સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.63-2

॥ શ્રીહર ઉવાચ ॥ ॥
ધનુઃસાહસ્રનામાનમીશ્વરં શૃણુ પાર્વતિ ॥
ત્રિષષ્ટિસંખ્યકં દિવ્યં દર્શનાત્પાપનાશનમ્

વિદૂરથોનામ નૃપઃ ખ્યાતકીર્ત્તિરભૂદ્ભુવિ ॥
તસ્ય પુત્રદ્વયં જાતં સુનીતિઃ .સુમતિસ્તથા

એકદા તુ વનં યાતો મૃગયાં સ વિદૂરથઃ ॥
દદર્શ ગર્ત્તં સુમહદ્ભૂમેર્મુખમિવોદ્ગતમ્

તં દૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ કિમેતદિતિ પાર્થિવઃ ॥
પાતાલવિવરં મન્યે વડવાનલસંનિભમ્

ચિંતયન્નિવ તત્રાસૌ દદર્શ વિજને વને ॥
બ્રાહ્મણં સુવ્રતં નામ તપસ્વિનમકલ્મષમ્

સ તં પપ્રચ્છ નૃપતિઃ કિમેતદિતિ ભો દ્વિજ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
દાનવઃ સુમહાવીર્યો વસત્યુગ્રો રસાતલે ॥
કુજંભોનામ વિખ્યાતો ભિનત્તિ વસુધામિમામ્

તમજિત્વા કથં રાજ્યં ભોક્ષ્યસે વસુધાધિપ ॥
તેન વિધ્વંસિતા વિપ્રા રાત્રૌ નિઃસૃત્ય પાર્થિવ

ઉપદ્રુતાસ્તથા દેશા ધ્વસ્તાશ્ચૈવ તથાશ્રમાઃ ॥
આપ્યાયયતિ દૈત્યોઽયં સબલી મુશલાયુધઃ

યદિ ત્વં ઘાતયસ્યેનં પાતાલાંતરગોચરમ્ ॥
તતઃ સમસ્તવસુધાપતિરેવ ભવિષ્યસિ

ઇતિ વિપ્ર વચઃ શ્રુત્વા મંત્રયામાસ પાર્થિવઃ ॥
મંત્રિભિઃ સહિતોઽમોઘં શ્રુત્વા મુશલમદ્રિજે

તં મંત્રં ક્રિયમાણં તુ સૂનુભ્યાં સહ મંત્રિભિઃ ॥
તત્પાર્શ્વવર્ત્તિની કન્યા શુશ્રાવાથ મુદાવતી

તતઃ કતિપયાહે તુ તાં કન્યાં જલજેક્ષણામ્ ॥
જહારોપવનાદ્દૈત્યઃ કુજંભઃ સ્વસખીવૃતામ્

એતચ્છ્રુત્વા મહીપાલઃ ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥
ઉવાચ પુત્રૌ જાનેઽહં સકુજંભો મહાસુરઃ

દૃષ્ટ્વા ભૂમૌ પુરા ગત્તેં તત્ર સંશયિતે મયિ ॥
કથિતો દ્વિજમુખ્યેન મયા પૃષ્ટેન પુત્રકૌ

સ હન્યતાં સોઽપહર્ત્તા મુદાવત્યાઃ સુદુર્મતિઃ ॥
પ્રસ્થિતૌ નૃપભક્ત્યાથ સ્વસૈન્યપરિવારિતૌ

તૌ સુતૌ તત્ર સંપ્રાપ્તૌ પાતાલે પિતૃશાસનાત્॥
યુયુધાતે કુજંભેન સ્વશક્ત્યા સેનયા વૃતૌ

તતઃ પરિઘનિસ્ત્રિંશશક્તિશૂલપરશ્વધૈઃ ॥
બાણૈશ્ચિરતરં યુદ્ધં તેષામાસીત્સદારુણમ્

તતો માયાબલવતા તેન દૈત્યેન તત્ક્ષણાત્ ॥
અમોઘેનાદ્વિતીયેન મુશલેન વરાનને

હત સૈન્યૌ રણે બદ્ધૌ રાજપુત્રૌ મહાબલૌ

તતઃ શ્રુત્વા મહીપાલો વિવર્ણવદનોઽભવત્ ॥
બદ્ધપુત્રઃ પરામાર્ત્તિં જગામ ગિરિપુત્રિકે

રુરોદ બહુધાત્યર્થં પુત્રસ્નેહેન પાર્થિવઃ ॥
તતો વિલપતસ્તસ્ય માર્કંડેયો મહામુનિઃ ॥
અનેકસૃષ્ટિસંહારદૃષ્ટકાર્યપરાવરઃ

ઉદિતાદિત્યસંકાશઃ સપ્તકલ્પાનુગો વશી ॥
આજગામ નૃપાભ્યાશે વિલપંતં દદર્શ સઃ ॥
રાજાનં કથયામાસ ત્રિકાલજ્ઞો મહામુનિઃ

મા શુચસ્ત્વં મહીપાલ ક્ષત્ત્રિયોઽસિ દૃઢવ્રતઃ ॥
ક્વ શોક ક્વ મહીપાલો દુર્જયો લોકપાલવત્

