સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.60-3

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
ભૂયોઽપ્યહં પ્રવક્ષ્યામિ આદિત્યેશ્વરમુત્તમમ્ ।
સર્વદુઃખહરં પાર્થ સર્વવિઘ્નવિનાશનમ્

આયુઃશ્રીવર્દ્ધનં નિત્યં પુત્રદં સ્વર્ગદં શિવમ્ ।
યસ્ય તીર્થસ્ય ચાન્યાનિ તીર્થાનિ કુરુનન્દન

નાલભન્ત શ્રિયં નાકે મર્ત્યે પાતાલગોચરે ।
કુરુક્ષેત્રં ગયા ગઙ્ગા નૈમિષં પુષ્કરં તથા

વારાણસી ચ કેદારં પ્રયાગં રુદ્રનન્દનમ્ ।
મહાકાલં સહસ્રાક્ષં શુક્લતીર્થં નૃપોત્તમ

રવિતીર્થસ્ય સર્વાણિ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ।
રવિતીર્થે હિ યદ્વૃત્તં તચ્છૃણુષ્વ નૃપોત્તમ

સ્નેહાત્તે કથયિષ્યામિ વાર્દ્ધકેનાતિપીડિતઃ ।
શૃણ્વન્તુ ઋષયઃ સર્વે તપોનિષ્ઠા મહૌજસઃ

શ્રુતં મે રુદ્રસાંનિધ્યે નન્દિસ્કન્દગણૈઃ સહ ।
પાર્વત્યા પૃષ્ટઃ શમ્ભુશ્ચ રવિતીર્થસ્ય યત્ફલમ્

શમ્ભુના ચ યદાખ્યાતં ગિરિજાયાઃ સસમ્ભ્રમમ્ ।
તત્સર્વમેકચિત્તેન રુદ્રોદ્ગીતં શ્રુતં મયા

તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ યત્નેન પાણ્ડવ ।
દુર્ભિક્ષોપહતા વિપ્રા નર્મદાં તુ સમાશ્રિતાઃ

ઉદ્દાલકો વશિષ્ઠશ્ચ માણ્ડવ્યો ગૌતમસ્તથા ।
યાજ્ઞવલ્ક્યોઽથ ગર્ગશ્ચ શાણ્ડિલ્યો ગાલવસ્તથા

નાચિકેતો વિભાણ્ડશ્ચ વાલખિલ્યાદયસ્તથા ।
શાતાતપશ્ચ શઙ્ખશ્ચ જૈમિનિર્ગોભિલસ્તથા

જૈગીષવ્યઃ શતાનીકઃ સર્વ એવ સમાગતાઃ ।
તીર્થયાત્રા કૃતા તૈસ્તુ નર્મદાયાઃ સમન્તતઃ

આદિત્યેશ્વરમાયાતાઃ પ્રસઙ્ગાદૃષિપુંગવાઃ ।
વૃક્ષૈઃ સંછાદિતં શુભ્રં ધવતિન્દુકપાટલૈઃ

જમ્બીરૈરર્જુનૈઃ કુબ્જૈઃ શમીકેસરકિંશુકૈઃ ।
તસ્મિંસ્તીર્થે મહાપુણ્યે સુગન્ધિકુસુમાકુલે

પુન્નાગનાલિકેરૈશ્ચ ખદિરૈઃ કલ્પપાદપૈઃ ।
અનેકશ્વાપદાકીર્ણં મૃગમાર્જારસંકુલમ્

ઋક્ષહસ્તિસમાકીર્ણં ચિત્રકૈશ્ચોપશોભિતમ્ ।
પ્રવિષ્ટા ઋષયઃ સર્વે વને પુષ્પસમાકુલે

વનાન્તે ચ સ્ત્રિયો દૃષ્ટ્વા રક્તા રક્તામ્બરાન્વિતાઃ ।
રક્તમાલ્યાનુશોભાઢ્યા રક્તચન્દનચર્ચિતાઃ

