સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.60-2

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
મતંગેશ્વર સંજ્ઞં તુ ષષ્ટિસંખ્યાકમીશ્વરમ્ ॥
વિદ્ધિ પાપહરં દેવિ સમીહિતકરં સદા

સુગતિર્નામ વિપ્રેન્દ્રો બભૂવ દ્વાપરે યુગે ॥
સત્યવાદી સદા દાંતો વેદાધ્યયનતત્પરઃ

મતંગસ્તસ્ય પુત્રોઽભૂદ્બાલ્યાદ્દારુણતાં ગતઃ ॥
સબાલં ગર્દભં દેવિ તિષ્ઠન્તં માતુરંતિકે ॥
દણ્ડકાષ્ઠેન સહસા તાડયામાસ ચાપલાત્

તં તુ તીવ્રાહતં દૃષ્ટ્વા ગર્દભી પુત્રગૃદ્ધિની ॥
ઉવાચ મા શુચઃ પુત્ર ચંડાલોઽયં ન વૈ દ્વિજઃ

બ્રાહ્મણે દારુણં નાસ્તિ મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ॥
તુદન્પાપાકૃતિરયં બાલે ન કુરુતે દયામ્

સ્વકીયાં ભજતે ચાથ પ્રકૃતિં માનવઃ સદા ॥
એતચ્છ્રુત્વા મતંગસ્તુ દારુણં ગર્દ્દભીવચઃ

દંડકાષ્ઠં પરિત્યજ્ય રાસભીં પ્રત્યભાષત ॥
બ્રૂહિ રાસભિ કલ્યાણિ માતા મે યેન દૂષિતા

કથં માં વેત્સિ ચંડાલં યાયાવરકુલોદ્ભવમ્ ॥
કેન જાતોસ્મિ ચંડાલો બ્રાહ્મણ્યં યેન મે ગતમ્

॥ ગર્દભ્યુવાચ ॥ ॥
નાપિતેન પ્રમત્તેન બ્રાહ્મણ્યાં વૃષલેન હિ ॥
તતસ્ત્વમસિ ચાંડાલો બ્રાહ્મણ્યં તેન તે ગતમ્

એવમુક્તો મતંગસ્તુ પિતરં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
તાતાશ્ચર્યં શ્રુતં મેઽદ્ય જાતોઽહં નાપિતેન વૈ

ગર્દભ્યા કથિતં સમ્યક્તસ્માત્તપ્સ્યે મહત્તપઃ ॥
એવમુક્ત્વા સ પિતરં પ્રતસ્થે કૃતનિશ્ચયઃ

સ ગત્વા ચ તતોઽરણ્યમતપ્યત મહત્તપઃ ॥
તતઃ સંતાપયામાસ વિબુધાંસ્તપસાન્વિતઃ

તં તથા તપસા યુક્તમુવાચ હરિવાહનઃ ॥
મતંગ તપ્યસે કિં ત્વં ભોગાનુત્સૃજ્ય માનુષાન્॥
વરં દદામિ તેઽહં તં વૃણીષ્વ ત્વં યદિચ્છસિ

॥ મતઙ્ગ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રાહ્મણ્યં કામયાનોઽહમિદમારબ્ધવાંસ્તપઃ ॥
દેહિ મે શાશ્વતં શક્ર વર એષ વૃતો મયા

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં તમુવાચ પુરંદરઃ ॥
બ્રાહ્મણ્યં યાચસે ત્વં હિ દુષ્પ્રાપમકૃતાત્મભિઃ ॥

નાશમેષ્યસિ દુર્બુદ્ધે તદુપારમ મા ચિરમ્॥
ચંડાલયોનૌ જાતેન ન તત્પ્રાપ્યં કથંચન

એવમુક્તો મતંગસ્તુ સંશિતાત્મા યત વ્રતઃ ॥
અતિષ્ઠદેકપાદેન વર્ષાણાં શતસંખ્યયા

તમુવાચ તતઃ શક્રઃ પુનરેવ મહાયશાઃ ॥
બ્રાહ્મણ્યં દુર્લભં વીર મા કૃથાઃ સાહસં વૃથા

ન હિ શક્યં પ્રાપ્તુમેવમચિરાન્નાશમેષ્યસિ ॥
વૃણુ વા કામમન્યં ત્વં બ્રાહ્મણત્વં સુદુર્લભમ્

એવમુક્તો મતંગસ્તુ સંશિતાત્મા દૃઢવ્રતઃ ॥
સહસ્રમેકં પાદેન તતોઽબ્દાનામવર્ત્તત

તદેવ ચ પુનર્વાક્યમુવાચ બલવૃત્રહા ॥
ચંડાલાયૌનૌ જાતેન નાવાપ્યં તે કથંચન

અન્યં વરં વૃણીષ્વ ત્વં મા કૃથાસ્તત્સ્વયં શ્રમમ્ ॥
એવમુક્તો મતંગસ્તુ ભૃશં શોકપરાયણઃ

અતિષ્ઠત ગયાં ગત્વા સોંગુષ્ઠેન શતં સમાઃ ॥
સુદુષ્કરં વહન્યોગં પ્રાણાયામપરાયણઃ

ત્વગસ્થિભૂતો ધર્માત્મા તતાપ પરમં તપઃ ॥
તપંતં તમભિદ્રુત્ય પરિજગ્રાહ વાસવઃ

વરાણામીશ્વરો દાતા સર્વભૂતહિતે રતઃ

॥ શક્ર ઉવાચ ॥ ॥
મતંગ બ્રાહ્મણત્વં હિ વિરુદ્ધમિહ દૃશ્યતે ॥
બ્રાહ્મણ્યં દુર્લ્લભં તાત હ્યસતાં પાપશીલિનામ્

