સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.85

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેત્તુ રાજેન્દ્ર નર્મદાયાઃ પુરાતનમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાહરં તીર્થં વારાણસ્યા સમં હિ તત્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
આશ્ચર્યં કથ્યતાં બ્રહ્મન્યદ્વૃત્તં નર્મદાતટે ।
વારાણસ્યા સમં કસ્માદેતત્કથય મે પ્રભો

નિમગ્નો દુઃખસંસારે હૃતરાજ્યો દ્વિજોત્તમ ।
યુષ્મદ્વાણીજલસ્નાતો નિર્દુઃખઃ સહ બાન્ધવૈઃ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સાધુ સાધુ મહાબાહો સોમવંશવિભૂષણ ।
પૃષ્ટોઽસ્મિ દુર્લભં તીર્થં ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં પરમ્

આદૌ પિતામહસ્તાવત્સમસ્તજગતઃ પ્રભુઃ ।
મનસા તસ્ય સંજાતા દશૈવ ઋષિપુંગવાઃ

મરીચિમત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
પ્રચેતસં વસિષ્ઠં ચ ભૃગું નારદમેવ ચ

જજ્ઞે પ્રાચેતસં દક્ષં મહાતેજાઃ પ્રજાપતિઃ ।
દક્ષસ્યાપિ તથા જાતાઃ પઞ્ચાશદ્દુહિતાઃ કિલ

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ।
તથૈવ સ મહાભાગઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે

રોહિણી નામ યા તાસામભીષ્ટા સાભવદ્વિધોઃ ।
શેષાસુ કરુણાં કૃત્વા શપ્તો દક્ષેણ ચન્દ્રમાઃ

ક્ષયરોગ્યભવચ્ચન્દ્રો દક્ષસ્યાયં પ્રજાપતેઃ ।
સ ચ શાપપ્રભાવેણ નિસ્તેજાઃ શર્વરીપતિઃ

ગતઃ પિતામહં સોમો વેપમાનોઽમૃતાંશુમાન્ ।
પદ્મયોને નમસ્તુભ્યં વેદગર્ભ નમોઽસ્તુ તે ।
શરણં ત્વાં પ્રસન્નોઽસ્મિ પાહિ માં કમલાસન

બ્રહ્મોવાચ -
નિસ્તેજાઃ શર્વરીનાથ કલાહીનશ્ચ દૃશ્યસે ।
ઉદ્વિગ્નમાનસસ્તાત સંજાતઃ કેન હેતુના

સોમ ઉવાચ -
દક્ષશાપેન મે બ્રહ્મન્નિસ્તેજસ્ત્વં જગત્પતે ।
નિર્હારશ્ચાસ્ય શાપસ્ય કથ્યતાં મે પિતામહ

બ્રહ્મોવાચ -
સર્વત્ર સુલભા રેવા ત્રિષુ સ્થાનેષુ દુર્લભા ।
ઓઙ્કારેઽથ ભૃગુક્ષેત્રે તથા ચૈવૌર્વસંગમે

તત્ર ગચ્છ ક્ષપાનાથ યત્ર રેવાન્તરં તટમ્ ।
ત્વરિતોઽસૌ ગતસ્તત્ર યત્ર રેવૌર્વિસંગમઃ

કાષ્ઠાવસ્થઃ સ્થિતઃ સોમો દધ્યૌ ત્રિપુરવૈરિણમ્ ।
યાવદ્વર્ષશતં પૂર્ણં તાવત્તુષ્ટો મહેશ્વરઃ

પ્રત્યક્ષઃ સોમરાજસ્ય વૃષાસન ઉમાપતિઃ ।
સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણિપત્યોચ્ચૈર્જય શમ્ભો નમોઽસ્તુ તે

જય શઙ્કર પાપહરાય નમો જય ઈશ્વર તે જગદીશ નમઃ ।
જય વાસુકિભૂષણધાર નમો જય શૂલકપાલધરાય નમઃ

જય અન્ધકદેહવિનાશ નમો જય દાનવવૃન્દવધાય નમઃ ।
જય નિષ્કલરૂપ સકલાય નમો જય કાલ કામદહાય નમઃ

જય મેચકકણ્ઠધરાય નમો જય સૂક્ષ્મનિરઞ્જનશબ્દ નમઃ ।
જય આદિરનાદિરનન્ત નમો જય શઙ્કર કિંકરમીશ ભજ

