સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.72-2

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેત્તુ રાજેન્દ્ર મણિનાગેશ્વરં શુભમ્ ।
ઉત્તરે નર્મદાકૂલે સર્વપાપક્ષયંકરમ્ ।
સ્થાપિતં મણિનાગેન લોકાનાં હિતકામ્યયા

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
આશીવિષેણ સર્પેણ ઈશ્વરસ્તોષિતઃ કથમ્ ।
ક્ષુદ્રાઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય ભયદા વિષશાલિનઃ

કથ્યતાં તાત મે સર્વં પાતકસ્યોપશાન્તિદમ્ ।
મમ સન્તાપજં દુઃખં દુર્યોધનસમુદ્ભવમ્

કર્ણભીષ્મોદ્ભવં રૌદ્રં દુઃખં પાઞ્ચાલિસમ્ભવમ્ ।
તવ વક્ત્રામ્બુજૌઘેન પ્લાવિતં નિર્વૃતિં ગતઃ

શ્રુત્વા તવ મુખોદ્ગીતાં કથાં વૈ પાપનાશિનીમ્ ।
અયુક્તમિદમસ્માકં દ્વિજ ક્લેશો ન શામ્યતિ

અથવા પ્રાપ્સ્યતે તાત વિદ્યાદાનસ્ય યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં પ્રાપ્યતે નિત્યં કથાશ્રવણતો હરેઃ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
યથાયથા ત્વં નૃપ ભાષસે ચ તથાતથા મે સુખમેતિ ભારતી ।
શૈથિલ્યતા વા જરયાન્વિતસ્ય ત્વત્સૌહૃદં નશ્યતિ નૈવ તાત ।
શૃણુષ્વ તસ્માત્સહ બાન્ધવૈશ્ચ કથામિમાં પાપહરાં પ્રશસ્તામ્

કથયામિ યથાવૃત્તમિતિહાસં પુરાતનમ્

કથિતં પૂર્વતો વૃત્તૈઃ પારમ્પર્યેણ ભારત

દ્વે ભાર્યે કશ્યપસ્યાસ્તાં સર્વલોકેષ્વનુત્તમે ।
ગરુત્મન્તં ચ વિનતાસૂત કદ્રૂરહીનથ

સંતોષેણ ચ તે તાત તિષ્ઠતઃ કાશ્યપે ગૃહે ।
કદ્રૂશ્ચ વિનતા નામ હૃષ્ટે ચ વનિતે સદા

તાભ્યાં સાર્દ્ધં ક્રીડતે ચ કશ્યપોઽપિ પ્રજાપતિઃ ।
તતસ્ત્વેકદિને પ્રાપ્તે આશ્રમસ્થા શુભાનના

ઉચ્ચૈઃશ્રવં હયં દૃષ્ટ્વા મનોવેગસમન્વિતમ્ ।
પશ્ય પશ્ય હિ તન્વઙ્ગી હયં સર્વત્ર પાણ્ડુરમ્

ધાવમાનમવિશ્રાન્તં જવેન મનસોપમમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા સહસા ચાશ્વમીર્ષ્યાભાવેન ચાબ્રવીત્

કદ્રૂરુવાચ -
બ્રૂહિ ભદ્રે સહસ્રાંશોરશ્વઃ કિંવર્ણકો ભવેત્ ।
અહં બ્રવીમિ કૃષ્ણોઽયં ત્વં કિં વદસિ તદ્વદ

વિનતોવાચ -
પશ્યસે નનુ નેત્રૈશ્ચ કૃષ્ણં શ્વેતં ન પશ્યસિ ।
અસત્યભાષણાદ્ભદ્રે યમલોકં ગમિષ્યસિ

સત્યાનૃતે તુ વચને પણસ્તવ મમૈવ તુ ।
સહસ્રં ચૈવ વર્ષાણાં દાસ્યહં તવ મન્દિરે

અસત્યા યદિ મે વાણી કૃષ્ણ ઉચ્ચૈઃશ્રવા યદિ ।
તદાહં ત્વદ્ગૃહે દાસી ભવામિ સર્પમાતૃકે

યદિ ઉચ્ચૈઃશ્રવાઃ શ્વેતોઽહં દાસી ચ તવૈવ તુ ।
એવં પરસ્પરં દ્વાભ્યાં સંવાદોઽયં વ્યવર્ધત

આશ્રમેષુ ગતા બાલા રાત્રૌ ચિન્તાપરા સ્થિતા ।
બન્ધુવર્ગસ્ય કથિતં સમસ્તં તદ્વિચેષ્ટિતમ્

પુત્રાણાં કથિતં પાર્થ પણં ચૈવ મયા કૃતમ્ ।
હાહાકારઃ કૃતઃ સર્પૈઃ શ્રુત્વા માત્રા પણં કૃતમ્

જાતા દાસી ન સન્દેહઃ શ્વેતો ભાસ્કરવાહનઃ ।
ઉચ્ચૈઃશ્રવા હયઃ શ્વેતો ન કૃષ્ણો વિદ્યતે ક્વચિત્

