સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.84-2

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
કૈલાસે પૃચ્છતે ભક્ત્યા ષણ્મુખાય શિવોદિતમ્

ઈશ્વર ઉવાચ -
પૂર્વં ત્રેતાયુગે સ્કન્દ હતો રામેણ રાવણઃ ।
ચતુર્દશ તદા કોટ્યો નિહતા બ્રહ્મરક્ષસામ્

હતેષુ તેષુ વૈ તત્ર રક્ષણાય દિવૌકસામ્ ।
મહાનન્દસ્તદા જાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ પુત્રક

તતઃ સીતાં સમાસાદ્ય સમં વાનરપુંગવૈઃ ।
રામોઽપ્યયોધ્યામાયાતો ભરતેન કૃતોત્સવઃ ।
તસ્મૈ સમર્પયામાસ સ રાજ્યં લક્ષ્મણાગ્રજઃ

તસ્મિન્પ્રશાસતિ તતો રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ।
કૃતકાર્યોઽથ હનુમાન્કૈલાસમગાત્પુરા

તતો નન્દી પ્રતીહારો રુદ્રાંશમપિ તં કપિમ્ ।
ન ચ સંગમયામાસ રુદ્રેણાઘૌઘહારિણા

તેન પૃષ્ટસ્તદા નન્દી કિં મયા પાતકં કૃતમ્ ।
યેન રુદ્રવપુઃ પુણ્યં ન પશ્યામ્યમ્બિકાન્વિતમ્

નન્દ્યુવાચ -
ત્વયાવતરણં ચક્રે કપીન્દ્રામરહેતુના ।
તથાપિ હિ કૃતં પાપમુપભોગેન શામ્યતિ

હનુમાનુવાચ -
કિં મયાકારિ તત્પાપં નન્દિન્દેવાર્થકારિણા ।
રાક્ષસાશ્ચ હતા દુષ્ટા વિપ્રયજ્ઞાઙ્ગઘાતિનઃ

તતસ્તદાલાપકુતૂહલી હરો નિજાંશભાજં કપિમુગ્રતેજસમ્ ।
ઉવાચ દ્વારાન્તરદત્તદૃષ્ટિઃ પુરઃસ્થિતં પ્રેક્ષ્ય કપીશ્વરં પુનઃ

ઈશ્વર ઉવાચ -
ગઙ્ગા ગયા કપે રેવા યમુના ચ સરસ્વતી ।
સર્વપાપહરા નદ્યસ્તાસુ સ્નાનં સમાચર

નર્મદાદક્ષિણે કૂલે તીર્થં પરમશોભનમ્ ।
સોમનાથસમીપસ્થં તત્ર ત્વં ગચ્છ વાનર

તત્ર સ્નાત્વા મહાપાપં ગમિષ્યતિ મમાજ્ઞયા ।
ઉત્પત્ય વેગાદ્ધનુમાઞ્છ્રીરેવાદક્ષિણે તટે

જગામ સુમહાનાદસ્તપશ્ચક્રે સુદુષ્કરમ્ ।
તસ્ય વૈ તપ્યમાનસ્ય રક્ષોવધકૃતં તમઃ

વિલીનં પાર્થ કાલેન કિયતેશપ્રસાદતઃ ।
તતો દેવૈઃ સમં દેવસ્તત્તીર્થમગમદ્ધરઃ

કપિમાલિઙ્ગયામાસ વરં તસ્મૈ પ્રદત્તવાન્ ।
અદ્યપ્રભૃતિ તે તીર્થં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

કપિતીર્થં તતો જાતં તસ્થૌ તત્ર સ્વયં હરઃ ।
હનૂમન્તેશ્વરો નામ્ના સર્વહત્યાહરસ્તદા

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા ભક્ત્યા લિઙ્ગં પ્રપૂજયેત્ ।
સર્વપાપાનિ નશ્યન્તિ હરસ્ય વચનં યથા

તત્રાસ્થીનિ વિલીયન્તે પિણ્ડદાનેઽક્ષયા ગતિઃ ।
યત્કિંચિદ્દીયતે તત્ર તદ્ધિ કોટિગુણં ભવેત્

હનુમાનપ્યયોધ્યાયાં રામં દ્રષ્ટુમથાગમત્ ।
ચકાર કુશલપ્રશ્નં સ્વસ્વરૂપં ન્યવેદયત્

શ્રીરામ ઉવાચ -
કુર્વતો દેવકાર્યં તે મમ કાર્યં ચ કુર્વતઃ ।
તતોઽહમપિ પાપીયાંસ્તપસ્તપ્સ્યામ્યસંશયમ્

તત્રૈવ દક્ષિણે કૂલે રેવાયાઃ પાપહારિણિ ।
ચતુર્વિંશતિવર્ષાણિ તપસ્તેપેઽથ રાઘવઃ

જ્યોતિષ્મતીપુરીસંસ્થઃ શ્રીરેવાસ્નાનમાચરન્ ।
તસ્ય શુશ્રૂષણં ચક્રે લક્ષ્મણોઽપિ તદાજ્ઞયા

સ્થાપયામાસતુર્લિઙ્ગે તૌ તદા રામલક્ષ્મણૌ ।
પ્રભાવાત્સત્યતપસો રેવાતીરે મહામતી ।
નિષ્પાપતાં તદા વીરૌ જગ્મતૂ રામલક્ષ્મણૌ

તતસ્તદા દેવપુરોગમો હરો ગતો હિ વૈ પુણ્યમુનીશ્વરૈઃ સહ ।
આગત્ય તીર્થં ચ વરં દદૌ તદા નિજાં કલાં તત્ર વિમુચ્ય તીર્થે