એવં સ્તુતો મહાદેવઃ સોમરાજેન પાણ્ડવ ।
તુષ્ટસ્તસ્ય નૃપશ્રેષ્ઠ શિવયા શઙ્કરોઽબ્રવીત્

ઈશ્વર ઉવાચ -
વરં પ્રાર્થય મે ભદ્ર યત્તે મનસિ વર્તતે ।
સાધુ સાધુ મહાસત્ત્વ તુષ્ટોઽહં તપસા તવ

સોમ ઉવાચ -
દક્ષશાપેન દગ્ધોઽહં ક્ષીણસત્ત્વો મહેશ્વર ।
શાપસ્યોપશમં દેવ કુરુ શર્મ મમ પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ -
તવ ભક્તિગૃહીતોઽહમુમયા સહ તોષિતઃ ।
નિષ્પાપઃ સોમનાથસ્ત્વં સંજાતસ્તીર્થસેવનાત્

ઇત્યૂચે દેવદેવેશઃ ક્ષણં ધ્યાત્વેન્દુના તતઃ ।
સ્થાપિતં પરમં લિઙ્ગં કામદં પ્રાણિનાં ભુવિ ।
સર્વદુઃખહરં તત્તુ બ્રહ્મહત્યાવિનાશનમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
સોમનાથપ્રભાવં મે સંક્ષેપાત્કથય પ્રભો ।
દુઃખાર્ણવનિમગ્નાનાં ત્રાતા પ્રાપ્તો દ્વિજોત્તમ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
શૃણુ તીર્થપ્રભાવં તે સંક્ષેપાત્કથયામ્યહમ્ ।
યદ્વૃત્તમુત્તરે કૂલે રેવાયા ઉરિસંગમે

શમ્બરો નામ રાજાભૂત્તસ્ય પુત્રસ્ત્રિલોચનઃ ।
ત્રિલોચનસુતઃ કણ્વઃ સ પાપર્દ્ધિપરોઽભવત્

વને નિત્યં ભ્રમન્સોઽથ મૃગયૂથં દદર્શ હ ।
મૃગયૂથં હતં તત્તુ ત્રિલોચનસુતેન ચ

મૃગરૂપી દ્વિજો મધ્યે ચરતે નિર્જને વને ।
સ હતસ્તેન સઙ્ગેન કણ્વેન મુનિસત્તમ

બ્રહ્મહત્યાન્વિતઃ કણ્વો નિસ્તેજા વ્યચરન્મહીમ્ ।
વ્યચરંશ્ચૈવ સમ્પ્રાપ્તો નર્મદામુરિસંગમે

કિંશુકાશોકબહલે જમ્બીરપનસાકુલે ।
કદમ્બપાટલાકીર્ણે બિલ્વનારઙ્ગશોભિતે

ચિઞ્ચિણીચમ્પકોપેતે હ્યગસ્તિતરુછાદિતે ।
પ્રભૂતભૂતસંયુક્તં વનં સર્વત્ર શોભિતમ્

ચિત્રકૈર્મૃગમાર્જારૈર્હિંસ્રૈઃ શમ્બરશૂકરૈઃ ।
શશૈર્ગવયસંયુક્તૈઃ શિખણ્ડિખરમણ્ડિતમ્

પ્રવિષ્ટસ્તુ વને કણ્વસ્તૃષાર્તઃ શ્રમપીડિતઃ ।
સ્નાતો રેવાજલે પુણ્યે સઙ્ગમે પાપનાશને

અર્ચિતઃ પરયા ભક્ત્યા સોમનાથો યુધિષ્ઠિર ।
પપૌ સુવિમલં તોયં સર્વપાપક્ષયંકરમ્

ફલાનિ ચ વિચિત્રાણિ ચખાદ સહ કિંકરૈઃ ।
સુપ્તઃ પાદપચ્છાયાયાં શ્રાન્તો મૃગવધેન ચ

તાવત્તીર્થવરં વિપ્રઃ સ્નાનાર્થં સઙ્ગમં ગતઃ ।
માર્ગગો બ્રાહ્મણો હર્ષોદ્યુક્તસ્તદ્ગતમાનસઃ

અબલા તમુવાચેદં તિષ્ઠ તિષ્ઠ દ્વિજોત્તમ ।
ત્રસ્તો નિરીક્ષતે યાવદ્દિશઃ સર્વા નરેશ્વર

તાવદ્વૃક્ષસમારૂઢાં સ્ત્રિયં રક્તામ્બરાવૃતામ્ ।
રક્તમાલ્યાં તદા બાલાં રક્તચન્દનચર્ચિતામ્ ।
રક્તાભરણશોભાઢ્યાં પાશહસ્તાં દદર્શ હ