રક્તાભરણસંયુક્તાઃ પાશહસ્તા ભયાવહાઃ ।
તાસાં સમીપગા દૃષ્ટાઃ કૃષ્ણજીમૂતસન્નિભાઃ

મહાકાયા ભીમવક્ત્રાઃ પાશહસ્તા ભયાવહાઃ ।
અનાવૃષ્ટ્યુપમા દૃષ્ટા આતુરાઃ પિઙ્ગલોચનાઃ

દીર્ઘજિહ્વા કરાલાસ્યા તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રા દુરાસદા ।
વૃદ્ધા નારી કુરુશ્રેષ્ઠ દૃષ્ટાન્યા ઋષિપુંગવૈઃ

તતઃ સમીપગા વૃદ્ધા તસ્ય વૃન્દસ્ય ભારત ।
સ્વાધ્યાયનિરતા વિપ્રા દૃષ્ટાસ્તૈઃ પાપકર્મભિઃ

ઊચુસ્તે તુ સમૂહેન બ્રાહ્મણાંસ્તપસિ સ્થિતાન્ ।
અસ્માકં સ્વામિનઃ સર્વે તિષ્ઠન્તે તીર્થમધ્યતઃ ।
તે પ્રસ્થાપ્યા મહાભાગાઃ સર્વથૈવ ત્વરાન્વિતાઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં સર્વે ચૈવ ત્વરાન્વિતાઃ ।
જગ્મુસ્તે નર્મદાકક્ષં દૃષ્ટ્વા રેવાં દ્વિજોત્તમાઃ

તતઃ કેચિત્સ્તુવન્ત્યન્યે જય દેવિ નમોઽસ્તુ તે

નમોઽસ્તુ તે સિદ્ધગણૈર્નિષેવિતે નમોઽસ્તુ તે સર્વપવિત્રમઙ્ગલે ।
નમોઽસ્તુ તે વિપ્રસહસ્રસેવિતે નમોઽસ્તુ રુદ્રાઙ્ગસમુદ્ભવે વરે

નમોઽસ્તુ તે સર્વપવિત્રપાવને નમોઽસ્તુ તે દેવિ વરપ્રદે શિવે ।
નમામિ તે શીતજલે સુખપ્રદે સરિદ્વરે પાપહરે વિચિત્રિતે

અનેકભૂતૌઘસુસેવિતાઙ્ગે ગન્ધર્વયક્ષોરગપાવિતાઙ્ગે ।
મહાગજૌઘૈર્મહિષૈર્વરાહૈરાપીયસે તોયમહોર્મિમાલે

નમામિ તે સર્વવરે સુખપ્રદે વિમોચયાસ્માનઘપાશબદ્ધાન્

ભ્રમન્તિ તાવન્નરકેષુ મર્ત્યા યાવત્તવામ્ભો નહિ સંશ્રયન્તિ ।
સ્પૃષ્ટં કરૈશ્ચન્દ્રમસો રવેશ્ચેત્તદ્દેવિ દદ્યાત્પરમં પદં તુ

અનેકસંસારભયાર્દિતાનાં પાપૈરનેકૈરભિવેષ્ટિતાનામ્ ।
ગતિસ્ત્વમમ્ભોજસમાનવક્ત્રે દ્વન્દ્વૈરનેકૈરભિસંવૃતાનામ્

નદ્યશ્ચ પૂતા વિમલા ભવન્તિ ત્વાં દેવિ સમ્પ્રાપ્ય ન સંશયોઽત્ર ।
દુઃખાતુરાણામભયં દદાસિ શિષ્ટૈરનેકૈરભિપૂજિતાસિ

વિણ્મૂત્રદેહાશ્ચ નિમગ્નદેહા ભ્રમન્તિ તાવન્નરકેષુ મર્ત્યાઃ ।
મહાબલધ્વસ્તતરઙ્ગભઙ્ગં જલં ન યાવત્તવ સંસ્પૃશન્તિ

મ્લેચ્છાઃ પુલિન્દાસ્ત્વથ યાતુધાનાઃ પિબન્તિ યેઽંભસ્તવ દેવિ પુણ્યમ્ ।
તેઽપિ પ્રમુચ્યન્તિ ભયાચ્ચ ઘોરાત્કિમત્ર વિપ્રા ભવપાશભીતાઃ

