સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.7

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્કેન વિધિના મહાકાલવને નરૈઃ ॥
રુદ્રલોકમભીપ્સદ્ભિર્વસ્તવ્યં ક્ષેત્રવાસિભિઃ

કિં મનુષ્યૈરુત સ્ત્રીભિઃ સિદ્ધ્યર્થં હ્યાશ્રમાન્વિતૈઃ॥
વસદ્ભિઃ કિમનુષ્ઠેયમેતત્સર્વં બ્રવીહિ નઃ

નરૈઃ સ્ત્રીભિશ્ચ વસ્તવ્યં વર્ણૈશ્ચાશ્રમવાસિભિઃ ॥
સ્વધર્માચારનિરતૈર્દંભમોહવિવર્જિતૈઃ

કર્મણા મનસા વાચા રુદ્રભક્તૈર્યતેન્દ્રિયૈઃ ॥
અનુશ્રુતિભિરક્ષુદ્રૈઃ સર્વભૂત હિતે રતૈઃ ॥
કિં કુર્વાણૈર્નરૈઃ કર્મ રુદ્રભક્તિં બ્રવીહિ નઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
ત્રિવિધા કથિતા હ્યત્ર મનોવાક્કાયસંભવા ॥
લૌકિકી વૈદિકી ચાન્યા ભવેદાધ્યાત્મિકી તથા

ધ્યાનધારણયા બુદ્ધ્યા રુદ્રાણાં સ્મરણં હિ તત્ ॥
રુદ્રભક્તિકરી ચૈષા માનસી ભક્તિરુ ચ્યતે

વ્રતોપવાસનિયમૈર્યતેદ્રિયનિરોધિભિઃ ॥
કાયિકા ભક્તી રુદ્રસ્ય જ્ઞાનધ્યાનસ્ય ધર્મિણામ્

ગોઘૃતક્ષીરદધિભિર્ગંધરક્તકુશો દકૈઃ ॥
ગન્ધમાલ્યૈશ્ચ વિવિધૈર્ધાતુભિશ્ચોપપાદિતા

ઘૃતગુગ્ગુલધૂપૈશ્ચ કૃષ્ણાગરુસુગંધિભિઃ ॥
ભૂષણૈર્હેમરત્નાનાં ચિત્રાભિઃ સ્રગ્ભિરેવ ચ

વાસપ્રવિસરાસ્તોત્રૈઃ પતાકાવ્યજનોચ્છ્રિતૈઃ ॥
નૃત્યવાદિત્રગીતૈશ્ચ સર્વપ્રત્યુપહારકૈઃ

ભક્ષ્યભોજ્યાનુપાનૈશ્ચ યાવત્પૂજાક્ષતૈર્નરૈઃ ॥
મહેશ્વરં પુરસ્કૃત્ય ભક્તિઃ સા લૌકિકી મતા

વેદમન્ત્રહવિર્યાગૈર્યા ક્રિયા વૈદિકી મતા

દર્શે ચ પૂર્ણમાસ્યાં વા કર્તવ્યં ચાગ્નિહોત્રકમ્ ॥।
પ્રાશનં દક્ષિણાદાનં પુરોડાશશ્ચ સત્ક્રિયા

ઇષ્ટવૃત્તિઃ સોમપાનં યાજ્ઞિકં સર્વકર્મ ચ॥
ઋગ્યજુઃસામજાપ્યાનિ સંહિતાધ્યયનાનિ ચ

।
ક્રિયતે રુદ્રમુદ્દિશ્ય સા ભક્તિર્વૈદિકી સ્મૃતા ॥
અગ્નિભૂમ્યનિલાકાશનિશાકરદિવાકરાન્

સમુદ્દિશ્ય કૃતં કર્મ તત્સર્વં દૈવિકં ભવેત્ ॥।
આધ્યાત્મિકી તુ દ્વિવિધા રુદ્રભક્તિઃ સ્થિતા મુને

સાંખ્યાખ્યા યૌગિકી ચાન્યા વિભાગં તત્ર મે શૃણુ ॥
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ પ્રધાનાદીનિ સંખ્યયા

અચેતનાનિ યોજ્યાનિ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥
ચેતનઃ પુરુષો ભોક્તા ન કાર્યં તસ્ય કર્મણઃ

રુદ્રઃ ષડ્વિંશકઃ કર્તા સર્વજ્ઞશ્ચેતનઃ પ્રભુઃ ॥
અજન્મા નિત્યમવ્યક્તમધિષ્ઠાતા પ્રયોજકઃ

