સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.83

॥ શ્રીહર ઉવાચ ॥ ॥
બિલ્વેશ્વરસ્ય માહાત્મ્યં શૃણુ સુન્દરિ સાદરમ્ ॥
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

આદિકલ્પે મહાદેવિ લોકાનામનુકમ્પયા ॥
કલ્પવૃક્ષાસ્તતો જાતા બ્રહ્મણો ધ્યાયતઃ પુરા

તેષાં મધ્યે બિલ્વવૃક્ષઃ શ્રીવૃક્ષ ઇતિ ગીયતે ॥
અધસ્તાત્તસ્ય વૃક્ષસ્ય પુરુષઃ કાંચનપ્રભઃ

ઉપવિષ્ટસ્તદા દૃષ્ટો બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા॥
ફલાનિ તસ્ય પત્રાણિ વિવિધાનિ નિરન્તરમ્

ભક્ષયત્યતિસંહૃષ્ટો હદ્યાનિ ચ મૃદૂનિ ચ ॥
બદ્ધગોધાંગુલિત્રશ્ચ શરી ધન્વી તથૈવ ચ

ખઙ્ગી કિરીટમાલી ચ કુણ્ડલી કવચી તથા ॥
મહોરસ્કો મહોત્સાહઃ સિંહસંહનનો યુવા

બ્રહ્મણા ચ કૃતં નામ બિલ્વ ઇત્યભિવિશ્રુતમ્ ॥
તમિન્દ્રો વરયામાસ રાજા ત્વં ભૂતલે ભવ

ત્રિવિષ્ટપસ્ય ભૂમિસ્થઃ સખાભૂતો મમ પ્રિયઃ ॥
દદામિ તે વૈજયન્તીં માલામમ્લાનપંકજામ્

યસ્યાઃ પ્રભાવતઃ શસ્ત્રં રણે ન પ્રભવિષ્યતિ॥
સોઽબ્રવીદ્યદિ મે વજ્રમાયુધં ત્વં પ્રયચ્છસિ

તત્સ્યાં પૃથિવ્યાં રાજાહં નાન્યથા રોચતે મમ॥
તતોઽહં પાલયિષ્યામિ સત્યેનેમાં વસુન્ધ રામ્

ઇંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
એવં ભવતુ ભદ્રં તે ભવ રાજા પ્રજાહિતઃ ॥
સ્મરણાદેવ વજ્રસ્તે કરે યાસ્યતિ નાન્યથા

સ એવમુક્તસ્તેજસ્વી બિલ્વો રાજા બભૂવ હ॥
કપિલોનામ ધર્માત્મા વેદવેદાંગપારગઃ

સખા બભૂવ બિલ્વસ્ય તસ્ય વિપ્રર્ષિસત્તમઃ ॥
સ તેન સહ સંગમ્ય સુખાસીનો વરાનને

ચક્રે કથા વિચિત્રાર્થાઃ પ્રીયમાણઃ પુનઃપુનઃ ॥
તથા કથાન્તરે વાદઃ પરસ્પરમભૂત્તયોઃ

દાનં પ્રધાનં તીર્થં તુ બિલ્વેનોક્તં પુનઃપુનઃ ॥
બ્રહ્મ શ્રેષ્ઠં તપઃ શ્રેષ્ઠમિત્યુક્તં કપિલેન તુ

બિલ્વ ઉવાચ॥
દાનાદ્રાજ્યં સુખં ભોગા ઐશ્વર્યં સ્વર્ગમક્ષયમ્॥
પ્રાપ્યતે દ્વિજશાર્દૂલ કથં બ્રહ્મ પ્રશંસસસિ

કપિલ ઉવાચ॥
વેદાદ્યજ્ઞાઃ પ્રવર્ત્તંતે વેદાદિષ્ટિશ્ચ કામિકા॥
પ્રવર્ત્તંતે ક્રિયા વેદાદ્વેદમૂલમિદં જગત્

॥ ॥ બિલ્વ ઉવાચ ॥ ॥
સંસારે પાર્થિવાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સમર્થા લોકપાલને ॥
લોકપાલોપમા લોકે કથં બ્રહ્મ પ્રશંસસિ

॥ કપિલ ઉવાચ ॥ ॥
મુખ્યા વૈ બ્રાહ્મણાઃ પ્રોક્તાઃ શાપાનુગ્રહકારકાઃ ॥
પિતરઃ પાર્થિવાનાં તુ કિં ત્વં બિલ્વ ન મન્યસે

એવં કૌતૂહલે જાતે કપિલો દ્વિજસત્તમઃ ॥
બિલ્વેન તાડિતો મૂર્ધ્નિ વજ્રેણાનતપર્વણા

વજ્રેણ સ દ્વિધા છિન્નઃ કપિલો બ્રહ્મવિદ્યયા ॥
સંધાર્ય સ્વશરીરં તુ મમાંતિકમુપાગતઃ

સ્તુતોઽહં વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ સમ્યગારાધિતો હ્યહમ્ ॥
મયા દત્તમવ્યયત્વં કુલિશાદ્બ્રાહ્મણસ્ય તુ

