સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.74

॥ શ્રીહર ઉવાચ ॥ ॥
ચતુઃસપ્તતિકં વિદ્ધિ શિવં રાજસ્થલેશ્વરમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

વિષ્ણુકલ્પે પુરા વૃત્તે મન્વંતરમુખપ્રિયે ॥
અરાજકે મહીપૃષ્ઠે બ્રહ્મા ચિંતાપરોઽભવત્

ન મનુષ્યૈર્વિના દેવાઃ સમર્થા લોકધારણે ॥
દાનેજ્યાજપતોદેવા ભજંતે પુષ્ટિમુત્તમામ્

યોગ્યો રાજા પ્રજાપાલઃ કો ભવેજ્જનવત્સલઃ ॥
સોઽપશ્યદથ રાજર્ષિ સ્તપસ્યંતં રિપુંજયમ્

પૃથ્વ્યાં સર્વગુણાકીર્ણં ધર્મનિષ્ઠં મહાવ્રતમ્ ॥
તમુવાચાથ દેવેશો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
રિપુંજય નિબોધેદં વચનં મમ પુત્રક ॥
રાજ્યં ચ પાલ્યતાં વત્સ એકકલ્પેન ચેતસા

અલં તે તપસા તાત કષ્ટેનાનેન સાંપ્રતમ્ ॥
ધર્મેણ વિજિતાઃ સર્વે ત્વયા લોકા નરોત્તમ

ક્રિયતામધુના લોકપાલનં તુ મમાજ્ઞયા ॥
યતઃ પરોપકારો હિ ફલં દેહસ્ય દેહિનઃ

ન ધર્મસ્તાદૃશોઽન્યોઽસ્તિ ન ચાન્યોઽર્થસ્ય સાધકઃ ॥
નિરયાપ્તિરપિ શ્રેય ઉપકૃત્ય પરસ્ય વૈ

નાપકારેણ ભૂતાનામપિ સ્યાદ્ભુવનેશતા ॥
સતતં લોક કાર્યાર્થં મદાજ્ઞાગૌરવેણ ચ ॥
પૃથ્વીં સમુદ્રવસનાં પ્રજાશ્ચૈવ પ્રપાલય

ઇત્યુક્તઃ સ તુ રાજર્ષિર્બ્રહ્મણા પર્વતાત્મજે ॥
પ્રોવાચ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા બ્રહ્માણં તુ રિપુંજયઃ

સ્વભાવેનાચલા પૃધ્વી ત્વયા પૂર્વં વિનિર્મિતા ॥
વિનૈવ પાલકં હ્યેષા કુત્ર યાસ્યતિ મેદિની

યદ્યવશ્યં મયા પૃધ્વી પાલનીયા પિતામહ ॥
દેહિ મે નગરીં રમ્યામવન્તીં સપ્તકલ્પગામ્

મનુષ્યલોકે વિખ્યાતા સકલે સામરાવતી ॥
સ્વર્ગચ્યુતાનાં દેવાનાં નિવાસાર્થં પ્રતિષ્ઠિતા

મર્યાદામનુવત્તેંયુર્યદિ મે નાકવાસિનઃ ॥
અદત્તે ચ મયા સ્થાને ન વાસઃ કસ્યચિદ્ભવેત્ ॥
અનેન વિધિના પૃથ્વીં પાલયિષ્યામ્યહં પ્રભો

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
ભવિષ્યત્યેષ તે કામો યસ્ત્વયોક્તો નરોત્તમ॥
યે કેચિત્ત્રિદશાઃ સંતિ મદ્ગૌરવવશેન તે ॥
તવાદેશં કરિષ્યંતિ સદા ત્વદ્વશવર્ત્તિનઃ

દેવનાથેતિ વૈ નામ ભવિષ્યતિ ચ સુવ્રત॥
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે બ્રહ્મા હંસયાનં સમાસ્થિતઃ

અથ રાજા પ્રતિજ્ઞાય બ્રહ્મણા ભૂમિપાલનમ્॥
પૃથ્વ્યામુદ્ઘોષયામાસ પ્રોવાચ ત્રિદિવૌકસામ્

ભવતાં વિહિતઃ સ્વર્ગો મનુજાનાં ચ ભૂતલમ્ ॥
યે ચાત્ર કંદ રરતાઃ સ્થલે વા ભૂધરેષુ ચ

યે સ્થિતા યાંતુ તે દેવા મનુજાનામિયં ધરા ॥
તચ્છ્રુત્વા ઘોષિતં તસ્ય રાજ્ઞો ભયનિપીડિતાઃ ॥
ત્રિદશા બ્રહ્મણો વાક્યાદ્ગૌરવાત્ત્રિદિવં ગતાઃ

અથ પ્રજાઃ સ નૃપતિર્ધર્મેણાવર્ધયત્તદા ॥
પુત્રવત્સેહયુક્તેન હૃદયેનાતિનિર્વૃતાઃ॥૨૧।
પ્રજાસ્તત્સુખસંવૃદ્ધા જરામૃ ત્યુવિવર્જિતાઃ ॥
પુત્રિણો ધનધાન્યાઢ્યાઃ સર્વકામસમન્વિતાઃ