પુરુષો નિત્યવ્યક્તઃ સ્યાત્કારણં ચ મહેશ્વરઃ ॥
તત્ત્વસર્ગં ભવેત્સર્ગં ભૂતસર્ગં ચ તત્ત્વતઃ

સંખ્યયા પરિસર્ગાય પ્રધાનં ચ ગુણાત્મકમ્ ॥
સાધર્મ્યમાત્મનૈશ્વર્યં પ્રધાનં વૈ વિધર્મિ ચ

કારણં તચ્ચ રુદ્રસ્ય કામ્ય ત્વમિદમુચ્યતે ॥
સર્વત્ર કર્તૃતા રુદ્રે પુરુષે ચાપ્યકર્તૃતા

અચૈતન્યં પ્રધાને ચ તચ્ચ તત્ત્વમિદં સ્મૃતમ્ ॥
તત્ત્વાંતરેણ મુચ્યંતે કાર્યં કારણમેવ ચ

પ્રયોજને ચ વૈજાત્યં જ્ઞાત્વા તત્ત્વમસંખ્યયા ॥
સંખ્યાસ્તીત્યુચ્યતે પ્રાજ્ઞૈ રુદ્રતત્ત્વાર્થચિંતકૈઃ

ઇતિ તસ્ય તત્ત્વભાવં તત્ત્વસંખ્યા ચ તત્ત્વતઃ ॥
રુદ્રતત્ત્વાધિકં ચાપિ જ્ઞાનતત્ત્વં વિદુર્બુધાઃ

સાંખ્યે કૃતા ભક્તિરેષા સદ્ભિરાધ્યાત્મિકી મતા ॥
યોગિનામપિ મે ભક્ત્યા શૃણુ ભક્તિં મહાસુર

પ્રાણાયામપરો નિત્યં ધ્યાયતે નિયતેંદ્રિયઃ ॥
ધારણાં હૃદયે ધૃત્વા ધ્યાયતે યો મહેશ્વરમ્

હૃત્કઞ્જકર્ણિકાસીનં પઞ્ચવક્ત્રં ત્રિલોચનમ્ ॥
શશાંકજ્યોતિજઠરં વ્યાલવૃત્તકટીતટમ્

શ્વેતં દશભુજં ભદ્રં વરદાભયહસ્તકમ્ ॥
યોગજા માનસી વ્યાસ રુદ્રભક્તિઃ પરા સ્મૃતા

ય એવ ભક્તિમાન્રુદ્રે રુદ્રભક્તઃ સ ઉચ્યતે ॥
વિધિં તુ શૃણુ મે વ્યાસ યઃ સ્મૃતઃ ક્ષેત્રવાસિનામ્

સ્વયં રુદ્રેણ વિહિતો બ્રહ્માદીનાં સમાગમે ॥
કથિતો વિસ્તરાત્પૂર્વં સર્વેષાં તત્ર સન્નિધૌ

નિર્મમા નિરહંકારા નિઃસંગા નિષ્પરિગ્રહાઃ ॥
બંધુવર્ગેણ નિઃ સ્નેહાઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ

ભૂતાનાં કર્મભિર્નિત્યં ત્રિવિધૈરભયપ્રદાઃ ॥
સાંખ્યયોગવિધિજ્ઞાશ્ચ ધર્મજ્ઞાશ્છિન્નસંશયાઃ

યજંતો વિવિ ધૈર્યજ્ઞૈર્યે વિપ્રાઃ ક્ષેત્રવાસિનઃ ॥
મહાકાલવને તેષાં મૃતાનાં યત્ફલં શૃણુ

વ્રજંત્યેવ સુદુષ્પ્રાપ્યં બ્રહ્મસાયુજ્યમક્ષયમ્ ॥
સંપ્રાપ્ય ન પુન ર્જન્મ લભંતે મોક્ષમવ્યયમ્

પુનરાવર્તનં હિત્વા વિધિં માહેશ્વરં સ્થિતાઃ ॥
પુનરાવૃત્તિરન્યેષાં પ્રપંચાશ્રમવાસિનામ્

ગાર્હસ્થ્યં વિધિમાસાદ્ય ષટ્કર્મનિરતાઃ સદા ॥
જુહ્વતે વિધિના સમ્યઙ્મંત્રસ્તોત્રૈર્નિયંત્રિતાઃ

અધિકં ફલમાયાંતિ સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ ॥
સર્વ લોકેષુ ચાન્યત્ર ગતિસ્તસ્ય ન હન્યતે