દ્વિજઃ સમાગતો બિલ્વં પુનઃ સખ્યમભૂત્તયોઃ ॥
પુનસ્તુ તાદૃશો વાદઃ સંજાતઃ પર્વતાત્મજે

વામપાદેન ચાપ્યેનં બિલ્વો વિપ્રમતાડયત્ ॥
પુનશ્ચ વજ્રમાદાય જઘાનૈનં તદા દૃઢમ્

ન મૃતિં ન વ્યથાં તસ્ય તદ્વજ્રમકરોત્પુનઃ ॥
અવધ્યત્વમથો જ્ઞાત્વા બિલ્વસ્તસ્ય મહાત્મનઃ

નારાયણમથાસાદ્ય પ્રાર્થયામાસ ચેપ્સિતમ્॥
વરદોઽસ્મીતિ તુષ્ટેન વિષ્ણુના સ ચ મોદિતઃ ॥
પ્રોવાચ પ્રણતો વિષ્ણુમિદં દેવિ મહામનાઃ

॥ બિલ્વ ઉવાચ ॥ ॥
કપિલોનામ વિપ્રર્ષિરવધ્યોઽક્ષય એવ ચ ॥
સખા મમ હૃષીકેશ સ ચ મામાહ નિત્યશઃ ॥
બિભેમ્યહં ન દેવસ્ય રાક્ષસસ્યાસુરસ્ય ચ ॥

પિશાચસ્યાપિ યક્ષસ્ય ન ચૈવાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
બિભેમીતિ યથા બ્રૂયાં તથા ત્વં કર્ત્તુમર્હસિ

એવમુક્તસ્તુ બિલ્વેન સ દેવઃ પુરુષોત્તમઃ ॥
એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા કપિલસ્યાશ્રમં ગતઃ

સ પ્રવિશ્યાશ્રમં દેવં કપિલેન પ્રપૂજિતઃ ॥
કપિલં પ્રત્યુવાચેદં સામપૂર્વં જનાર્દ્દનઃ ॥

ભગવન્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ વેદવેદાંગપારગ ॥
વરમેકં વૃણોમ્યદ્ય વિપ્રેંદ્ર દાતુમર્હસિ

પ્રસાદિતોઽહં બિલ્વેન નૃપેંદ્રેણ પુનઃપુનઃ ॥
વરદોઽ સ્મીતિ ચાપ્યુક્તો વરં વવ્રે મહામુને

ત્વયા પ્રોક્તં બિભેમીતિ બ્રૂહિ તસ્માદનુગ્રહાત્ ॥
અભીતસ્ત્વં તથાપ્યદ્ય મદર્થં તુ વદ પ્રભો

કપિલસ્ત્વેવમુક્તો વૈ વિષ્ણુના મધુરં વચઃ ॥
ઉવાચ ન બિભેમીતિ ભૂયોભૂયો જનાર્દન

નાહં વક્ષ્યે બિભેમીતિ તેનોક્તં નોચ્યતે મયા ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય કપિલસ્ય જનાર્દ્દનઃ ॥
ઉવાચ ચક્રમુદ્યમ્ય ભયં વિપ્રસ્ય દર્શયન્

ન ચેદ્વક્ષ્યસિ ભીતોઽહં ચક્રં તે પ્રહરામિ વૈ

॥
॥ કપિલ ઉવાચ ॥ ॥
કિં વૃથા પ્રિયચક્રસ્ય વિષ્ણો ક્લેશમિહેચ્છસિ ॥
નાહં ચક્રસ્ય તે ગમ્યઃ પ્રસાદાત્ત્ર્યંબકસ્ય હિ

તતઃ સ મુષ્ટિમાદાય કુશાનાં કપિલસ્તદા ॥
વાસુદેવં સમાસાદ્ય તિષ્ઠતિષ્ઠેત્યભાષત

અદ્ય ગર્વં ચ દર્પં ચ બલં યચ્ચ તવાદ્ભુતમ્ ॥
તત્સર્વં નાશયિષ્યામિ તિષ્ઠેદાનીં જનાર્દન

તતો યુદ્ધં સમભવત્તુમુલં લોમહર્ષણમ્ ॥
નિમેષાંતરમાત્રં તુ કૃષ્ણસ્ય કપિલસ્ય ચ

દિવ્યાસ્ત્રાણાં કુશાનાં ચ યુદ્ધં સમભવદ્દૃઢમ્ ॥
નિરાલંબેંઽબરે દેવિ દેવાનાં ભયમાવિશત્

એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા સુરૈઃ પરિવૃતસ્તદા ॥
આજગામાતિ સંતપ્તઃ કૃષ્ણં વચનમબ્રવીત્

ભગવન્ભૂતભવ્યેશ ભવબંધભયાપહ ॥
હૃષીકેશ હૃષીકેશ સૂષ્ટિસંહારકારક

સમારાધ્ય જગન્નાથ શક્રા દ્યાસ્ત્રિદિવૌકસઃ ॥
વસંતિ મુદિતાઃ સર્વે સર્વકામસમન્વિતાઃ

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યંતં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
ઉત્પાદિતં ધૃતં વ્યાપ્તં વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

તેનૈકેન વિશુદ્ધેન સર્વગેન મહાત્મના ॥
ઇતિ સ્મ મુનયઃ સર્વે ઉદિતા મુનિસત્તમાઃ

વદંતિ કારણં ચાસ્ય ત્રૈલોક્યસ્ય જનાર્દ્દનઃ ॥
દેવદાનવદૈત્યૈશ્ચ મુનિચારણપન્નગૈઃ

વરાર્થિભિશ્ચ પ્રવરૈઃ પૂજ્યસે ગરુડધ્વજ ॥
કિં ભવાનેવ ગોર્વિદ વૃથા યુધ્યસિ સ દ્વિજૈઃ ॥

કપિલસ્ય ચ વિપ્રસ્ય હરાલ્લબ્ધવરસ્ય ચ ॥
કિં ન વેત્સિ યથા હ્યેષ પ્રસાદાત્પારમેશ્વરાત્

અવધ્યત્વમનુપ્રાપ્તો હ્યજેયત્વં ચ સંયુગે ॥
ન ચૈવં ત્વદ્વિધા દેવ બ્રાહ્મણેષુ વિકુર્વતે

બ્રહ્મ ચ બ્રહ્મણો મૂલં ત્વયૈવ પ્રાક્પ્રતિશ્રુતમ્ ॥
તસ્માદાશુ નિવર્તસ્વ મત્વૈનં બ્રાહ્મણં વિભો

ઇત્થં નિશમ્ય દેવેશો વાક્યં બ્રહ્મમુખાચ્ચ્યુતમ્ ॥
યોગેન તદ્બલં જ્ઞાત્વા કપિલસ્ય તુ શંકરમ્

જગામ પરમં લોકં પૂજ્યમાનસ્ત્રિવિષ્ટપૈઃ ॥
ગતે જનાર્દને બિલ્વો વિલલાપ પુનઃ પુનઃ

યુદ્ધં સુદારુણં શ્રુત્વા કૃષ્ણસ્ય કપિલસ્ય ચ ॥
કથં જેષ્યામિ કપિલં કથં મે નિર્વૃતિર્ભવેત્ ॥
કસ્યાહં શરણં યામિ કો મે ત્રાતા ભવિષ્યતિ

ન જિતઃ કપિલો યુદ્ધે વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥
મયા સંસ્પર્દ્ધતે નિત્યં કથં જેયો ભવિષ્યતિ

અજેયા બ્રાહ્મણા યુદ્ધે શાપાનુગ્રહકારકાઃ ॥
ભસ્મ કુર્યુર્જગત્સર્વં સદેવા સુરમાનુષમ્

બ્રાહ્મં હિ પરમં તેજો દેવૈરપિ દુરાસદમ્ ॥
એવં વિલપતસ્તસ્ય વાસવઃ સમુપાગતઃ

વિલપંતં કૃશં બિલ્વં વજ્ર હસ્તમવેક્ષ્ય સઃ ॥
મમત્વાકૃષ્ટહૃદયઃ પ્રત્યુવાચ પુરંદરઃ

અલં શોકેન ભૂપાલ શૃણુ મે વચનં પરમ્॥
યદાહં પીડિતો યુદ્ધે શંબરેણ દુરાત્મના ॥
બલિષ્ઠેન સગર્વેણ તદા પૃષ્ટો મયા ગુરુઃ

બૃહસ્પતિર્મહાતેજાસ્તેનોક્તં તુ તદા નૃપ ॥
ગચ્છ શક્ર મમાદેશાન્મહાકાલવનં શુભમ્

યત્ર સંતિ સુદિવ્યાનિ લિંગાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
ભુક્તિમુક્તિકરાણ્યેવ વાંછિતાર્થપ્રદાનિ ચ

તેષાં મધ્યે લિંગમેકમારાધય શચીપતે ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ રણે ધૃષ્ટો ભવિષ્યસિ ॥
તસ્ય તદ્વચનાદ્બિલ્વ સમ્યગારાધના કૃતા

મયા લિંગસ્ય હર્ષેણ જિતો વૈ શંબરસ્તદા ॥
પ્રસિદ્ધિં તુ ગતા દેવઃ સ ચેંદ્રેશ્વરસંજ્ઞકઃ