યૌવનસ્થાશ્ચ નિર્દ્વંદ્વાઃ સતતં ધર્મસંશ્રયાઃ ॥
નાસીત્પૃથિવ્યાં શૈલસ્તુ સ્થલો વા દ્વીપ એવ ચ

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સ્વાદવદ્ભિઃ ફલૈર્યુતા ॥
દેવલોક ઇવાસીદ્ભૂઃ સર્વકામગુણોજ્જ્વલા

એવં વ્રજતિ કાલે વૈ રાજ્ઞિ રાજ્યં પ્રકુર્વતિ ॥
મહામર્ષપરા દેવા વિપ્રકાર્યાર્થમુદ્યતાઃ

પ્રજાનાં બહુદુઃખાનિ મુહુઃ કુર્વંત્યનેકશઃ ॥
અથાનાવૃષ્ટિમકરોત્સુદીર્ઘાં પાકશાસનઃ

તથા સંહ્રિયમાણેષુ લોકેષુ નૃપસત્તમઃ॥
મેઘો ભૂત્વા દિવં પ્રાપ્ય સુવૃષ્ટિમકરોન્નૃપઃ

તેનૈવાપ્યાયિતો લોકઃ સુખી જાતો યશસ્વિનિ॥
તતઃ કાલે તુ કસ્મિંશ્ચિદ્વર્ષત્પાકશાસનઃ ॥
સંવર્ત્તો વારિદો ભૂત્વા મેઘાન્વૈ વિન્યપાતયત્

તતસ્તુ મારુતો ભૂત્વા નૃપતિસ્તામધારયત્ ॥
તતોનલઃ પ્રનષ્ટોઽભૂત્સર્વતઃ પૃથિવીતલાત્

ન યજ્ઞા ન જપો હોમો ન ચ પક્તિરવર્ત્તત ॥
લોકશ્ચ વ્યાધિસંક્ષુબ્ધસ્તદાભૂદ્વિષમે સ્થિતઃ

તતઃ સ રાજા તં દૃષ્ટ્વા ત્વભવદ્ધવ્યવાહનઃ ॥
સોઽધારયત્પ્રજાઃ સર્વા યજ્ઞાંશ્ચ ત્રિદિવૌકસઃ

એતસ્મિન્નંતરે દેવિ ત્વયા સાર્દ્ધં સમાગતઃ ॥
દર્શનાર્થં સ્વનગરીમહં ભૂતગણૈર્વૃતઃ

તતો દેવગણાઃ સર્વે સકિંનરમહોરગાઃ ॥
સયક્ષરક્ષોગન્ધર્વાઃ સિદ્ધવિદ્યાધરોરગાઃ

ભૂતાઃ પ્રેતાઃ પિશાચાશ્ચ યે ચાન્યે ગગનેચરાઃ ॥
ચત્વારઃ સાગરાશ્ચૈવ ક્ષારક્ષીરાદિસિંધવઃ

ગંગા ચ યમુના સિંધુશ્ચંદ્રભાગા સરસ્વતી ॥
ચર્મણ્વતી ભીમ રથી પુણ્યા ગોદાવરી નદી

વિપાશા દેવિકા પુણ્યા શરયૂઃ કૌશિકી તથા ॥
ગોમતી ધૂતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી

પારા વેદ સ્મૃતિશ્ચૈવ વેત્રઘ્ની નર્મદા શિવા ॥
તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા સર્વાસ્તત્ર સમાગતાઃ

પુષ્કરશ્ચ પ્રયાગશ્ચ પ્રભાસો નૈમિષસ્તથા ॥
પૃથુતીર્થોદકશ્ચૈવ તથૈવામરકંટકઃ । ૩૮ ॥
ગંગાદ્વારઃ કુશાવર્ત્તો બિલ્વકો નીલપર્વતઃ ॥
વારાહપર્વતશ્ચૈવ તીર્થં કનખલં તથા

ભૃગુતુંગઃ સુકુક્ષશ્ચાપ્યજગંધશ્ચ પાર્વતિ ॥
કાલિંજરઃ સકેદારો રુદ્રકોટિર્મહાલયઃ

સ્થાનાનિ ચ સમસ્તાનિ પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ ॥
મેરુર્મહેંદ્રો મલયો મંદરો ગંધમાદનઃ

મુનયો વાલખિલ્યાશ્ચ વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ ॥
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સમાયાતા મયા સહ

અનંતરં મયા મેરુઃ સ્થલાકારઃ કૃતસ્તતઃ ॥
તસ્મિન્સ્થલે સ્થિતો દેવિ ઉપવિષ્ટઃ સુરૈર્વૃતઃ ॥
નિયુક્તાઃ સાગરાઃ પાર્શ્વે ચત્વારો લવણાદયઃ

