સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.84

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્તરેશ્વરમાહાત્મ્યમશેષપાપનાશનમ્॥
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિસ્ફોટનં શૃણુ પાર્વતિ

અયોધ્યાયામતિખ્યાતકુલોત્પન્નશ્ચ પાર્થિવઃ ॥
સુધીઃ પરીક્ષિન્નામા ચ મૃગયામગમત્સ ચ

મૃગમનુસસારાથ મૃગો દૂરમપાસરત્

તદાધ્વનિ જાતશ્રમઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાભિભૂતઃ કસ્મિંશ્ચિદ્વનોદ્દેશે નીલવનમપશ્યચ્ચાવિવેશ

તસ્ય વનખણ્ડસ્ય દક્ષિણભાગે સરો દૃષ્ટ્વા સાશ્વ એવ વ્યગાહત

અથાશ્વસ્થઃ સન્મૃણાલમશ્વસ્યાગ્રતો નિક્ષિપ્ય પુષ્કરિણીં સમુપાવિશત્

શયિતસ્તતઃ શયાનો ગીતમશૃણોત્

સ શ્રુત્વાચિંતયન્નેહ મનુષ્યગતિં પ્રપશ્યામિ

કસ્ય ખલ્વયં ગીતશબ્દ ઇત્યવલોકયામાસ

અથાપશ્યત્કન્યાં પરમરૂપદર્શનીયાં પુષ્પાણિ વિચિન્વંતીં ચાથ રાજા સમીપે પર્યક્રામત્

તામબ્રવીદ્રાજા કસ્યાસિ ત્વં કન્યા પરમરૂપદર્શનીયા પુષ્પાણિ વિચિન્વતી

સાથ રાજસમીપે ગત્વેતિ પ્રોવાચ કન્યાસ્મીતિ

॥
॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અર્થી તવાસ્મીતિ

અથોવાચ કન્યા ॥
સમયેનાહં ત્વયા શક્યોપાલબ્ધું નાન્યથેતિ

તાં રાજા સમપૃચ્છત્કસ્તે સમય ઇતિ

તતઃ કન્યા તમુવાચ નોદકં દર્શયિતવ્યમિતિ

રાજા બાઢમિત્યુક્તા તાં સમાગમ્ય તયા સહાસ્તે

તત્રૈવાસન્ને રાજનિ સેના ત્વાગચ્છત્ તયા સહોપવિષ્ટં રાજાનં પરિવાર્ય ચાતિષ્ઠત્

સભાજિતશ્ચ રાજા તથૈવ શિબિ કયા પ્રાયાત્ ॥
અથ ઝટિતિ તયા સહ સ્વં નગરમનુપ્રાપ્ય રહસિ તયા સહ રમમાણઃ સન્નાન્યં કિંચિદપશ્યદથ પ્રધાનોમાત્યસ્તસ્યાભ્યાશચરાસ્તાઃ સ્ત્રિયોઽભ્યપૃચ્છત્

કિમત્ર પ્રયોજનં વિદ્યતે ઇત્યબ્રુવંસ્તાઃ સ્ત્રિયો પૂર્વમેવ પશ્યામસ્તદુદકં નાત્રાશ્રિયત ઇતિ

અથામા ત્યશ્ચ નિરુદકં કારયિત્વા દારુવૃક્ષં વૃદ્ધપુષ્પફલં શરદ્યુપલભ્ય રાજાનામબ્રવીત્ ॥
વનમિદમનુદકં સાધ્વત્ર રમ્યતામિતિ

સ તસ્ય વચનાત્ત યૈવ સહ દેવ્યા વનં પ્રાવિશત્

સકલત્રસ્તસ્મિન્વને રમ્યે તયૈવ સહ રેમે

પ્રવિશ્ય ચ રાજા સહ પ્રિયયા સુધાધવલસલિલપૂર્ણાં વાપીમપશ્યત્

વાપીં દર્દુરૈઃ પૂર્ણાં દૃષ્ટ્વૈવ ચ તાં તસ્યા એવ તીરે તયા દેવ્યાતિષ્ઠત્

અથ તાં દેવીં રાજાબ્રવીત્ ॥
શાંતતરં વાપીસલિલમિતિ

સા ચ તદ્વચઃ શ્રુત્વા તીર્થવાપીં ન્યમજ્જન્ન પુનરુદમજ્જત્ ॥
તાં મૃગયમાણો રાજા નાપશ્યત્