સ્ત્ર્યુવાચ -
સંદેશં શ્રૂયતાં વિપ્ર યદિ ગચ્છસિ સઙ્ગમે ।
મદ્ભર્તા તિષ્ઠતે તત્ર શીઘ્રમેવ વિસર્જય

એકાકિની ચ તે ભાર્યા તિષ્ઠતે વનમધ્યગા ।
ઇત્યાકર્ણ્ય ગતો વિપ્રઃ સઙ્ગમં સુરદુર્લભે

વૃક્ષચ્છાયાન્વિતઃ કણ્વો બ્રાહ્મણેનાવલોકિતઃ ।
ઉવાચ તં પ્રતિ તદા વચનં બ્રાહ્મણોત્તમઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ -
વનાન્તરે મયા દૃષ્ટા બાલા કમલલોચના ।
રક્તામ્બરધરા તન્વી રક્તચન્દનચર્ચિતા

રક્તમાલ્યા સુશોભાઢ્યા પાશહસ્તા મૃગેક્ષણા ।
વૃક્ષારૂઢાવદદ્વાક્યં મદ્ભર્તા પ્રેષ્યતામિતિ

કણ્વ ઉવાચ -
કસ્મિન્સ્થાને તુ વિપ્રેન્દ્ર વિદ્યતે મૃગલોચના ।
કસ્ય સા કેન કાર્યેણ સર્વમેતદ્વદાશુ મે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ -
સઙ્ગમાદર્ધક્રોશે સા ઉદ્યાનાન્તે હિ વિદ્યતે ।
વચનાદ્બ્રહ્મણસ્યૈષા ન જ્ઞાતા પાર્થિવેન તુ

તદા સ કણ્વભૂપાલઃ સ્વકં દૂતં સમાદિશત્ ।
કણ્વ ઉવાચ -
ગચ્છ ત્વં પૃચ્છતાં તાં ક્વાગતા ક્વચ ગમિષ્યસિ ।
પ્રેષિતસ્ત્વરિતો દૂતો ગતો નારીસમીપતઃ

વૃક્ષસ્થાં દદૃશો બાલામુવાચ નૃપસત્તમ ।
મન્નાથઃ પૃચ્છતિ ત્વાં તુ કાસિ ત્વં ક્વ ગમિષ્યસિ

કન્યોવાચ -
ગુરુરાત્મવતાં શાસ્તા રાજા શાસ્તા દુરાત્મનામ્ ।
ઇહ પ્રચ્છન્ન પાપાનાં શાસ્તા વૈવસ્વતો યમઃ

બ્રહ્મહત્યા ચ સંજાતા મૃગરૂપધરદ્વિજાત્ ।
મયા યુક્તોઽપિ તે રાજા મુક્તસ્તીર્થપ્રભાવતઃ

અર્ધક્રોશાન્તરાન્મધ્યે બ્રહ્મહત્યા ન સંવિશેત્ ।
સોમનાથપ્રભાવોઽયં વારાણસ્યાઃ સમઃ સ્મૃતઃ

ગચ્છ ત્વં પ્રેષ્યતાં રાજા શીઘ્રમત્ર ન સંશયઃ ।
ગતો ભૃત્યસ્તતઃ શીઘ્રં વેપમાનઃ સુવિહ્વલઃ

સમસ્તં કથયામાસ યદ્વૃત્તં હિ પુરાતનમ્ ।
તસ્ય વાક્યાદસૌ રાજા પતિતો ધરણીતલે

ભૃત્ય ઉવાચ -
કસ્માત્ત્વં શોચસે નાથ પૂર્વોપાત્તં શુભાશુભમ્ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય રાજા વચનમબ્રવીત્

પ્રાણત્યાગં કરિષ્યામિ સોમનાથસમીપતઃ ।
શીઘ્રમાનીયતાં વહ્નિરિન્ધનાનિ બહૂનિ ચ

આનીતં તત્ક્ષણાત્સર્વં ભૃત્યૈસ્તદ્વશવર્તિભિઃ ।
સ્નાનં કૃત્વા શુભે તોયે સઙ્ગમે પાપનાશને

અર્ચિતઃ પરયા ભક્ત્યા સોમનાથો મહીભૃતા ।
ત્રિઃપ્રદક્ષિણતઃ કૃત્વા જ્વલન્તં જાતવેદસમ્

