સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.62

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
ગોમતીકુણ્ડં ત્વયા પ્રોક્તં પુરા બ્રહ્મન્સનાતનમ્ ॥
કસ્મિન્કાલે કદા જાતં તન્નો વદ સુવિસ્તરાત્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
શૃણુષ્વ ભો મહાપ્રાજ્ઞ કથાં પાપહરાં પરામ્ ॥
ગોમતીકુણ્ડોદ્ભવાં પુણ્યાં પુરા રુદ્રેણ ભાષિતામ્

નૈમિષે ચ સમાસીના ઋષયઃ શૌનકાદયઃ ॥
કથયંતિ કથાં પુણ્યાં સર્વતીર્થોદ્ભવાં શુભામ્

તસ્મિન્નવસરે પુણ્યે કાશીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
કથિતં નારદેનૈવ પવિત્રં પાપહારકમ્

ઊષરઃ પુણ્ય પાપાનાં ધન્યા વારાણસી પુરી ॥
ધ્રુવં લભંતે મોક્ષં ચ સમં ચંડાલપંડિતાઃ

અસીવરુણયોર્મધ્યે પંચક્રોશી મહાફલમ્ ॥
અમરા મરણમિચ્છન્તિ કા કથા ઇતરે જનાઃ

ઇતિ સ્મૃત્વા તદા વ્યાસ સ્વયંભૂઃ પ્રત્યભાષત ॥
શૃણ્વતાં સર્વદેવાનામૃષીણાં ચ પરંતપ

નદી ન ગોમતીતુલ્યા કૃષ્ણતુલ્યા ન દેવતા ॥
સર્વપાતાલભૂમધ્યે ન દ્વારકાસમા પુરી

ઇતિ તે નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા ઋષયઃ શૌનકાદયઃ ॥
યત્ર તત્ર સ્થિતાઃ સર્વે પ્રાતઃસંધ્યામુપાસિતુમ્

તત્રૈવ ગોમતીતીરે ચક્રુસ્તે લા ધૃતવ્રતાઃ ॥
સાંદીપનોઽપિ તત્રૈવ પ્રાતઃસંધ્યાં સમાચરત્

એવં બહુતિથે કાલે ચરતસ્તસ્ય વૈ વ્રતમ્॥
સાંદીપનસ્ય વૈ વ્યાસ હ્યવંતીપુરવાસિનઃ

તસ્યૈવ કામપૂર્ત્યર્થં વિદ્યાર્થિનૌ રામજનાર્દનૌ ॥
સમાયાતૌ સુકુમારાંગૌ સતતં બ્રહ્મચારિણૌ

નિવાસં ચક્રતુસ્તસ્ય ગુરોર્ગેહે પરંતપ ॥
તસ્ય પાઠયતઃ સમ્યગ્વિદ્યાં સર્વશ્રુતીઃ પરમ્

ઉષસ્યુષસિ તત્રૈવ દૃશ્યતે ન તદા ગુરુઃ ॥
વિદ્યોપદેશકાલોઽયં ક્વ ગતો નૌ ગુરુર્વરઃ

ઇતિ પૃષ્ટે તયોરેવં ગુરુપત્ની હ્યુવાચ હ ॥
સદૈવ કુરુતે વત્સ પ્રાતઃસંધ્યાદ્યુપાસ નમ્

તત્રૈવ યાતિ વૈ નિત્યં ગુરુસ્તે સ્નાનકારણાત્ ॥
ગોમતી વૈ સરિચ્છ્રેષ્ઠા દ્વારકાયાં ચ પાવની

ઇતિ શ્રુત્વા તદા કૃષ્ણો રામેણ સહ સંયુતઃ ॥
કિં કર્તવ્યમિહાસ્માભિરાત્મનો હિતમુત્તમમ્

ગુરોરાગમનં કાંક્ષે અત્રૈવ સ્થિતિકાંક્ષયા ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સાંદીપનિરગા દ્ગૃહમ્

તત ઉત્થાય તૌ વીરૌ ગુરોરાવંદનં તતઃ ॥
પ્રશ્રયાવનતૌ કૃત્વા હ્યબ્રૂતાં વચનં ગુરુમ્

શ્રૂયતાં ભો મહાયોગિન્નસ્માકં વાસકાર ણમ્॥
વિદ્યાર્થિનાવિહ પ્રાપ્તૌ યુષ્માકં ચ ગૃહોત્તમે