અથ વ્યાકુલતાં પ્રાપ્તઃ સ ચ રાજા રિપુંજયઃ॥
સ્વસ્થલસ્થં માં દૃષ્ટ્વા સમાયાતસ્તુ માં પ્રતિ

તેજસા દહ્યમાનોઽપિ મદીયેન વરાનને ॥
ભીતોઽપિ તોષયામાસ કોઽસિ દેવ નમોઽસ્તુ તે

સ્થલેસ્મિન્નૃપ રાજાહં મયાપ્યુક્તં વિનોદતઃ ॥
ચતુર્વર્ગશ્ચતુર્મૂર્ત્તિશ્ચતુર્દ્ધા સંસ્થિતો નૃપઃ

તેનાહં સર્વતો દૃષ્ટો વાઙ્મયે સચરાચરે ॥
અનંતરં સ્તુતસ્તેન ભક્ત્યા પરમયા પ્રિયે

પ્રભાવમતુલં દૃષ્ટ્વા મદીયં વ્યાપકં પરમ્ ॥
ભક્ત્યા પરમયા દેવિ સ ચ માં શરણં ગતઃ॥
ભૂયઃસ્તુતોઽપિ તેનાહં તુષ્ટો વૈ તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
તેનોક્તં યદિ મે દેવ તુષ્ટસ્ત્વં પરમેશ્વર

ભક્તિર્મે સુદૃઢા ભૂયાત્ત્વયિ સર્વ૆શ શાશ્વતી।
તુષ્ટોહં તેન વાક્યેન પુનઃ પ્રોક્તો મયા નૃપ

એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા પુનર્માં બ્રૂહિ પાર્થિવ ।
હૃદિ સ્થિતશ્ચ તે કામઃ સર્વકાલં ભવિષ્યતિ

અધૃષ્યઃ સર્વેદેવાનાં સર્વદા સંભવિષ્યસિ ॥
તેનાહં પ્રાર્થિતો દેવિ ભૂયો વરમનુત્તમમ્

અતીવ રાજતે દેવ સ્થલોઽયં તવ સન્નિધૌ ॥
મેરુરેષ ન સંદેહો વૃલ્લભઃ સર્વદા તવ

રાજસ્થલેશ્વરોઽસિ ત્વં વિખ્યાતો ભુવનત્રયે॥
ભવિષ્યસિ યથા દેવ તથા ત્વં કર્તુમર્હસિ

અત્રાગત્ય ચ યો દેવ ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ ॥
યાત્રાં કરોતિ ભાવેન પુરાણોક્તવિધાનતઃ ॥૫૫ ।॥
તસ્ય ત્વયા પ્રદાતવ્યં સર્વં મનસિ ચિંતિતમ્ ।
અણિમાદિગુણાઃ સર્વે ગુટિકાસિદ્ધિરંજનમ્

ખડ્ગં ચ પાદુકાં ચૈવ જલવાસં રસાયનમ્॥
રાજસ્થલેશ્વરં યસ્તુ ભક્ત્યા પશ્યતિ માનવઃ

દશમ્યાં તુ વિશેષેણ કૃત્વા નિયમપૂર્વકમ્॥
દેવાનામપિ દેવત્વં સંપ્રાપ્નોતિ મહેશ્વરઃ

પૂજનીયસ્તુ ત્રિદિવૈર્યથા દેવઃ પુરંદરઃ॥
દૃષ્ટ્વા રાજસ્થલે દેવં યોઽત્ર યાત્રાં કરિષ્યતિ

તસ્ય શ્રીર્વિજયશ્ચૈવ ભવત્યેવ વરો મમ ॥
શત્રવઃ સંક્ષયં યાંતુ સંપદ્યતાં મનોરથાઃ

વૃદ્ધિર્ભવતુ વંશે ચ દર્શનાત્તવ શંકર॥
સર્વેઽત્ર દેવાસ્તિષ્ઠંતુ મેરુરત્રૈવ તિષ્ઠતુ ॥
તિષ્ઠંતુ સાગરાઃ સર્વે તવ દેવ સમીપતઃ

ઇત્યુક્તોઽહં તદા તેન મયા ચોક્તં વરાનને॥
સુદ્યુમ્નોનામ ભૂપાલો યદાત્રૈવાગમિષ્યતિ

પુત્રાર્થં ભાર્યયા સાર્દ્ધં તદા દાસ્યામિ વાંછિતમ્ ॥
તદા સમુદ્રાશ્ચત્વારઃ સ્થાસ્યન્તિ સફલાઃ સ્વયમ્

તસ્યારાધનતો ભૂપ પુત્રં દાસ્યામિ શોભનમ્॥
યે ચાત્ર માનવા રાજન્યાત્રાં કુર્વંતિ ભક્તિતઃ ॥
તેષાં મનોરથાવાપ્તિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥ ૬૪ ।
રાજા રિપુંજયો ભક્ત્યા ગણાધીશઃ કૃતો મયા।

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
રાજસ્થલેશ્વરેશસ્ય શ્રૂયતાં વડલેશ્વરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખંડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્યે રાજસ્થલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુઃસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