કદ્રૂરુવાચ -
યથાહં ન ભવે દાસી તત્કાર્યં ચ વિચિન્ત્યતામ્ ।
વિશધ્વં રોમકૂપેષુ હ્યુચ્ચૈઃશ્રવહયસ્ય તુ

એકં મુહૂર્તમાત્રં તુ યાવત્કૃષ્ણઃ સ દૃશ્યતે ।
ક્ષણમાત્રેણ ચૈકેન દાસી સા ભવતે મમ

દાસીં કૃત્વા તુ તાં તન્વીં વિનતાં સત્યગર્વિતામ્ ।
તતઃ સ્વસ્થાનગાઃ સર્વે ભવિષ્યથ યથાસુખમ્

સર્પા ઊચુઃ ।
યથા ત્વં જનની ચામ્બ સર્વેષાં ભુવિ પૂજિતા ।
તથા સાપિ વિશેષેણ વઞ્ચિતવ્યા ન માતરઃ

માતા ચ પિતૃભાર્યા ચ માતૃમાતા પિતામહી ।
કર્મણા મનસા વાચા હિતં તાસાં સમાચરેત્

સા તતસ્તેન વાક્યેન ક્રુદ્ધા કાલાનલોપમા ।
મમ વાક્યમકુર્વાણા યે કેચિદ્ભુવિ પન્નગાઃ

હવ્યવાહમુખે સર્વે તે યાસ્યન્ત્યવિચારિતમ્ ।
માતુસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વે ચૈવ ભુજઙ્ગમાઃ

કેચિત્પ્રવિષ્ટા રોમેષુ ઉચ્ચૈઃશ્રવહયસ્ય ચ ।
નષ્ટાઃ કેચિદ્દશદિશં કદ્રૂશાપભયાત્તતઃ

કેચિદ્ગઙ્ગાજલે નષ્ટાઃ કેચિન્નષ્ટાઃ સરસ્વતીમ્ ।
કેચિન્મહોદધૌ લીનાઃ પ્રવિષ્ટા વિન્ધ્યકન્દરે

આશ્રિત્ય નર્મદાતોયે મણિનાગોત્તમો નૃપ ।
તપશ્ચચાર વિપુલમુત્તરે નર્મદાતટે

માતૃશાપભયાત્પાર્થ ધ્યાયતે કામનાશનમ્ ।
અચ્છેદ્યમપ્રતર્ક્યં ચ વિનાશોત્પત્તિવર્જિતમ્

વાયુભક્ષઃ શતં સાગ્રં તદર્ધં રવિવીક્ષકઃ ।
એવં ધ્યાનરતસ્યૈવ પ્રત્યક્ષસ્ત્રિપુરાન્તકઃ

સાધુ સાધુ મહાભાગ સત્ત્વવાંસ્તુ ભુજંગમ ।
ત્વયા ભક્ત્યા ગૃહીતોઽહં પ્રીતસ્તે હ્યુરગેશ્વર ।
વરં યાચય મે ક્ષિપ્રં યસ્તે મનસિ વર્તતે

મણિનાગ ઉવાચ -
માતૃશાપભયાન્નાથ ક્લિષ્ટોઽહં નર્મદાતટે ।
ત્વત્પ્રસાદેન મે નાથ માતૃશાપો ભવેદ્વૃથા

ઈશ્વર ઉવાચ -
હવ્યવાહમુખં વત્સ ન પ્રાપ્સ્યસિ મમાજ્ઞયા ।
મમ લોકે નિવાસશ્ચ તવ પુત્ર ભવિષ્યતિ

મણિનાગ ઉવાચ -
અત્ર સ્થાને મહાદેવ સ્થીયતામંશભાગતઃ ।
સહસ્રાંશેન ભાગેન સ્થીયતાં નર્મદાજલે ।
ઉપકારાય લોકાનાં મમ નામ્નૈવ શઙ્કર

ઈશ્વર ઉવાચ -
સ્થાપયસ્વ પરં લિઙ્ગમાજ્ઞયા મમ પન્નગ ।
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતો દેવો જગામ હ્યુમયા સહ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તત્ર તીર્થે તુ યે ગત્વા શુચિપ્રયતમાનસાઃ ।
પઞ્ચમ્યાં વા ચતુર્દશ્યામષ્ટમ્યાં શુક્લકૃષ્ણયોઃ

અર્ચયન્તિ સદા પાર્થ નોપસર્પન્તિ તે યમમ્ ।
દધ્ના ચ મધુના ચૈવ ઘૃતેન ક્ષીરયોગતઃ

સ્નાપયન્તિ વિરૂપાક્ષમુમાદેહાર્ધધારિણમ્ ।
કામાઙ્ગદહનં દેવમઘાસુરનિષૂદનમ્

સ્નાપ્યમાનં ચ યે ભક્ત્વા પશ્યન્તિ પરમેશ્વરમ્ ।
તે યાન્તિ ચ પરે લોકે સર્વપાપવિવર્જિતૈઃ