મુનિભિઃ સર્વતીર્થાનાં ક્ષિપ્તં કુમ્ભોદકં ભુવિ ।
એકસ્થં લિઙ્ગનામાથ કલાકુમ્ભસ્તથાભવત્

કુમ્ભેશ્વર ઇતિ ખ્યાતસ્તદા દેવગણાર્ચિતઃ ।
રામોઽપિ પૂજયામાસ તલ્લિઙ્ગં દેવસેવિવતમ્

તતો વરં દદૌ દેવો રામકીર્ત્યભિવૃદ્ધયે ।
ચતુર્વિંશતિમે વર્ષે રામો નિષ્પાપતાં ગતઃ

યદા કન્યાગતઃ પઙ્ગુર્ગુરુણા સહિતો ભવેત્ ।
તદેવ દેવયાત્રેયમિતિ દેવા જગુર્મુદા

યથા ગોદાવરીતીર્થે સર્વતીર્થફલં ભવેત્ ।
તથાત્ર રેવાસ્નાનેન લિઙ્ગાનાં દર્શનૈર્નૃણામ્

કરિષ્યન્ત્યત્ર યે શ્રાદ્ધં પિતૄણાં નર્મદાતટે ।
કુમ્ભેશ્વરસમીપસ્થાસ્તત્ફલં શૃણુ ષણ્મુખ

યાવન્તો રોમકૂપાઃ સ્યુઃ શરીરે સર્વદેહિનામ્ ।
તાવદ્વર્ષપ્રમાણેન પિતૄણામક્ષયા ગતિઃ

પૃથિવ્યાં દેવતાઃ સર્વાઃ સર્વતીર્થાનિ યાનિ તુ ।
લભન્તે તત્ફલં મર્ત્યા લિઙ્ગત્રયવિલોકનાત્

અપુત્રો લભતે પુત્રં નિર્ધનો ધનમાપ્નુયાત્ ।
સરોગો મુચ્યતે રોગાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સિંહરાશિં ગતે જીવે યત્સ્યાદ્ગોદાવરીફલમ્ ।
તદ્દ્વાદશગુણં સ્કન્દ કુમ્ભેશ્વરસમીપતઃ

યે જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ કુમ્ભશમ્ભુમુમાપતિમ્ ।
નર્મદાદક્ષિણે કૂલે તેષાં જન્મ નિરર્થકમ્

યથા ગોદાવરીયાત્રા કર્તવ્યા મુનિશાસનાત્ ।
ચતુર્વિંશતિમે વર્ષે તથેયં દેવભાષિતમ્

યાવચ્ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ યાવદ્વૈ દિવિ તારકઃ ।
તાવત્તદક્ષયં દાનં રેવાકુમ્ભેશ્વરાન્તિકે

મહાદાનાનિ દેયાનિ તત્ર લૌકૈર્વિચક્ષણૈઃ ।
ગોદાનમત્ર શંસન્તિ સૌવર્ણં રાજતં તથા

યસ્યાઃ સ્મરણમાત્રેણ નશ્યતે પાપસઞ્ચયઃ ।
સ્નાનેન કિં પુનઃ સ્કન્દ બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્યુધિષ્ઠિર ।
એકોત્તરં કુલશતમુદ્ધરેચ્છિવશાસનાત્

યાનિ કાનિ ચ તીર્થાનિ ચાસમુદ્રસરાંસિ ચ ।
શિવલિઙ્ગાર્ચનસ્યેહ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

એવં દેવા વરં દત્ત્વા હરીશ્વરપુરોગમાઃ ।
સ્વસ્થાનમગમન્ પૂર્વં મુક્ત્વા તન્નામ ચોત્તમમ્

તીર્થસ્યાસ્ય વરં દત્ત્વા સ રામો લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।
અયોધ્યાં પ્રવિવેશાસૌ નિષ્પાપો નર્મદાજલાત્

સૌવર્ણીં ચ તતઃ કૃત્વા સીતાં યજ્ઞં ચકાર સઃ ।
અનુમન્ત્ર્ય મુનીંલ્લોકાન્દેવતાશ્ચ નિજં કુલમ્

પુરા ત્રેતાયુગે જાતં તત્તીર્થં સ્કન્દનામકમ્ ।
નિયમેન તતો લોકૈઃ કર્તવ્યં લિઙ્ગદર્શનમ્

તાવત્પાપાનિ દેહેષુ મહાપાતકજાન્યપિ ।
યાવન્ન પ્રેક્ષતે જન્તુસ્તત્તીર્થં દેવસેવિતમ્

તે ધન્યાસ્તે મહાત્માનસ્તેષાં જન્મ સુજીવિતમ્ ।
જ્યોતિષ્મતીપુરીસંસ્થં યે દ્રક્ષ્યન્તિ હરં પરમ્

તસ્માન્મોહં પરિત્યજ્ય જનૈર્ગન્તવ્યમાદરાત્ ।
તીર્થાશેષફલાવાપ્ત્યૈ તીર્થં કુમ્ભેશ્વરાહ્વયમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
શ્રુત્વેતિ શમ્ભુવચસા સ ષડાનનોઽથ નત્વા પિતુઃ પદયુગામ્બુજમાદરેણ ।
સમ્પ્રાપ્ય દક્ષિણતટં ગિરિશસ્રવન્ત્યાઃ કીશાગ્ર્યરામકલશાખ્યશિવાન્ દદર્શ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે કપિતીર્થરામેશ્વરલક્ષ્મણેશ્વરકુમ્ભેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ચતુરશીતિતમોઽધ્યાયઃ ॥