વાપીં દર્દુરૈર્ પૂર્ણાં દૃષ્ટ્વા આજ્ઞાપયામાસ ભૃત્યાન્સર્વદર્દુરવધઃ ક્રિયતામિતિ

યો મમાર્થી સ તૈર્દદુરૈરુપાયનૈર્મામનુતિષ્ઠેત્

અથ કશ્ચિન્મહાન્દર્દુરો દર્દુરવધે ક્રિયમાણે સર્વાસુ દિક્ષ્વભ્યગાત્

ઉપેત્ય ચૈનમુવાચેદં જ્ઞાત્વા ક્રોધવશંગતમ્ ॥
પ્રસાદં કુરુ નાર્હસિ દર્દુરાણામનપરાધિનાં વધં કર્તુમિતિ ॥

શ્લોકશ્ચાત્ર ભવતિ ॥
મા દુર્દુરાન્પ્રભિંદ્યાસ્ત્વં કોપં સંધારયાચ્યુત ॥
પ્રક્ષીયતે મહાધર્મો જનાનાં પરિજાનતામ્

તમેવં વાદિનમિષ્ટજનવિયોગે શાકપરીતાત્માનં સ રાજા પ્રોવાચ ॥
નહિ કામમપ્યેતન્નિષ્કામેન નિબર્હણીયા ઇતિ

એતૈર્દુરાત્મભિર્મ સ્ત્રી ભક્ષિતા સર્વથૈવ ત્વિમ વધ્યા દર્દુરાઃ ॥
નાર્હસિ વિદ્વન્નુપરોદ્ધુમિતિ

સ તદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય વ્યથિતેંદ્રિયમનાઃ પ્રોવાચ પ્રસીદ રાજન્નહમાયુર્નામભૂપાલઃ

પ્રાપ્તા સા મમ દુહિતા ॥
સા કન્યા નાગલોકં ગતા ॥
અત્રાસ્તે નાગચૂડો નાગરાજઃ ॥
સ્મૃતા આગમિષ્યતિ

તામબ્રવીદ્રાજા તાં સ્મૃત્વાનીય મે દીયતામિતિ

અથૈનાં સ્મૃત્વા રાજ્ઞે અદાત્ ॥
અબ્રવીચ્ચ

મયાવહસિતો ગાલવો મહાન્મુનિઃ તપસા કર્શિતાંગઃ ॥
ક્ષમેશ્વરો દર્દુરબાલ્યાત્પ્રકોપિતઃ તેનાહં શપ્તઃ યન્મામનાદૃત્ય દર્દુરબાલ્યાદવહસિતસ્તસ્માદ્દર્દુરો ભવિષ્યસિ

પ્રસાદિતસ્તુ વિપ્રઃ પ્રત્યુવાચ ॥

અવિતથોઽયં મમ શાપસ્તસ્માદન્યજન્મનિ દર્દુરરાજો ભૂત્વા ત્વં હિ દુહિતરમિક્ષ્વાકુકુલોત્પન્નાય સર્વગુણાન્વિતાય દત્ત્વા યદા યાસ્યસિ મહાકાલવને તસ્યોત્તરદિગ્ભાગે તદા લિંગસ્ય દર્શનેન મુક્તિમવાપ્સ્યસિ

દુહિતા કિયત્પાતાલં યાસ્યતિ સ્મૃતા ચાગમિષ્યતિ ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ સાધયિષ્યામિ કાર્યાણિ, ઇત્યુક્ત્વા દર્દુરો મહાકાલવનમગચ્છત્

તસ્યોત્તરે લિંગં દદર્શ તસ્ય દર્શનાદનેકમા ણિક્યરચિતં સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતં વિમાનવરમારુહ્ય શક્રલોકં ગતઃ