દિવ્યેનૈશ્વર્યયોગેન સ્વારૂઢઃ સ્વપરિગ્રહઃ ॥
બહુસૂર્યપ્રકાશેન વિમાનેન સુવર્ચસા

વૃતઃ સ્ત્રીણાં સહસ્રૈશ્ચ સ્વચ્છંદગમનાલયઃ ॥
વિચરત્યવિચાર્યૈવ સર્વલોકાન્દિવૌકસામ્

સ્પૃહણીયતમઃ પુંસાં સર્વવર્ણોત્તમો ધની ॥
સ્વર્ગાચ્ચ્યુતઃ પ્રજાયેત કુલે મહતિ રૂપવાન્

ધર્મજ્ઞો રુદ્રભક્તશ્ચ સર્વવિદ્યાર્થપારગઃ ॥
તથૈવ બ્રહ્મચર્યેણ ગુરુશુશ્રૂષણેન ચ

વેદાધ્યયનસંયુક્તો ચ ભૈક્ષવૃત્તિર્જિતેંદ્રિયઃ ॥
નિત્યં સત્યવ્રતે યુક્તઃ સ્વધર્મે ચ પ્રમોદવાન્

મૃતઃ કાલે સમૃદ્ધેન સર્વભોગાવલંબિના ॥
સૂર્યેણેવ દ્વિતીયેન વિમાનેન વિચારિતઃ

ગુહ્યકોનામ રુદ્રસ્ય ગણઃ પરમસંમતઃ ॥
અપ્રમેયબલૈશ્વર્યો દેવદાનવપૂજિતઃ

તેષાં ચ સમતાં યાતિ તુલ્યૈશ્વર્યસમ ન્વિતઃ ॥
દેવદાનવમર્ત્યેષુ સ ચ પૂજ્યતમો ભવેત।

વર્ષકોટિસહસ્રાણિ વર્ષકોટિશતાનિ ચ ॥
ઐવમૈશ્વર્યસંયુક્તો રુદ્રલોકે મહીયતે

વસિત્વાસૌ વિભૂત્યા વૈ યદા ચ ચ્યવતે નરઃ ॥
રુદ્રલોકાચ્ચ્યુતો ભૂમૌ વસતે નાત્ર સંશયઃ

મહાકાલવને ક્ષેત્રે બ્રહ્મચર્યાશ્રમે સ્થિતઃ ॥।
મહેશ્વરપરો નિત્યં વસેદ્વાઽથ મ્રિયેત વા

મૃતોઽસૌ યાતિ દિવ્યે વૈ વિમાને સૂર્યવર્ચસિ ॥
પૂર્ણચંદ્રપ્રકાશો વૈ શશિવત્પ્રિયદર્શનઃ

રુદ્રલોકં સમાસાદ્ય ગુહ્યકૈઃ સહ મોદતે ॥
ઐશ્વર્યં ચ મહદ્ભુંક્તે સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભુઃ

ભુક્ત્વા યુગસહસ્રાણિ રુદ્રલોકે મહીયતે ॥
પ્રચ્યુતસ્તુ પુનસ્તસ્માદ્રુદ્રલોકાત્ક્રમેણ તુ

નિત્યં પ્રમુદિતસ્તત્ર ભુક્ત્વા લોકમનામયમ્ ॥
દ્વિજાનાં સાધને નિત્યં કુલે મહતિ જાયતે

।
માનવેષુ ચ ધર્મેષુ વસેદ્ભૂયાંશ્ચ રૂપવાન્ ॥
સ્પૃહણીયવપુઃ સ્ત્રીણાં મહાભોગપતિર્ભવેત્

વાનપ્રસ્થસમાચારો વનૌષધિવિવર્જિતઃ ॥
શીર્ણપર્ણ સમાહારઃ ફલપુષ્પાંબુભોજનઃ

કણાશનોઽશ્મકુટ્ટો વા દંતોલૂખલકોઽથ વા ॥
યેન કેનાપ્યુપાયેન જીર્ણવલ્કલધારકઃ

જટી ત્રિષવણસ્નાયી મુક્તકેશઃ સુદંડવાન્ ॥
જલશાયી પંચતપા વર્ષાસ્વભ્રાવકાશકઃ

કીટકંટકપાષાણભૂમ્યાં તુ શયનં તથા ॥
સ્થાનં વીરાસનરતઃ સંવિભાગી દૃઢબતઃ

અરણ્યૌષધિભોક્તા ચ સર્વભૂતાભયપ્રદઃ ॥
નિત્યં ધર્મપરો મૌની જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ

રુદ્રભક્તઃ ક્ષેત્રવાસી મહાકાલવને મુનિઃ ॥
સર્વસંગપરિત્યાગી સ્વારામો વિગતસ્પૃહઃ

યશ્ચાત્ર વસતે વ્યાસ શૃણુ તસ્ય હિ યા ગતિઃ ॥
તરુણાર્કપ્રદીપ્તેન વેદિકાસ્તંભશોભિના

રુદ્રભક્તો વિમાનેન યાતિ કામપ્રચારિણા ॥
વિરાજમાનો નભસિ દ્વિતીય ઇવ ચંદ્રમાઃ

ગીતવાદિત્રશબ્દેન સંવૃતોઽપ્સરસાં ગણૈ ॥
વર્ષકોટિશતં સાગ્રં રુદ્રલોકે મહીયતે

રુદ્રલોકાચ્ચ્યુતશ્ચાપિ વિષ્ણુલોકે મહીયતે ॥
વિષ્ણુલોકાત્પરિભ્રષ્ટો બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ

તસ્માદપિ ચ્યુતઃ સ્થાનાદ્દ્વીપેષુ સ હિ જાયતે ॥
સ્વર્ગષુ ચ તથાન્યેષુ ભોગાન્ભુંક્તે યથેચ્છયા

ભુક્તૈશ્વર્યો નરસ્તેષુ મર્ત્યામર્ત્યેષુ જાયતે ॥
રાજા વા રાજતુલ્યો વા જાયતે ધનવાન્સુખી ॥
સુરૂપઃ સુભગઃ કાંતઃ કીર્તિમાન્રુદ્રભાવિતઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા વા ક્ષેત્રવાસિનઃ ॥
સ્વધર્મનિરતા વ્યાસ સ્વભૃત્યા ચારજીવિનઃ

સર્વાત્મના રુદ્રભક્તા ભૂતાનુગ્રહકારિણઃ ॥
મહાકાલવને ક્ષેત્રે યે વસંતિ મુમુક્ષવઃ

મૃતાસ્તે રુદ્રભવને વિમાનૈર્યાંતિ શોભનૈઃ ॥
અપ્સરોગણસંયુક્તૈઃ કામગૈઃ કામરૂપિભિઃ

અથવા સંવિદગ્નૌ ચ શરીરં વિજુહોતિ યઃ ॥
રુદ્રધ્યાયી મહાસત્ત્વઃ સ રુદ્ર ભવને વસેત્

રુદ્રલોકોઽક્ષયસ્તેષાં શાશ્વતો ગુહ્યકૈઃ સહ ॥
સર્વલોકોત્તમો રમ્યો ભવતીષ્ટાર્થસાધકઃ

યે ત્યજંતિ મહાકાલે પ્રાણાન નશનૈર્નરાઃ ॥
તેષામપ્યક્ષયો વ્યાસ રુદ્રલોકો મહાત્મનામ્

સાંખ્યાઃ સ્તુવંતિ તે રુદ્રં સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ ॥
સર્વામરયુતં દેવં નંદિદેવગણૈ ર્યુતમ્॥
અનાશકમૃતાઃ શૂદ્રા મહાકાલવને નરાઃ

સિંહયુક્તૈસ્તુ તે યાંતિ વિમાનૈરર્કસન્નિભૈઃ

નાનાવર્ણસુવર્ણાઢ્યૈર્હૃષ્ટગંધાધિવા સિતૈઃ ।
અનૌપમ્યગુણૈ રમ્યૈરપ્સરોગીતવાદિભિઃ

પતાકાધ્વજવિન્યસ્તૈર્નાનાઘંટાનિનાદિતૈઃ॥
સુપ્રભૈર્ગુણસંપન્નૈર્મયૂરવરચારિભિઃ

રુદ્રલોકે નરા ધીરાઃ સર્વે ચાનશનૈર્મૃતાઃ ॥
તત્રોષિત્વા ચિરં કાલં ભોગાન્ભુક્ત્વા યથેપ્સિતાન્ ॥
ધની વિપ્રકુલે ભોગી જાયતે મર્ત્યમાગતઃ

કરીષં સાધયેદ્યસ્તુ મહાકાલવને નરઃ ॥
સર્વભોગવિનિર્મુક્તો રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ

રુદ્રલોકે વસેત્તાવદ્યાવત્કલ્પક્ષયો ભવેત્

તત્ર ભુક્ત્વા મહાભોગાનિહ જાતો મહીપતિઃ ॥
પૃથિવ્યાઃ સકલાયાશ્ચ રૂપવાન્સુભગો ભવેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મહાકાલવનવાસવિધિવર્ણનંનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