સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.61-2

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
એકષષ્ટિતમં વિદ્ધિ સૌભાગ્યેશ્વરમીશ્વરમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ સૌભાગ્ય મતુલં લભેત્

પ્રધમં પ્રાકૃતે કલ્પે રાજાભૂદશ્વવાહનઃ ॥
પ્રાગ્જ્યોતિષપુરે રમ્યે ધર્માત્મા કીર્ત્તિવર્દ્ધનઃ

અનેકયજ્ઞકૃત્પ્રાજ્ઞઃ સંગ્રામેષ્વપ રાજિતઃ ॥
તસ્ય ભાર્યા વિશાલાક્ષિ નામ્ના મદનમઞ્જરી

કાશિરાજસુતા સુભ્રૂ રૂપેણાતીવ શોભના ॥
દક્ષા સુશીલા ધર્મિષ્ઠા ગૃહવ્યાપારકો વિદા

ચતુઃષષ્ટિકલાયુક્તા સદા ભર્તૃહિતે રતા ॥
પૂર્ણેન્દુવદના સૌમ્યા સદા મધુરભાષિણી

પૂર્વકર્મવશાદ્દેવિ દુર્ભૂગા સમજાયત ॥
સા નેષ્ટા તસ્ય નૃપતેર્નેત્રોદ્વેગકરી સદા

શ્રોત્રોદ્વેગકરં વાક્યં તસ્ય રાજ્ઞઃ કરોતિ સા ॥
દદાહ લોચને રાજસ્તસ્યાઃ સંદર્શનં સદા

મૃર્છાં પ્રાપ્નોત્યસહ્યાં સ તસ્યાઃ સ્પર્શેન ભૂપતિઃ ॥
કદા ચાલોકિતો રાજા તયા પ્રેમ્ણા વરાનને ॥
દહ્યમાનોઽતિતીવ્રેણ વહ્નિના વાક્યમબ્રવીત્ ॥

દ્વાસ્થૈતાં દુર્ભગાં ભાર્યામાદાય વિપિને વને ॥
પરિત્યજાશુ નૈતત્તે વિચાર્યં વચનં મમ

તતો નૃપસ્ય વચનમવિચાર્યમવેક્ષ્ય સઃ ॥
દ્વાસ્થસ્તત્યાજ તાં સુભ્રૂમારોપ્ય સ્યંદનં વને

સા ચ ત્યક્તા વને શૂન્યે રુદતી ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
સસ્માર તં મહીપાલં તમમન્યત દૈવતમ્ ॥

અથ સા ચારુસર્વાંગી તત્રાસક્તાત્મમાનસા ॥
નિશ્વાસપરમા નિન્યે દિનશેષં તથા નિશામ્

નિશ્વસન્ત્યનવદ્યાંગી હાહેતિ રુદતી મુહુઃ ॥
મન્દભાગ્યેતિ ચાત્માનં નિનિન્દ મદિરેક્ષણા

ન વિહારે ન ચાહારે રમણીયે ન તદ્વને ॥
ન કન્દરેષુ શૈલાનાં સા બબન્ધ તદા રતિમ્ ॥
ત્યક્તા તેન વરારોહે નિનિન્દ નિજયૌવનમ્

દુર્ભગાહં ક્વ જાતાત્ર દુષ્ટદૈવવશીકૃતા ॥
કથં પ્રાપ્તઃ સ મે ભર્ત્તા તાદૃશો નૃપસ ત્તમઃ

ધન્યોઽયમતિપુણ્યોઽયં યોઽયં યૌવનગોચરઃ ॥
અન્યાસામસતીનાં ચ રમિષ્યતિ ન સંશયઃ

અભીષ્ટા કસ્યચિત્કાંતા કાંતઃ કસ્યાશ્ચિદીપ્સિતઃ ॥
પરસ્પરાનુરાગાઢયં દાંપત્યમતિદુર્લભમ્

મમાયં વલ્લભો રાજા ન ચાહં નૃપવલ્લભા ॥
પરસ્પરાનુરાગો હિ ધન્યાનામેવ જાયતે

યદ્યદ્ય સ મહીપાલો ન મયા સંગમેષ્યતિ ॥
તત્કામાગ્નિરવશ્યં માં ક્ષપયિષ્યતિ દુઃસહઃ

રમણીયમભૂદ્યત્તુ પુંસ્કોકિલનિનાદિતમ્ ॥
હીનં હિ વલ્લભેનૈવં દહતીવાદ્ય મે વનમ્

ઇત્થં સા મદનાવિષ્ટા વિલપન્તી પુનઃપુનઃ ॥
દદર્શ તાપસં તત્ર ત્રિકાલજ્ઞં દૃઢવ્રતમ્

મેખલાજિનકૌપીનદણ્ડકાષ્ઠોપજીવનમ્ ॥
મહૌજસં મહાભાગં મુમુક્ષું મુનિપુંગવમ્

ઉદયાદિત્યસંકાશં વિભાવસુસમદ્યુતિમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય સા રાજ્ઞી દુર્મતા સતી