પ્રવિષ્ટઃ કણ્વરાજાસૌ હૃદિ ધ્યાત્વા જનાર્દનમ્ ।
પીતામ્બરધરં દેવં જટામુકુટધારિણમ્

શ્રિયા યુક્તં સુપર્ણસ્થં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
સુરારિસૂદનં દધ્યૌ સુગતિર્મે ભવત્વિતિ

પપાત પુષ્પવૃષ્ટિસ્તુ સાધુ સાધુ નૃપાત્મજ ।
આશ્ચર્યમતુલં દૃષ્ટ્વા નિરીક્ષ્ય ચ પરસ્પરમ્

મૃતં તૈઃ પાવકે ભૃત્યૈર્હૃદિ ધ્યાત્વા ગદાધરમ્ ।
વિમાનસ્થાસ્તતઃ સર્વે સંજાતાઃ પાણ્ડુનન્દન

નિષ્પાપાસ્તે દિવં યાતાઃ સોમનાથપ્રભાવતઃ ।
બ્રાહ્મણે સઙ્ગમે તત્ર ધ્યાયમાને વૃષધ્વજમ્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સોમનાથપ્રભાવોઽયં શૃણુષ્વૈકમના વિધિમ્ ।
અષ્ટમ્યાં વા ચતુર્દશ્યાં સર્વકાલં રવેર્દિને

વિશેષાચ્છુક્લપક્ષે ચેત્સૂર્યવારેણ સપ્તમી ।
ઉપોષ્ય યો નરો ભક્ત્યા રાત્રૌ કુર્વીત જાગરમ્

પઞ્ચામૃતેન ગવ્યેન સ્નાપયેત્પરમેશ્વરમ્ ।
શ્રીખણ્ડેન તતો ગુણ્ઠ્ય પુષ્પધૂપાદિકં દદેત્

ઘૃતેન બોધયેદ્દીપં નૃત્યં ગીતં ચ કારયેત્ ।
સોમવારે તથાષ્ટમ્યાં પ્રભાતે પૂજયેદ્દ્વિજાન્

જિતક્રોધાનાત્મવતઃ પરનિન્દાવિવર્જિતાન્ ।
સર્વાઙ્ગરુચિરાઞ્છસ્તાન્ સ્વદારપરિપાલકાન્

ગાયત્રીપાઠમાત્રાંશ્ચ વિકર્મવિરતાન્ સદા ।
પુનર્ભૂવૃષલીશૂદ્રી ચરેયુર્યસ્ય મન્દિરે

દૂરતોઽસૌ દ્વિજસ્ત્યાજ્ય આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા ।
હીનાઙ્ગાનતિરિક્તાઙ્ગાન્ યેષાં પૂર્વાપરં ન હિ

વ્રતે શ્રાદ્ધે તથા દાને દૂરતસ્તાન્ વિવર્જયેત્ ।
આયસી તરુણી તુલ્યા દ્વિજાઃ સ્વાધ્યાયવર્જિતાઃ

આત્માનં સહ યાજ્યેન પાતયન્તિ ન સંશયઃ ।
શાલ્મલીનાવતુલ્યાઃ સ્યુઃ ષટ્કર્મનિરતા દ્વિજાઃ

દાતારં ચ તથાત્માનં તારયન્તિ તરન્તિ ચ ।
શ્રાદ્ધં સોમેશ્વરે પાર્થ યઃ કુર્યાદ્ગતમત્સરઃ

પ્રેતાસ્તસ્ય હિ સુપ્રીતા યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્ ।
અન્નં વસ્ત્રં હિરણ્યં ચ યો દદ્યાદગ્રજન્મને

સ યાતિ શાઙ્કરે લોક ઇતિ મે સત્યભાષિતમ્ ।
હયં યો યચ્છતે તત્ર સમ્પૂર્ણં તરુણં સિતમ્

રક્તં વા પીતવર્ણં વા સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ।
કુઙ્કુમેન વિલિપ્તાઙ્ગાવગ્રજન્મહયાવપિ

સ્રગ્દામભૂષિતૌ કાર્યૌ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતૌ ।
અઙ્ઘ્રિઃ પ્રદીયતાં સ્કન્ધે મદીયે હયમારુહ

આરૂઢે બ્રાહ્મણે બ્રૂયાદ્ભાસ્કરઃ પ્રીયતામિતિ ।
સ યાતિ શાંકરં લોકં સર્વપાપવિવર્જિતઃ