તસ્માત્ત્વં પશ્ચિમામાશાં ગત્વા ક્ષેત્રસ્ય તસ્ય વૈ ॥
સમારાધય યત્નેન લિંગં વરુણપૂજિતમ્

તલ્લિંગં ત્રિષુ લોકેષુ ત્વન્નામ્ના ખ્યાતિમેષ્યતિ ॥
કપિલસ્ત્વત્સખા વિપ્રો જિતોઽસ્મીતિ વદિષ્યતિ ॥
તસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યાન્મિત્રભાવં ગમિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા તુ ગતે શક્રે દેવલોકં યશસ્વિનિ ॥
પૂજયામાસ ભાવેન પુષ્પૈર્દિવ્યૈઃ સુગંધિભિઃ

જગામ બિલ્વો ભૂપાલો મહાકાલવનં શુભમ્ ॥
દદર્શ પશ્ચિમે ભાગે લિંગં ત્રિદશપૂજિતમ્

મુક્તાફલૈશ્ચ રત્નૈશ્ચ વાસોભિર્ભૂષણૈસ્તથા ॥
એતસ્મિન્નંતરે ચૈવ કપિલોઽપિ સમાગતઃ

દદર્શ બિલ્વં ભૂપાલં પૂજયંતં પુનઃપુનઃ ॥
શરીરે તસ્ય બિલ્વસ્ય મદીયં રૂપમુત્તમમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા મત્વા મહાદેવં જિતોઽસ્મીતિ દ્વિજોઽબ્રવીત્

પ્રાર્થયામિ ત્વયા સખ્યમનંતં શિવસંનિધૌ ॥
એવમુક્તસ્તદા બિલ્વઃ કપિલેન મહાત્મના

પ્રસન્નઃ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા કપિલં દ્વિજસત્તમમ્ ॥
એવં ભવતુ ભદ્રં તે કૃતાર્થોઽહં મહાત્મના

સખ્યં તદેવ ભવતુ શશ્વદ્વદસિ મન્યસે ॥
એવમન્યોન્યમુક્ત્વા તૌ કૃત્વા સખ્યમનુત્તમમ્

ચિકીડતુશ્ચિરં કાલં પરં હર્ષમુપાગતૌ ॥
તસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યાદ્ભૂયો રાજ્યં ચકાર સઃ

સ હિ મિત્રેણ ભૂપાલો બિલ્વો દેવિ મુદાન્વિતઃ ॥
તદાપ્રભૃતિ વિખ્યાતો દેવો બિલ્વેશ્વરઃ ક્ષિતૌ ॥
બિલ્વેનારાધિતો લોકે વાંછિતાર્થફલપ્રદઃ

યે પશ્યંતિ વિશાલાક્ષિ દેવં બિલ્વેશ્વરં પરમ્ ॥
તે કૃતાર્થા ભવિષ્યંતિ સર્વપાતકવર્જિતાઃ

યેઽનુમોદંતિ દેવસ્ય દર્શનં પર્વતાત્મજે ॥
તેઽપિ પાપવિનિર્મુક્તાઃ પ્રયાંતિ મમ મંદિરે

સમતીતં ભવિષ્યં ચ કુલાનામયુતં નરઃ॥
મમ લોકં નયત્યાશુ તસ્ય લિંગસ્ય દર્શનાત્

પ્રયાંતિ પિતરો હૃષ્ટા મમ લોકે હ્યતંદ્રિતાઃ ॥
વિમુક્તાઃ પાતકૈર્ઘોરૈઃ કૃત્વા લિંગસ્ય દર્શનમ

કૃત્વાપિ પાતકં ઘોરં બ્રહ્મહત્યાદિકં નરઃ ॥
તત્પાપં વિલયં યાતિ શ્રીબિલ્વેશ્વરદર્શનાત્

યા તિથિઃ શ્રૂયતે દેવિ કૃષ્ણપક્ષે ત્રયોદશી ॥
સા પ્રોક્તા વલ્લભા તસ્ય સર્વપાતકનાશિની

યેઽર્ચયંતિ નરાસ્તસ્યાં દેવં બિલ્વેશ્વરં પ્રિયે ॥
ન તેષાં પુનરાવૃત્તિ ર્ઘોરસંસારગહ્વરે

કર્મણા મનસા વાચા યત્પાપં સમુપાર્જિતમ્ ॥
તત્ક્ષાલયતિ દેવોઽસૌ તિથૌ તસ્યાં સમર્ચિતઃ

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
બિલ્વેશ્વરસ્ય દેવસ્ય શ્રૂયતામુત્તરેશ્વરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્યે બિલ્વેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્ર્યશીતિતમોઽધ્યાયઃ