સરાંસિ નદ્યઃ ક્ષયમભ્યુપેતા ઘોરે યુગેઽસ્મિન્કલિનાવસૃષ્ટે ।
ત્વં ભ્રાજસે દેવિ જલૌઘપૂર્ણા દિવીવ નક્ષત્રપથે ચ ગઙ્ગા

તવ પ્રાસાદાદ્વરદે વિશિષ્ટે કાલં યથેમં પરિપાલયિત્વા ।
યાસ્યામ મોક્ષં તવ સુપ્રસાદાદ્વયં યથા ત્વં કુરુ નઃ પ્રસાદમ્

ત્વામાશ્રિતા યે શરણં ગતાશ્ચ ગતિસ્ત્વમમ્બેવ પિતેવ પુત્રાન્ ।
ત્વત્પાલિતા યાવદિમં સુઘોરં કાલં ત્વનાવૃષ્ટિહતં ક્ષિપામઃ

એવં સ્તુતા તદા દેવી નર્મદા સરિતાં વરા ।
પ્રત્યક્ષા સા પરા મૂર્તિર્બ્રાહ્મણાનાં યુધિષ્ઠિર

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
પઠન્તિ યે સ્તોત્રમિદં નરેન્દ્ર શૃણ્વન્તિ ભક્ત્યા પરયા પ્રશાન્તાઃ ।
તે યાન્તિ રુદ્રં વૃષસંયુતેન યાનેન દિવ્યામ્બરભૂષિતાઙ્ગાઃ

યે સ્તોત્રમેતત્સતતં જપન્તિ સ્નાત્વા ચ તોયેન તુ નર્મદાયાઃ ।
તેભ્યોઽન્તકાલે સરિદુત્તમેયં ગતિં વિશુદ્ધામચિરાદ્દદાતિ

પ્રાતઃ સમુત્થાય તથા શયાનો યઃ કીર્તયેતાનુદિનં સ્તવેન્દ્રમ્ ।
દેહક્ષયં સ્વે સલિલે દદાતિ સમાશ્રયં તસ્ય મહાનુભાવ

પાપૈર્વિમુક્તા દિવિ મોદમાનાઃ સમ્ભોગિનશ્ચૈવ તુ નાન્યથા ચ

પ્રસન્ના નર્મદા દેવી સ્તોત્રેણાનેન ભારત ।
જલેનાપ્યાયિતાન્ વિપ્રાન્ દક્ષિણાપથવાહિની

અમૃતત્વં તુ વો દદ્મિ યોગિભિર્યન્ન ગમ્યતે ।
દુર્લભં યત્સુરૈઃ સર્વૈર્મત્પ્રસાદાલ્લભિષ્યથ

ઇતિ તે બ્રાહ્મણા રાજંલ્લબ્ધા વરમનુત્તમમ્ ।
ગમિષ્યન્તઃ પ્રીતચિત્તા દદૃશુશ્ચિત્રમદ્ભુતમ્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
દૃષ્ટાસ્તૈઃ પુરુષાઃ પાર્થ નર્મદાતટસંસ્થિતાઃ ।
સ્નાનદેવાર્ચનાસક્તાઃ પઞ્ચ એવ મહાબલાઃ

તે દૃષ્ટા બ્રાહ્મણૈઃ સર્વૈર્વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ।
સંપૃષ્ટાસ્તૈર્મહારાજ યથા તદવધારય

વિપ્રા ઊચુઃ ।
વનાન્તે સ્ત્રીયુગં દૃષ્ટ્વા મહારૌદ્રં ભયાવહમ્ ।
વૃદ્ધાશ્ચ પુરુષાસ્તત્ર પાશહસ્તા ભયાવહાઃ

દુર્ધર્ષા દુર્નિરીક્ષ્યાશ્ચ ઇતશ્ચેતશ્ચ ચઞ્ચલાઃ ।
વ્યાહરન્તઃ શુભાં વાચં ન તત્ર ગતિરસ્તિ વૈ

અપરસ્પરયોઃ સર્વે નિરીક્ષન્તઃ પુનઃપુનઃ ।
તૈસ્તુ યદ્વચનં પ્રોક્તં તત્સર્વં કથ્યતામિતિ