ઉપરાગે તુ સોમસ્ય તીર્થં ગત્વા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સત્યલોકાચ્ચ્યુતશ્ચાપિ રાજા ભવતિ ધાર્મિકઃ

તસ્ય વાસઃ સદા રાજન્ન નશ્યતિ કદાચન ।
દીર્ઘાયુર્જાયતે પુત્રો ભાર્યા ચ વશવર્તિની

જીવેદ્વર્ષશતં સાગ્રં સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ ।
સોપવાસો જિતક્રોધો ધેનું દદ્યાદ્દ્વિજન્મને

સવત્સાં ક્ષીરસંયુક્તાં શ્વેતવસ્ત્રાવલોકિતામ્ ।
શબલાં પીતવર્ણાં ચ ધૂમ્રાં વા નીલકર્બુરામ્

કપિલાં વા સવત્સાં ચ ઘણ્ટાભરણભૂષિતામ્ ।
રૂપ્યખુરાં કાંસ્યદોહાં સ્વર્ણશૃઙ્ગીં નરેશ્વર

શ્વેતયા વર્ધતે વંશો રક્તા સૌભાગ્યવર્ધિની ।
શબલા પીતવર્ણા ચ દુઃખઘ્ન્યૌ સંપ્રકીર્તિતે

કપિલા નાશયેત્પાપં સપ્તજન્મસમુદ્ભવમ્ ।
સત્યલોકમવાપ્નોતિ ગોપ્રદાયી નરેશ્વર

પક્ષાન્તેઽથ વ્યતીપાતે વૈ ધૃતૌ રવિસંક્રમે ।
દિનક્ષયે ગજચ્છાયાં ગ્રહણે ભાસ્કરસ્ય ચ

યે વ્રજન્તિ મહાત્માનઃ સઙ્ગમે સુરદુર્લભે ।
મૃદાવગુણ્ઠયિત્વા તુ ચાત્માનં સઙ્ગમે વિશેત્

હૃદયાન્તર્જલે જાપ્યા પ્રાણાયામોઽથવા નૃપ ।
ગાયત્રી વૈષ્ણવી ચૈવ સૌરી શૈવી યદૃચ્છયા ।
તેઽપિ પાપૈઃ પ્રમુચ્યન્ત ઇત્યેવં શઙ્કરોઽબ્રવીત્

જગતીં સોમનાથસ્ય યસ્તુ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણામ્ ।
પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સપ્તદ્વીપા વસુંધરા

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં ગુરુદારનિષેવણમ્ ।
ભ્રૂણહા સ્વર્ણહર્તા ચ મુચ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ

તીર્થાખ્યાનમિદં પુણ્યં યઃ શૃણોતિ જિતેન્દ્રિયઃ ।
વ્યાધિતો મુચ્યતે રોગી ચારોગી સુખમાપ્નુયાત્

યત્તે સંદહ્યતે ચેતઃ શૃણુ તન્મે યુધિષ્ઠિર ।
નૈકાપિ નૃપ લોકેઽસ્મિન્ ભ્રૂણહત્યા સુદુસ્ત્યજા

કિમુ ષડ્વિંશતિં પાર્થ પ્રાપ યાઃ ક્ષણદાકરઃ ।
સોઽપિ તીર્થમિદં પ્રાપ્ય તપસ્તપ્ત્વા સુદુશ્ચરમ્

વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ શીતરશ્મિરભૂત્સુખી ।
શ્રૂયતે નૃપ પૌરાણી ગાથા ગીતા મહર્ષિભિઃ

લિઙ્ગં પ્રતિષ્ઠિતં હ્યેકં દશભ્રૂણહનં ભવેત્ ।
અતો લિઙ્ગત્રયં સોમઃ સ્થાપયામાસ ભારત

રેવૌરિસંગમે હ્યાદ્યં દ્વિતીયં ભૃગુકચ્છકે ।
તતઃ સિદ્ધિં પરાં પ્રાપ્ય પ્રભાસે તુ તૃતીયકમ્

ઇતિ તે કથિતં સર્વં તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
ધર્મ્યં યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગ્યં સંશુદ્ધિકૃન્નૃણામ્

પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાન્નિષ્કામઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યસ્તીર્થં કૃત્વા પરં નૃપ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સોમનાથસ્ય યત્ફલમ્ ।
શ્રુત્વા પુત્રમવાપ્નોતિ સ્નાત્વા ચાષ્ટૌ ન સંશયઃ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે સોમનાથતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ પઞ્ચાશીતિતમોઽધ્યાયઃ ॥