પ્રાતઃકાલે ચ તે બ્રહ્મન્સમયો નાસ્તિ નૌ પ્રભો ॥
એતચ્છુત્વા વચસ્તસ્ય કૃષ્ણસ્ય ચ બલસ્ય ચ

ઉવાચ ભગવાન્વ્યાસ આત્મનો વ્રતકારણમ્ ॥
અસ્માકં પરમં વત્સ વ્રતં વૈ શાશ્વતં મતમ્

ગોમતીસ્નાનં કર્તવ્યં પ્રાતઃકાલે સદા બુધૈઃ ॥
તત્રૈવોપાસનં પુણ્યં સંધ્યાયા ઇતિ નિશ્ચિતમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય યુષ્માભિર્યદ્યોગ્યં ક્રિયતાં તથા ॥
તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્વિષ્ણુર્માયામાનુષરૂપવાન્

ગોમત્યારાધનં ચક્રે કુશસ્થલ્યાં દ્વિજોત્તમ ॥
યત્ર શિવેશ્વરો દેવો યજ્ઞકુણ્ડમનુત્તમમ્

કંથડેશ્વરસ્યોત્તરે ભાગે ગોમતી સા સમાગતા ॥
પાતાલતલમાભેદ્ય સરસ્વત્યા સહાગતા

પ્રાતરુત્થાય તે સર્વે ગોમતીં સરિતાં વરામ્ ॥
દદૃશુઃ સુચિરાપાંગીં વ્યાસ સ્વાશ્રમગામિનીમ્

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
અત્રૈવ ચાગતા બ્રહ્મન્ગોમતી સરિતાંવરા ॥
સ્નાનદાનાદિકં સર્વમત્રૈવ સમુપાસય

ગોમત્યત્ર સમાલીના યજ્ઞકુણ્ડે સરસ્વતી ॥
તદાપ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્ગોમતીકુણ્ડમુચ્યતે

સર્વેષામપિ લોકાનાં માર્ગોઽ ત્રૈવ ચ વિદ્યતે ॥
તસ્માદ્વ્યાસ મહાપુણ્યં ભુવિ તીર્થમનુત્તમમ્

ગોમતીકુણ્ડમાખ્યાતં સર્વપાપપ્રણાનશનમ્ ॥
ભાદ્રે માસ્યસિતાઽષ્ટમ્યાં કૃષ્ણ જન્મસમુદ્ભવમ્

તત્ર સ્નાત્વા નરો નિત્યં રાત્રૌ જાગરણં ચરેત્ ॥
ઉપોષ્ય વિધિવદ્વ્યાસ સશિષ્યં વ્યાસમર્ચયેત્

વૈષ્ણવાંશ્ચ નરાંશ્ચૈવ કૃષ્ણજન્મોત્સુકાન્વરાન્॥
નાનાસુગંધપુષ્પાદ્યૈર્વસ્ત્રાલંકારસંયુતૈઃ

ગોબ્રાહ્મણાનાં પૂજાશ્ચ ક્રિયતે યૈઃ સમાહિતૈઃ ॥
ન તેષાં દુર્લભં કિંચિત્સર્વલોકેષુ વિદ્યતે

ગોમતીસ્નાનજાત્પુણ્યાદ્વાસુદેવસમાગમાત્ ॥
મનોરથફલપ્રાપ્તિર્જાયતે નાઽત્ર સંશયઃ

તથા ચૈત્રસિતે પક્ષે યાવચ્ચૈકાદશી ભવેત્ ॥
તદ્દિને ચ નરઃ સ્નાત્વા ગોમત્યાં ચ વિશેષતઃ

રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા વિષ્ણુપૂજાં તથૈવ ચ ॥
આમલકીં તતો ગત્વા પ્રદક્ષિણાત્પદેપદે

ગોસહસ્રફલં તેષાં પ્રાપ્યતે નાઽત્ર સંશયઃ ॥
યે શૃણ્વંતિ કથાં પુણ્યાં પવિત્રાં પાપહારિણીમ્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તા વિષ્ણુલોકં પ્રયાંતિ તે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગોમતીતીર્થકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