અસ્માકં પુરુષાઃ પઞ્ચ તિષ્ઠન્તિ તત્ર સત્તમાઃ ।
તે પ્રસ્થાપ્યા મહાભાગાઃ સર્વથૈવ ત્વરાન્વિતાઃ

અથ તે પુરુષાઃ પઞ્ચ શ્રુત્વા વાક્યમિદં શુભમ્ ।
પરસ્પરં નિરીક્ષન્તો વદન્તિ ચ પુનઃપુનઃ

ક્વ તે કસ્ય કુતો યાતાઃ કિમુક્તં તૈર્ભયાવહૈઃ

પુરુષા ઊચુઃ ।
તીર્થાવગાહનં સર્વૈઃ પૂર્વદક્ષિણપશ્ચિમૈઃ ।
ઉત્તરૈશ્ચ કૃતં ભક્ત્યા ન પાપં તૈર્વ્યપોહિતમ્

નિષ્પાપાશ્ચાથ સંજાતાસ્તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ।
શૃણ્વન્તુ ઋષયઃ સર્વે વહ્નિકાલોપમા દ્વિજાઃ

પાતકાનિ ચ ઘોરાણિ યાન્યચિન્ત્યાનિ દેહિનામ્ ।
પાપિષ્ઠેન તુ ચૈકેન ગુરુદારા નિષેવિતા

હૃતં ચાન્યેન મિત્રસ્વં સુવર્ણં ચ ધનં તથા ।
બ્રહ્મહત્યા મહારૌદ્રા કૃતા ચાન્યેન પાતકમ્

સુરાપાનં તુ ચાન્યસ્ય સંજાતં ચાપ્યકામતઃ ।
ગોવધ્યા ચાપ્યકામેન કૃતા ચૈકેન પાપિના

અકામતોઽપિ સર્વેષાં પાતકાનિ નરાધિપ ।
બ્રાહ્મણાનાં તુ તે શ્રુત્વા વાક્યં તદ્વિસ્મયાન્વિતાઃ

સદ્ય એવ તદા જાતાઃ પાપિષ્ઠા ગતકલ્મષાઃ ।
તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવેન નર્મદાયાઃ પ્રભાવતઃ

ન ક્વચિત્પાતકાનાં તુ પ્રવેશશ્ચાત્ર જાયતે ।
એવં સંચિત્ય તે સર્વે પાપિષ્ઠાશ્ચ પરસ્પરમ્

ચિત્રભાનુઃ સ્મૃતસ્તૈસ્તુ વિચિન્ત્ય હૃદયે હરિમ્ ।
સ્નાત્વા રેવાજલે પુણ્યે તર્પિતાઃ પિતૃદેવતાઃ

નત્વા તુ ભાસ્કરં દેવં હૃદિ ધ્યાત્વા જનાર્દનમ્ ।
પ્રદક્ષિણં તુ તં ભક્ત્યા જ્વલન્તં જાતવેદસમ્

પતિતાઃ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ પાપોદ્વિગ્ના મહીપતે ।
સાત્ત્વિકીં વાસનાં કૃત્વા ત્યક્ત્વા રજસ્તમસ્તથા

હતં તૈઃ પાવકે સર્વં રેવાયા ઉત્તરે તટે ।
વિમાનસ્થાસ્તદા દૃષ્ટા બ્રાહ્મણૈસ્તે યુધિષ્ઠિર

આશ્ચર્યમતુલં દૃષ્ટમૃષિભિર્નર્મદાતટે ।
તદાપ્રભૃતિ તે સર્વે રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ

રવિતીર્થં દ્વિજા હૃષ્ટાઃ સેવન્તે મોક્ષકાઙ્ક્ષયા ।
તીર્થસ્યાસ્ય ચ યત્પુણ્યં તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ

પીડિતો વૃદ્ધભાવેન ભક્ત્યા પ્રીતો નરેશ્વર ।
ઉદ્દેશં કથયિષ્યામિ દ્વિક્રોશાભ્યન્તરે સ્થિતઃ