શોકં કુપુરુષાચીર્ણં ત્યજ ત્વં રાજસત્તમ ॥
ઉદ્યમં કુરુ રાજેંદ્ર કુજંભં ઘાતયિષ્યસિ

નાત્યુચ્ચં મેરુશિખરં નાતિનીચં રસાતલમ્ ॥
વ્યવસાયઃ સખા યસ્ય નાસ્તિ દૂરે મહોદધિઃ

મહાકાલવને લિંગમારાધય સમાહિતઃ ॥
રૂપેશ્વરસ્ય દેવસ્ય પાર્શ્વે દક્ષિણતઃ સ્થિતમ્

ધનુઃસાહસ્રતુલ્યં તુ મુશલસ્ય નિવારણમ્ ॥
ધનુઃ પ્રાપ્સ્યસિ રાજેંદ્ર કુજંભં વિનિપાતય

ધનુઃસાહસ્રહસ્તૈસ્તુ રક્ષિતં યોધસત્તમૈઃ ॥
લિંગં દેવાસુરૈર્યુદ્ધે સહસ્રાક્ષેણ સેવિતમ્ ॥
ઇંદ્રેણ ચ ધનુર્લબ્ધં જંભો વૈ યેન પાતિતઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સ રાજાથ વિદૂરથઃ ॥
જગામ ત્વરિતો દેવિ મહાકાલવનં શુભમ્

દદર્શ તત્ર તલ્લિંગં પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ॥
તસ્ય તુષ્ટસ્તદા દેવો દદૌ દિવ્યં ધનુસ્તદા

ધનુઃસાહસ્રતુલ્યં ચ મુશલસ્ય નિવારણમ્ ॥
ધનુર્લબ્ધ્વા તદા રાજા બદ્ધગોધાંગુલિત્રવાન્॥
જગામ ધીરઃ પાતાલં તેન ગર્તેન સત્વરમ્

તતો જ્યાસ્વનમત્યુગ્રં સ ચક્રે પાર્થિવસ્તદા ॥
યેન પાતાલમખિલમાસીદાપૂરિતાંતરમ્

તતો જ્યાસ્વનમાકર્ણ્ય કુજંભો દાનવેશ્વરઃ ॥
આજગામાતિકોપેન સ્વસૈન્યપરિવારિતઃ

તતો યુદ્ધમભૂત્તસ્ય સહ રાજ્ઞા વરાનને ॥
દિનાનિ ત્રીણિ સ યદા યોધિતસ્તેન દાનવઃ

તતઃ કોપપરીતાત્મા મુશલાયાભ્યધાવત ॥
ગંધૈર્માલ્યૈસ્તથા ધૂપૈઃ પૂજ્યમાનઃ સ તિષ્ઠતિ

યાવદ્ગૃહ્ણાતિ મુશલં તાવત્સા ચ મુદાવતી ॥
પસ્પર્શ ચંદનવ્યાજૈરનેકૈશ્ચ પુનઃપુનઃ

તતઃ સ ગત્વા યુયુધે મુસલેનાસુરેશ્વરઃ ॥
તદા મુસલપાતાસ્તે ધનુષા નિષ્પ્રભીકૃતાઃ

ધનુર્જ્યાઘાતશબ્દેન પતિતે ભૂતલે તદા ॥
ગતો વૈવસ્વતં લોકં કુજંભોનામ દાનવઃ

તતોઽપતત્પુષ્પવૃષ્ટિસ્તસ્યોપરિ મહીપતેઃ ॥
જગુર્ગંધર્વપતયો દેવવાદ્યાનિ સસ્વનુઃ

સ ચાપિ રાજા તં હત્વા પુત્રૌ લબ્ધ્વા સુતાં તદા ॥
મુદાવતીં મુદા યુક્તો હર્ષગદ્ગદનિર્ભરઃ

પુત્રાભ્યાં સહિતો દેવિ સુસંપૂર્ણમનોરથઃ ॥
સાંતઃપુરપરીવારઃ પુનરાયાદ્વરાનને

મહાકાલવને રમ્યે યત્ર તલ્લિંગમુત્તમમ્॥
પૂજયામાસ રત્નૈશ્ચ વસ્ત્રૈરાભરણૈસ્તથા

તતઃ સ પૂજિતો દેવૈઃ શક્રેણ ચ પુનઃપુનઃ ॥
અસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યાદ્ધનુઃ પ્રાપ્તં નૃપેણ ૩

કુજંભોઽપિ હતો દૈત્યો દેવવિદ્વેષકારકઃ ॥
ધનુઃસાહસ્રનામાયમતઃ ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ

ભક્ત્યા યે પૂજયિષ્યંતિ ધનુઃસાહસ્રમીશ્વરમ્॥
યાસ્યન્તિ શત્રવસ્તેષાં ક્ષયં નૈવાત્ર સંશયઃ

અર્ચિતે દેવદેવેશે ધનુઃસાહસ્રિકે શિવે ॥
અર્ચિતાઃ સર્વદેવાઃ સ્યુર્વરદાશ્ચ ન સંશયઃ

પ્રાતર્મધ્યેઽપરાહ્ણે ચ ધનુઃસાહસ્રકં શિવમ્ ॥
યે નમન્તિ નરા નિત્યં ન તે નરકભોગિનઃ

તીર્થાનાં ચ યથા ગંગા રક્ષિતા યોધસત્તમૈઃ ॥
તથાયં રક્ષકો દેવો નામ્ના ધનુઃસહસ્રકઃ

તત્ર ગંગાદિતીર્થાનિ વિદ્યન્તે વિવિધાનિ ચ ॥
સુરહસ્યાતિપુણ્યાનિ સદ્યઃ પાપહરાણિ ચ

તેષાં ફલં વિનિર્દિષ્ટં યે પશ્યન્તિ તુ ભક્તિતઃ ॥
ધનુઃસાહસ્રકં નામ સદા શત્રુક્ષયંકરમ્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપના શનઃ ॥
ધનુઃસાહસ્રદેવસ્ય દેવં પશુપતિં શૃણુ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડે ચતુરશીતિ લિઙ્ગમાહાત્મ્યે ધનુઃસાહસ્રમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