સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.76

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ષટ્સપ્તતિતમં દેવમરુણેશ્વરસંજ્ઞકમ્ ॥
વિદ્ધિ પાપહરં દેવિ દર્શનાત્કામદં નૃણામ્

પુરા દેવયુગે દેવિ પ્રજાપતિસુતે શુભે ॥
આસ્તાં ભગિન્યૌ રૂપેણ સમુપેતેઽદ્ભુતેઽનઘે

તે ભાર્યે કશ્યપસ્યાસ્તાં કદ્રૂશ્ચ વિનતા તથા ॥
પ્રાદાત્તાભ્યાં વરં પ્રીતઃ પ્રજાપતિસમઃ પતિઃ

કશ્યપો ધર્મપત્નીભ્યાં મુદા પરમયા યુતઃ ॥
વરાતિસર્ગં શ્રુત્વૈવ કશ્યપાદુત્તમં તુ તે

હર્ષાદભ્યધિકાં પ્રીતિં પ્રાપતુઃ સ્મ વરસ્ત્રિયૌ ॥
વવ્રે કદ્રૂઃ સુતાન્નાગાન્સહસ્રં તુલ્યવર્ચસઃ

દ્વૌ પુત્રૌ વિનતા વવ્રે કદ્રૂપુત્રાધિકૌ બલે ॥
ઓજસા તેજસા ચૈવ વિક્રમેણાધિકૌ ચ તૌ

તસ્યૈ ભર્ત્તા વરં પ્રાદાલ્લપ્સ્યસે પુત્રકોત્તમૌ ॥
એવમસ્ત્વિતિ તાં ચાહ કશ્યપો વિનતાં તદા

યથા ચ પ્રાર્થિતં લબ્ધ્વા વરં તુષ્ટાઽભવત્તદા ॥
કૃતકૃત્યા તુ વિનતા લબ્ધ્વા વીર્યાધિકૌ સુતૌ

કદ્રૂશ્ચ લબ્ધ્વા પુત્રાણાં સહસ્રં તુલ્યતેજસામ્ ॥
ધાર્યૌ ગર્ભૌ પ્રયત્નેન ઇત્યુક્ત્વા સ મહાતપાઃ

તે ભાર્યે વરસંહૃષ્ટે કશ્યપો વનમાવિશત્ ॥
કાલેન મહતા કદ્રૂર્નાગાનાં સા શતીર્દશ ॥
જનયામાસ ચાર્વંગી દ્વે ચાંડે વિનતા તદા

તયોરંડાનિ નિદધુઃ પ્રહૃષ્ટાઃ પરિચારિકાઃ ॥
સોપસ્વેદેષુ ભાંડેષુ પંચવર્ષશતાનિ ચ

તતઃ પંચશતે કાલે કદ્રૂપુત્રા વિનિર્ગતાઃ ॥
અંડભ્યાં વિનતાયાસ્તુ મિથુનં ન વ્યદૃશ્યત

તતઃ પુત્રાર્થિની દેવી વ્રીડિતા સા તપસ્વિની ॥
અંડં બિભેદ વિનતા તત્ર પુત્રં દદર્શ હ

પૂર્વાર્દ્ધકાયસંપન્નમિતરેણા પ્રકાશિતમ્ ॥
સ પુત્રો રોષસંરબ્ધઃ શશાપૈનામિતિ શ્રુતમ્

યોઽહમેવં કૃતો માતસ્ત્વયા લોભપરીતયા ॥
શરીરેણાસમગ્રેણ તસ્માદ્દાસી ભવિષ્યસિ

પંચવર્ષશતાન્યસ્યા યયા વિસ્પર્દ્ધસે સદા ॥
એષ તે ચ સુતો માતર્દાસ્યાદ્વૈ મોક્ષયિષ્યતિ

યદ્યેનમપિ માતસ્ત્વં મામિવાંડવિભેદનાત્ ॥
ન કરિષ્યસ્યનંગં વા પુત્રં ચાતિ તરસ્વિનમ્

પ્રતિપાલયિતવ્યસ્તે જન્મકાલોઽસ્ય ધીરયા॥
વિશિષ્ટબલમીપ્સંત્યા પંચવર્ષશતાન્યતઃ

એવં શપ્ત્વા તતો દેવિ વિનતાં માતરં સ્વકમ્ ॥
અરુણો વિલલાપાથ વાષ્પશોકપરિપ્લુતઃ

હાહા મયા નૃશંસેન માતા સ્વજનની સ્વકા ॥
શપ્તા વિનાપરાધેન કથં યાસ્યામિ સદ્ગતિમ્ ॥
માતા દેહારણિઃ પુંસાં માતા દુઃખસહા પરા

ગર્ભક્લેશે પરં દુઃખં માતા જાનાતિ યાદૃશમ્ ॥
વાત્સલ્યં ચાધિકં માતુર્દૃશ્યતે ન તુ પૈતૃકમ્

ગુરૂણામેવ સર્વેષાં માતા ગુરુતરા સ્મૃતા ॥
એકસ્યાપિ સુતસ્યૈવ ન દૃષ્ટા નિષ્કૃતિઃ શ્રુતૌ

યદિ પિંડપ્રદાનં તુ ગયાયાં કુરુતે સુતઃ ॥
ગતે પિતરિ પંચત્વં માતા પુત્રસ્ય નિર્વૃતિઃ ॥
ન ચ માતૃવિહીનસ્ય મમત્વં કુરુતે પિતા