વિનયેનોપસંયમ્ય પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ ॥
વિયોગકારણં રાજ્ઞઃ પપ્રચ્છ પ્રણતા સતી

ભગવન્કાશિરાજસ્ય સુતાહમતિવલ્લભા ॥
ભગિની શત્રુસેનસ્ય માતુશ્ચાતીવ વલ્લભા

અશ્વવાહનસંજ્ઞેન નૃપેણોઢા મહામુને ॥
ધર્મતો ધર્મકલ્પેન પ્રજપતિસમેન તુ

સા કિમર્થં ન ચાભીષ્ટા જાતાઽહં તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
સ ચાતીવ મમાભીષ્ટો નૃપતિઃ સર્વદા વિભો ॥

દુર્ભગાહં કથં જાતા કર્મણા કેન તાપસ ॥
કથં ભવતિ વશ્યો મે ભર્ત્તા નૃપતિસત્તમઃ ॥
સૌભાગ્યં ચ કથં મે સ્યાદિતિ સત્યં ચ કથ્યતામ્

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ ॥
જ્ઞાનેન કથયામાસ તસ્યા દૌર્ભાગ્યકારણમ્

પાણિગ્રહણકાલે ત્વં ગ્રહૈઃ પાપૈર્વિલોકિતા ॥
ભર્તા તે નૃપતિઃ પુત્રિ ગ્રહૈઃ સૌમ્યૈર્વિલોકિતઃ

તેન તે વલ્લભો રાજા ન ત્વં ભૂપસ્ય વલ્લભા ॥
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સા રાજ્ઞી દીનમાનસા ॥
પપ્રચ્છ વિનયોપેતા ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરા

ભગવન્કેન દાનેન સ્નાનેન નિયમેન ચ ॥
કર્મણા કેન સૌભાગ્યં પરમં હિ કથં ભવેત્

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ ॥
કથયામાસ માહાત્મ્યં સૌભાગ્યં યેન લભ્યતે

મહાકાલવને પુત્રિ લિગં સૌભાગ્યદાયકમ્॥
મતંગેશ્વરપાર્શ્વે તુ વિદ્યતેઽભીષ્ટદાયકમ્ ॥
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ સૌભાગ્યં સમવાપ્સ્યસિ

ઇંદ્રાણ્યારાધિતં લિંગં પુરા સૌભાગ્યકારણાત્ ॥
સૌભાગ્યં પરમં લબ્ધં નષ્ટઃ શક્રોઽપિ લબ્ધવાન્ ॥
તસ્માદ્ગચ્છ મમાદેશાન્મહાકાલવનં શુભમ્

સૌભાગ્યં ભવિતા તત્ર કાંતેન સહ દર્શનમ્॥
પુત્રો ભવિષ્યતિ શુભે તસ્ય લિંગસ્ય દર્શનાત્

ઇત્યુક્તા સા તદા તેન તાપસેન વરાનને ॥
વિદ્યતે યત્ર તલ્લિંગં મહાકાલવનં ગતા

દદર્શ પ્રણયોપેતા લિંગં સૌભાગ્યદાયકમ્ ॥
દર્શનાત્તસ્ય લિંગસ્ય રાજા સસ્માર તાં પ્રિયામ્

પપ્રચ્છ જમદગ્નિં તુ ક્વ ગતા મે પ્રિયા વિભો ॥
ભક્ષિતા વિપિને વિપ્ર સિંહવ્યાઘ્રનિશાચરૈઃ

મયા ત્યક્તા નૃશંસેન અહં તસ્યાસ્તુ વલ્લભઃ ॥
એવં બ્રુવાણો નૃપતિઃ પ્રત્યુક્તો જમદગ્નિના

ન ભક્ષિતા સા ભૂપાલ સિંહવ્યાઘ્રનિશાચરૈઃ ॥
સા ચાવિપ્લુતચારિત્રા ત્વદ્ભક્તા ચ પતિવ્રતા ॥