કુરુક્ષેત્રં યથા પુણ્યં રવિતીર્થં શ્રુતં મયા ।
ઈશ્વરેણ પુરા ખ્યાતં ષણ્મુખસ્ય નરાધિપ

શ્રુતં રુદ્રાચ્ચ તૈઃ સર્વૈરહં તત્ર સમીપગઃ ।
ઈશ્વર ઉવાચ -
માર્તણ્ડગ્રહણે પ્રાપ્તે યે વ્રજન્તિ ષડાનન ।
રવિતીર્થે કુરુક્ષેત્રે તુલ્યમેતત્ફલં લભેત્

સ્નાને દાને તથા જપ્યે હોમે ચૈવ વિશેષતઃ ।
કુરુક્ષેત્રે સમં પુણ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ગ્રામે વા યદિ વારણ્યે પુણ્યા સર્વત્ર નર્મદા ।
રવિતીર્થે વિશેષેણ રેવા પુણ્યફલપ્રદા

ષષ્ઠ્યાં સૂર્યદિને ભક્ત્યા વ્યતીપાતે ચ વૈ ધૃતૌ ।
સંક્રાન્તૌ ગ્રહણેઽમાયાં યે વ્રજન્તિ જિતેન્દ્રિયાઃ

કામક્રોધૈર્વિમુક્તાશ્ચ રાગદ્વેષૈસ્તથૈવ ચ ।
ઉપોષ્ય પરયા ભક્ત્યા દેવસ્યાગ્રે નરાધિપ

રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા દીપં દેવસ્ય બોધયેત્ ।
કથાં વૈ વૈષ્ણવીં પાર્થ વેદાભ્યસનમેવ ચ

ઋગ્વેદં વા યજુર્વેદં સામવેદમથર્વણમ્ ।
ઋચમેકાં જપેદ્યસ્તુ સ વેદફલમાપ્નુયાત્

ગાયત્ર્યા ચ ચતુર્વેદફલમાપ્નોતિ માનવઃ ।
પ્રભાતે પૂજયેદ્વિપ્રાનન્નદાનહિરણ્યતઃ

ભૂમિદાનેન વસ્ત્રેણ અન્નદાનેન શક્તિતઃ ।
છત્રોપાનહશય્યાદિગૃહદાનેન પાણ્ડવ

ગ્રામધૂર્વહદાનેન ગજકન્યાહયેન ચ ।
વિદ્યાશકટદાનેન સર્વેષામભયં ભવેત્

શત્રુશ્ચ મિત્રતાં યાતિ વિષં ચૈવામૃતં ભવેત્ ।
ગ્રહા ભવન્તિ સુપ્રીતાઃ પ્રીતસ્તસ્ય દિવાકરઃ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં રવિતીર્થફલં નૃપ ।
યે શૃણ્વન્તિ નરા ભક્ત્યા રવિતીર્થફલં શુભમ્

તેઽપિ પાપવિનિર્મુક્તા રવિલોકે વસન્તિ હિ ।
ગોદાનેન ચ યત્પુણ્યં યત્પુણ્યં ભૃગુદર્શને

કેદાર ઉદકં પીત્વા તત્પુણ્યં જાયતે નૃણામ્ ।
અબ્દમશ્વત્થસેવાયાં તિલપાત્રપ્રદો ભવેત્

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ આદિત્યેશ્વરકીર્તનાત્ ।
શ્રુતે યસ્ય પ્રભાવે ન જાયતે યન્નૃપાત્મજ

તત્સર્વં કથયિષ્યામિ ભક્ત્યા તવ મહીપતે ।
પાપાનિ ચ પ્રલીયન્તે ભિન્નપાત્રે યથા જલમ્

તીર્થસ્યાભિમુખો નિત્યં જાયતે નાત્ર સંશયઃ ।
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં તીર્થં કથિતં તવ પાણ્ડવ

પાપિષ્ઠાનાં કૃતઘ્નાનાં સ્વામિમિત્રાવઘાતિનામ્ ।
તીર્થાખ્યાનં શુભં તેષાં ગોપિતવ્યં સદા બુધૈઃ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે આદિત્યેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ॥