વિકલો માતૃહીનસ્તુ પુત્રો હિ પ્રોચ્યતે તદા ॥
યદા સ વૃદ્ધો ભવતિ તદા ભવતિ દુઃખિતઃ ॥
તદા શૂન્યં જગત્સર્વં યદા માતા વિયુજ્યતે

સોઽહં પાપસમાચારો જાતો માતૃવિહિંસકઃ ॥
મરિષ્યામિ ન સંદેહઃ સાધયિત્વા હુતાશનમ્

જાતોઽહં વિકલાંગસ્તુ પ્રાક્કૃતેનૈવ કર્મણા ॥
ન માતા કારણં યસ્માત્સ્વકીયં કર્મ ભુજ્યતે ॥

એવં વિલપતસ્તસ્ય કશ્યપસ્ય સુતસ્ય ચ ॥
અરુણસ્ય વિશાલાક્ષિ નારદઃ સમુપાગતઃ

દૃષ્ટ્વારુણં સુદુઃખાર્ત્તં વિલપંતં પુનઃ પુનઃ ॥
પ્રત્યુવાચ પ્રસન્નાત્મા નારદઃ પ્રહસન્નિવ

અરુણોઽયમહો રૌતિ કશ્યપસ્યાત્મસંભવઃ ॥
વિનતાયાઃ સુતો જ્યેષ્ઠઃ સંભૂતસ્તપસાં નિધિઃ ॥

ઉત્પાદિતોઽયમલ્પાહૈરર્દ્ધકાયો મહાબલઃ ॥
એનમાશ્વાસયિષ્યામિ વિનતાગર્ભસંભવમ્ ॥
મોહેન વિલપંતં ચ શ્રેયો મે ભવિતા ધુવમ્ ॥

ઇતિ સંચિંત્ય મનસિ વાક્યૈર્મધ્વમૃતોપમૈઃ ॥
પ્રત્યુવાચારુણં તત્ર નારદો દ્વિજસત્તમઃ

તાત કશ્યપદાયાદ વિનતાગર્ભસંભવ ॥
તેજોરાશે દુરાધર્ષ સંતાપં મા કૃથા વૃથા

ભાવિનોઽર્થા ભવંતીહ દુઃખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ॥
યત્ત્વયા વિનતા શપ્તા રહસ્યં દેવનિર્મિતમ્॥

યદિ તેસ્તિ ઘૃણા ચિત્તે શપ્તાત્મજનની ત્વયા ॥
તદા ગચ્છ મમાદેશાન્મહાકાલવનં શુભમ્

ઉત્તરે દેવદેવસ્ય યાત્રેશસ્ય ચ પુણ્યદમ્॥
વિદ્યતે ત્રિદશૈઃ પૂજ્યં સર્વદા સર્વદં શિવમ્

અરુણસ્ત્વેવમુક્તસ્તુ નારદેન મહાત્મના ॥
આજગામ ક્ષણાર્દ્ધેન મહાકાલવનં શુભમ્

દદર્શ તત્ર તલ્લિંગં તેજઃકૂટોપમં શુભમ્ ॥
પૂજયામાસ વિધિવત્પુષ્પૈર્ભાવસમન્વિતઃ

લિંગેનોક્તોઽરુણો દેવિ સારથ્યં કુરુ સર્વદા ॥
સૂર્યસ્ય ભ્રમતસ્તસ્ય ત્વત્તુલ્યો નાસ્તિ સારથિઃ

મયા દત્તં તુ સામર્થ્યં સૂર્યસ્ય પુરતઃ સદા ॥
ઉદયસ્તેઽરુણ પ્રાગ્વૈ પશ્ચાત્સૂર્ય ઉદેષ્યતિ

ત્વન્નામ્ના ત્રિષુ લોકેષુ ખ્યાતોઽહમરુણેશ્વરઃ ॥
ભવિષ્યામિ ન સંદેહો નૃણામર્થપ્રદાયકઃ

યે માં પશ્યંતિ સતતં ત્વન્નામ્ના ચારુણેશ્વરમ્ ॥
તે યાસ્યંતિ પરં સ્થાનં દાહપ્રલયવર્જિતમ્

મોદિષ્યંતિ કુલૈઃ સાર્દ્ધં પિતૃમાતૃસમુદ્ભવૈઃ ॥
કલ્પકોટિસહસ્રં તુ યે પશ્યંતિ સમાહિતાઃ

ન દુઃખં જાયતે તેષાં યે પશ્યંતિ રવેર્દ્દિને॥
સંસારસાગરોત્થં વૈ યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ

યઃ પશ્યતિ ચતુર્દશ્યાં કૃષ્ણાયામરુણેશ્વરમ્

સ નેષ્યતિ પિતૄન્સ્વર્ગે નરકસ્થાન્ન સંશયઃ ॥
સંક્રાંતૌ રવિવારે ચ યઃ પશ્યેદરુણેશ્વરમ્ ॥
શુંડીરસ્વામિનો યાત્રા કૃતા તેન ન સંશયઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન લિંગેન વિનતાનંદનસ્તદા॥
આગતઃ કૃતકૃત્યાત્મા યત્ર દેવો દિવસ્પતિઃ

અસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યાત્કશ્યપસ્યાત્મસંભવઃ ॥
અરુણો દૃશ્યતે વ્યોમ્નિ સૂર્યસ્ય પુરતઃ સદા

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
અરુણેશ્વરદેવસ્ય પુષ્પવંતેશ્વરં શૃણુ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્યેઽરુણેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષટ્સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