તસ્ય માહાત્મ્યમવલોક્ય દેવાચાર્યો બૃહસ્પતિર્વાક્યં જગાદ

અહો લિંગસ્ય માહાત્મ્યમહો લિંગસ્ય વૈભવમ્ ॥
સંપ્રાપ્તો વાસવં લોકં શાપભ્રષ્ટો હિ દર્દુરઃ

આયુરાખ્યો હિ ભૂપાલો મુક્તો દર્દુરતાં ગતઃ ॥

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવાચાર્યસ્ય પાર્વતિ ॥
દેવાસ્તે હષ્ટમનસો નામ ચકુઃ સમાહિતાઃ

યસ્માદ્દર્દુરભૂપાલો મુક્તો દર્દુરયોનિતઃ ॥
દર્શનાત્તસ્ય લિંગસ્ય તસ્માત્ખ્યાતો ભવિષ્યતિ

ઉત્તરેશ્વરદેવશ્ચ શાપપાપપ્રણોદકઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ત્રિદશૈઃ સર્વૈઃ પૂજિતો હ્યુત્તરેશ્વરઃ ॥

ભુક્તિમુક્તિપ્રદો દેવિ મહાપાતકનાશનઃ ॥
ક્ષેત્રસ્ય રક્ષણાર્થાય નિયુક્તો યો મયા ગણઃ ॥
દર્દુરો હિ દુરાધર્ષઃ સ ચાપીશ્વરતાં ગતઃ ॥

ઉત્તરાશામથો ગત્વા યઃ પશ્યેદુત્તરેશ્વરમ્ ॥
સ સર્વૈશ્વર્યસંયુક્તો યાતિ લોકમથોત્તરમ્

સુભગઃ સર્વદા દાંતઃ સુરૂપઃ પુત્રવાનિતિ ॥
નીરોગઃ પુણ્યશીલશ્ચ જાયતે સપ્તજન્મ ચ

યા વૃદ્ધિસ્તુ કુબેરસ્ય શક્રસ્ય ચ યમસ્ય ચ ॥
વરુણસ્ય ચ યા વૃદ્ધિઃ સા વૃદ્ધિરુત્તરોત્તરા ॥
જાયતે નાત્ર સન્દેહ ઉત્તરેશ્વરદર્શનાત

કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં યે પશ્યંતિ યશસ્વિનિ ॥
ઉત્તરેશ્વરસંજ્ઞં તુ તે કૃતાર્થાઃ કલૌ યુગે

કિં દાનૈઃ કિં તપોભિશ્ચ કિં યજ્ઞૈર્બહુદક્ષિણૈઃ ॥
દર્શનાલ્લભતે રાજ્યં સ્વર્ગં મોક્ષં ક્રમેણ તુ

આજન્મ ચ કૃતં પાપં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ ॥
તત્સર્વં નાશમાયાતિ ઉત્તરેશ્વરદર્શનાત્

ઇત્યેવં ચતુરાશીતિઃ સંખ્યાતા ઈશ્વરાસ્તવ ॥
કથિતા યે ત્વયા પૃષ્ટા મહાકાલવને મયા

ય એતેષાં દેવિ યાત્રાં પ્રતિલોમાનુલોમતઃ ॥
કરિષ્યંતિ નરા ભક્ત્યા તે યાસ્યંતિ પરં પદમ્ ।

યશ્ચાપિ પૂજયેત્તત્ર લિંગં ભક્ત્યા તુ માનવઃ ॥
સ કુલં તારયત્યેવ પૈતૃકં માતૃકં શતમ્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપ નાશનઃ ॥
ચતુરાશીતિલિંગાનાં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખંડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્ય ઉમામહેશ્વરસંવાદ ઉત્તરેશ્વરલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનપૂર્વક ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુરશીતિતમોઽધ્યાયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણે પંચમ આવન્ત્યખણ્ડે દ્વિતીયમવન્તીસ્થચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યં સમાપ્તમ્ ॥ ( ૫-૨) ॥