શ્રાદ્ધં પ્રેતેષુ યે પાર્થ ચાષ્ટમ્યાં પઞ્ચમીષુ ચ ।
બ્રાહ્મણૈશ્ચ સદા યોગ્યૈર્વેદપાઠકચિન્તકૈઃ

સ્વદારનિરતૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ પરદારવિવર્જિતૈઃ ।
ષટ્કર્મનિરતૈસ્તાત શૂદ્રપ્રેષણવર્જિતૈઃ

ખઞ્જાશ્ચ દર્દુરાઃ ષણ્ઢા વાર્દ્ધુષ્યાશ્ચ કૃષીવલાઃ ।
ભિન્નવૃત્તિકરાઃ પુત્ર નિયોજ્યા ન કદાચન

વૃષલીમન્દિરે યસ્ય મહિષીં યસ્તુ પાલયેત્ ।
સ વિપ્રો દૂરતસ્ત્યાજ્યો વ્રતે શ્રાદ્ધે નરાધિપ

કાણાષ્ટુંટાશ્ચ મણ્ટાશ્ચ વેદપાઠવિવર્જિતાઃ ।
ન તે પૂજ્યા દ્વિજાઃ પાર્થ મણિનાગેશ્વરે શુભે

યદીચ્છેદૂર્ધ્વગમનમાત્મનઃ પિતૃભિઃ સહ ।
સર્વાઙ્ગરુચિરાં ધેનું યો દદ્યાદગ્રજન્મને

સ યાતિ પરમં લોકં યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્ ।
તતઃ સ્વર્ગાચ્ચ્યુતઃ સોઽપિ જાયતે વિમલે કુલે

યે પશ્યન્તિ પરં ભક્ત્યા મણિનાગેશ્વરં નૃપ ।
ન તેષાં જાયતે વંશે પન્નગાનાં ભયં નૃપ

પન્નગઃ શઙ્કતે તેષાં મણિનાગપ્રદર્શનાત્ ।
સૌપર્ણરૂપિણસ્તે વૈ દૃશ્યન્તે નાગમણ્ડલે

ફલાનિ ચૈવ દાનાનાં શૃણુષ્વાથ નૃપોત્તમ ।
અન્નં સંસ્કારસંયુક્તં યે દદન્તે નરોત્તમાઃ

તોયં શય્યાં તથા છત્રં કન્યાં દાસીં સુભાષિણીમ્ ।
પાત્રે દેયં યતો રાજન્ યદીચ્છેચ્છ્રેય આત્મનઃ

સુરભીણિ ચ પુષ્પાણિ ગન્ધવસ્ત્રાણિ દાપયેત્ ।
દીપં ધાન્યં ગૃહં શુભ્રં સર્વોપસ્કરસંયુતમ્

યે દદન્તે પરં ભક્ત્યા તે વ્રજન્તિ ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
મણિનાગે નૃપશ્રેષ્ઠ યચ્ચ દાનં પ્રદીયતે

તસ્ય દાનસ્ય ભાવેન સ્વર્ગે વાસો ભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
પાતકાનિ પ્રલીયન્તે આમપાત્રે યથા જલમ્

નર્મદાતોયસંસિદ્ધં ભોજ્યં વિપ્રે દદાતિ યઃ ।
સોઽપિ પાપૈર્વિનિર્મુક્તઃ ક્રીડતે દૈવતૈઃ સહ

તતઃ સ્વર્ગચ્યુતાનાં હિ લક્ષણં પ્રવદામ્યહમ્ ।
દીર્ઘાયુષો જીવપુત્રા ધનવન્તઃ સુશોભનાઃ

સર્વવ્યાધિવિનિર્મુક્તાઃ સુતભૃત્યૈઃ સમન્વિતાઃ ।
ત્યાગિનો ભોગસંયુક્તા ધર્માખ્યાનરતાઃ સદા

દેવદ્વિજગુરોર્ભક્તાસ્તીર્થસેવાપરાયણાઃ ।
માતાપિતૃવશા નિત્યં દ્રોહક્રોધવિવર્જિતાઃ

એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તા યે નરાઃ પાણ્ડુનન્દન ।
સત્યં તે સ્વર્ગાદાયાતાઃ સ્વર્ગે વાસં વ્રજન્તિ તે

સર્વતીર્થવરં તીર્થં મણિનાગં નૃપોત્તમ ।
તીર્થાખ્યાનમિદં પુણ્યં યઃ પઠેચ્છૃણુયાદપિ

સોઽપિ પાપૈર્વિનિર્મુક્તઃ શિવલોકે મહીયતે ।
ન વિષં ક્રમતે તેષાં વિચરન્તિ યથેચ્છયા

ભાદ્રપદ્યાં ચ યત્ષષ્ઠ્યાં પુણ્યં સૂર્યસ્ય દર્શને ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ આખ્યાનશ્રવણેન તુ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે મણિનાગેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ ॥