મહાકાલવનં રાજન્ગતા સૌભાગ્યકામ્યયા ॥
ભાર્યા રક્ષ્યા મહીપાલ ઇતિ સા શ્રુતિરુત્તમા

ભાર્યાયાં રક્ષ્યમાણાયાં પ્રજા ભવતિ રક્ષિતા ॥
આત્મા હિ જાયતે તસ્યાં સા રક્ષ્યાતો નરેશ્વર

ધર્મહાનિશ્ચાનુદિનમભાર્યસ્ય ભવેન્નૃપ ॥
નિત્યક્રિયાયા વિભ્રંશઃ સ ચાપિ પતનાય વૈ

પત્ન્યાનુકૂલયા ભાવ્યં યથાશીલેઽપિ ભર્ત્તરિ ॥
દુઃશીલા દુર્ભગા ભાર્યા પોષણીયા નરેશ્વર

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સમાયાતો નરેશ્વરઃ ॥
મહાકાલવને રમ્યે દદર્શ સ્વાં પ્રિયાં તદા

સૌભાગ્યાલંકૃતાં સુભ્રૂ પૂજયંતીં મહેશ્વરમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા સ્નેહેન ચાલિંગ્ય પ્રત્યુવાચ સ તાં પ્રિયામ્

વિરહેણ ત્વદીયેન સંતપ્તોઽહં વરાનને ॥
અદ્ય મે સફલં ચક્ષુર્જીવિતં ચ સુજીવિતમ્

યત્ત્વાં પશ્યામિ સુભગે કૃતાર્થોહં કૃતસ્ત્વયા ॥
એવં દૃષ્ટાતિહર્ષેણ સા દદર્શ તદા પતિમ્ ॥
ઉવાચ ચ પ્રસીદેતિ ભૂયો ભૂયો મુદાન્વિતા

તતઃ સ રાજા રભસાત્પરિષ્વજ્યાહ ભામિનીમ્ ॥
પ્રિયે પ્રસન્ન એવાહં ભૂયો ભૂયો બ્રવીમિ કિમ્

તતઃ સમાગમો જાતો જાતઃ પુત્રોઽતિધાર્મિકઃ ॥
તસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યાદ્દત્તોનામ સ ગીયતે

સૌભાગ્યમતુલં લબ્ધં તયા દેવ્યા હિમાત્મજે ॥
સૌભાગ્યેશ્વરસંજ્ઞં તુ તતઃપ્રભૃતિ ભૂતલે

યે પશ્યંતિ વિશાલાક્ષિ સૌભાગ્યેશ્વરમીશ્વરમ્॥
તેષાં કુલે ન દૌર્ભાગ્યં જાયતે પર્વતાત્મજે

ભવિષ્યતિ ન દારિદ્ર્યં વિયોગો ન ચ બન્ધુભિઃ ॥
પુત્રમિત્રકલત્રાણાં લિંગસ્ય ચ સમર્ચનાત્

નોપસર્ગભયં તેષાં યે પશ્યંતિ વરાનને ॥
સૌભાગ્યેશ્વરસંજ્ઞં તુ ન ગ્રહાદિભયં ભવેત્

સર્વબાધાવિનિર્મુક્તો ધનધાન્યસમન્વિતઃ ॥
મનુષ્યો જાયતે દેવિ સૌભાગ્યેશ્વરદર્શનાત્ ॥
સંપૂજ્યઃ સર્વલોકેષુ સૌભાગ્યેકનિધિર્ભવેત્

॥
જાયતે ભૂપતિર્લોકે સાર્વભૌમો વરાનને ॥
નાપુત્રા નાધના નારી ન દીના ન ચ દુઃખિતા ॥
જાયતે દુર્ભગા નૈવ સૌભાગ્યેશ્વરદર્શનાત્

ન વૈધવ્યં ન ચ વ્યાધિર્નાકાલમરણં શ્રિયે॥
ન પુત્રભર્તૃજં દુઃખં જાયતે લિંગદર્શનાત્

યથા લક્ષ્મીર્હરેર્નિત્યં સાવિત્રી બ્રહ્મણઃ સ્મૃતા ॥
રોહિણી વલ્લભા ચેંદોઃ શચી શક્રસ્ય વલ્લભા ॥
તથા સા જાયતે નારી સૌભાગ્યેશ્વરદર્શનાત્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
સૌભાગ્યેશ્વરદેવસ્ય શૃણુ રૂપેશ્વરં પ્રિયે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડે ચતુરશીતિ લિંગમાહાત્મ્યે સૌભાગ્યેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