બ્રાહ્મણે સર્વભૂતાનાં યોગક્ષેમઃ સમાહિતઃ ॥
તદુત્સૃજ્યેહ દુષ્પ્રાપ્યં બ્રાહ્મણ્યમકૃતાત્મભિઃ

અન્યં વરં વૃણીષ્વ ત્વં દુર્લભોઽયં હિ તે વરઃ

॥ મતંગ ઉવાચ ॥ ॥
કિં માં તુદસિ દુઃખાર્તં મૃતં મારયસે ચ મામ્ ॥
તં તુ શોચામિ યો લબ્ધ્વા બ્રાહ્મણ્યં નાનુપાલયેત્

બ્રાહ્મણ્યં યદિ દુષ્પ્રાપ્યં ત્રિભિર્વર્ણૈઃ શતક્રતો॥
તપસા ચ કથં લબ્ધં વિશ્વામિત્રેણ ભૂભુજા

વીતહવ્યશ્ચ રાજર્ષિસ્તપસા વિપ્રતાં ગતઃ॥
તસ્માત્તપઃ કરિષ્યામિ નિર્દ્વંદ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ

અહિંસાદમસત્યસ્થઃ કથં નાર્હામિ વિપ્રતામ્ ॥
દૈવેન કૃતમેતદ્ધિ યદ્યહં માતૃદોષતઃ

એતામવસ્થાં સંપ્રાપ્તો દૈવયોગાત્પુરંદર ॥
નૂનં દૈવં ન શક્યં તુ પૌરુષેણ નિવર્ત્તિતુમ્

યદહં યત્નવાનેવં ન લભે વિપ્રતાં વિભો ॥
એવં જ્ઞાત્વા તુ દેવેશ દાતુમર્હસિ મે પરમ્

યદિ તેઽહમનુગ્રાહ્યઃ કિંચિદ્વા સુકૃતં મમ॥
તદુપાયં હિ મે શંસ કથં વિપ્રો ભવામિ વૈ

યથા મમાક્ષયા કીત્તિર્ભવેદ્વાપિ પુરંદર ॥
કર્તુમર્હસિ તદ્દેવ શિરસા ત્વાં પ્રસાદયે । ૩૬ ॥
ઇત્યુક્તો હિ મતંગેન વાસવો બલવૃત્રહા ॥
કથયામાસ સંતુષ્ટો લિંગમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
મહાકાલવને લિંગં સ્થાપિતં બ્રહ્મણા પુરા ॥
દિવ્યમૂર્ત્તિધરં દિવ્યં શ્રીસિદ્ધેશ્વરપૂર્વતઃ

તસ્ય દર્શનમાત્રેણ વિપ્રત્વં સમવાપ્સ્યસિ ॥
વાસવસ્ય ચ વાક્યેન મતંગો ગતવાંસ્તદા

મહાકાલવનં રમ્યં સિદ્ધક્ષેત્રમથાપરમ્ ॥
દદર્શ તત્ર તલ્લિંગમશેષફલદાયકમ્

દૃષ્ટ્વા સંપૂજયામાસ પુષ્પૈર્નાનાવિધૈસ્તથા ॥
પૂજિતઃ પ્રત્યુવાચેદં મતંગં દેવસત્તમઃ

અહો મહાન્સભાગ્યોસિ યસ્ત્વયા તોષિતોઽસ્મ્યહમ્ ॥
મત્તઃ સર્વં સમુદ્ભૂતં બ્રહ્માંડં ભૂર્ભુવાદિકમ્

વરદોઽસ્મિ વરાર્હાણાં શાપદોઽસ્મિ દુરાત્મનામ ॥
બ્રાહ્મણ્યં મત્પ્રસાદાચ્ચ અક્ષયં તે ભવિષ્યતિ

તતોઽસૌ વિપ્રતાં યાતો મતંગો લિંગદર્શનાત ॥
પુનઃ પૂજાપ્રભાવેણ બ્રહ્મલોકં ગતો દ્વિજ

બ્રાહ્મણ્યં દુર્લભં લબ્ધં લિંગસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
મતંગેન વરારોહે તસ્માદ્દેવો વિગીયતે

મતંગેશ્વરકો લોકે બ્રહ્મલોકપ્રદાયકઃ ॥
વર્ણાશ્રમેષુ વિદ્વિષ્ટાઃ પાષંડવચને રતાઃ

નિર્મર્યાદા નિરાચારા નિઃશંકાશ્ચાતિલોલુપાઃ ॥
નિર્ઘૃણાઃ ક્રૂરર્માણો ધૃષ્ટાઃ કલિયુગે નરાઃ॥
દર્શનાત્તસ્ય લિંગસ્ય તેઽપિ યાંતિ ત્રિવિષ્ટપમ્

યે વિશુદ્ધા મહાભાગા ધ્યાનિનો મુક્તિભાગિનઃ ॥
તે પશ્યંતિ કલૌ દેવિ મતંગેશ્વરમીશ્વરમ્

બ્રહ્મધ્યાનપરા યે ચ યજ્ઞદાનક્રિયારતાઃ॥
તે પશ્યંતિ કલૌ દેવિ મતંગેશ્વરમીશ્વરમ્

યેઽર્ચયંતિ મહા દેવિ મતંગેશ્વરમીશ્વરમ ॥
કૃતપુણ્યા નરા મર્ત્ત્યે તેષાં વાસોઽક્ષયો દિવિ

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
મતંગેશ્વરદેવસ્ય શૃણુ સૌભાગ્યમીશ્વરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખંડે ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યે મતંગેશ્વરમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામ ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