેન નાદયન્।
લોકત્રયં સમસ્તાનાં શૃણ્વતાં ત્રિદિવૌકસામ્

મયા હ્યાદ્યં ત્વિદં લિંગં હાટકેન વિનિર્મિતમ્।
ખ્યાતિં યાસ્યતિ સર્વત્ર પાતાલે હાટકેશ્વરમ્

તથાન્યે મનુજા યે ચ હાટકાદીનિ ભક્તિતઃ।
મણિમુક્તાસુરત્નૈશ્ચ કૃત્વા લિંગાનિ કૃત્સ્નશઃ

ત્રિકાલં પૂજયિષ્યંતિ તે યાસ્યંતિ પરાં ગતિમ્।
મૃન્મયં સંપરિત્યજ્ય નીચધાતુમયં તથા

એવમુક્ત્વા ચતુર્વક્ત્રઃ સહ સર્વૈર્દિવાલયૈઃ।
જગામ ત્રિદિવં સોઽપિ કૈલાસં શશિશેખરઃ

એતસ્માત્કારણાલ્લિંગં પૂજ્યતેઽત્ર સુરાસુરૈઃ।
હરસ્ય ચોત્તમાંગાનિ પરિત્યજ્ય વિશેષતઃ

તતઃ પ્રભૃતિ તલ્લિંગં સ્વયં બ્રહ્મા વ્યવસ્થિતઃ।
ભગવાન્વાસુદેવશ્ચ તેન પૂજ્યં શિવં હિ તત્

યસ્તુ પૂજયતે નિત્યં શ્રદ્ધાયુક્તેન ચેતસા।
ત્ર્યંબકાચ્યુતબ્રહ્માદ્યાસ્તેન સ્યુઃ પૂજિતાસ્ત્રયઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શિવલિંગં પ્રપૂજયેત્।
સ્પર્શયેદીક્ષયેન્નિત્યં કીર્તયેચ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે લિંગોત્પત્તિવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