સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.60

॥ વ્યાસ ઉવાચ॥
પુરુષોત્તમં પરં તીર્થં ત્વયા પ્રોક્તં પુરાનઘ॥
માહાત્મ્યં તસ્ય તીર્થસ્ય વિસ્તરાદ્વદ મે પ્રભો॥
એતત્તુ શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો બ્રહ્મવિદાં વર

॥સનત્કુમાર ઉવાચ॥
શૃણુષ્વ ભો દ્વિજશ્રેષ્ઠ કથાં પાપહરાં પરામ્

યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ મહાપાપક્ષયો ભવેત્ ॥
પુરાકલ્પેષુ વૈ બ્રહ્મન્વૈકુણ્ઠે વિમલે શુભે

સમાસીનો રમાનાથઃ પાર્ષદૈઃ સનકાદિભિઃ ॥
મહર્ષિભિઃ સદાચારૈઃ પિતામહપુરોગમૈઃ

ઋદિસિદ્ધિગુણોપેતૈસ્તત્ત્વૈસ્તૈર્મહદાદિભિઃ ॥
ગણગંધર્વસંઘૈશ્ચ સેવ્યમાનઃ સમં તતઃ

કિન્નરોદ્ગાનસન્માનૈર્નૃત્યદ્ભિરપ્સરોગણૈઃ ॥
ચિંતામણિગૃહોદ્ગારલલિતાંગણભૂમિષુ

કલ્પદ્રુમકૃતચ્છાય આસીનો હિ મુરુદ્વિષઃ ॥
ધર્મવાદરતાઃ સર્વે બ્રહ્મમાર્ગસુનિશ્ચિતાઃ

તેષાં મધ્યે પરા ભાષા હ્યપૃચ્છત્કમલાપતિમ્

॥ લક્ષ્મીરુવાચ ॥ ॥
પુણ્યકાનાં વિધિં નાથ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥
સર્વજ્ઞોસિ મહાપ્રાજ્ઞ વાચ્યતાં યદિ રોચતે

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
દાનં સ્નાનં તપઃ શ્રાદ્ધં સદા શસ્તં હિ શોભને ॥
તથાપિ વિધિના પ્રાપ્તં તત્સર્વં ચાક્ષયં ભવેત્

દેશે કાલે પર્વણિ ચ તીર્થે ચાયતને પદે ॥
દાનં સ્નાનં તપઃ શ્રાદ્ધં મુનિભિઃ પરિકીર્તિતમ્

પૂર્ણમાસ્યામમાવાસ્યાં સંક્રાંતૌ ગ્રહણે તથા ॥
વૈધૃતૌ ચ વ્યતીપાતે દાનવૃદ્ધિઃ પરા સ્મૃતા

ગંગાયાં ભાસ્કરક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે ચ પુષ્કરે ॥
ગોદાવર્યાં ગયાયાં ચ તીર્થે ચામરકંટકે

અવંત્યાં ચ હુતં દત્તં તત્સર્વં ચાક્ષયં ભવેત્ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પર્વે તીર્થં સમાચરેત્

કુચૈલો દુર્ભગો મૂર્ખો જડો રોગસમન્વિતઃ ॥
તીર્થપર્વપરિભ્રષ્ટો નરો ભવતિ નિશ્ચિતમ્

કે યોગાઃ સુકૃતાનાં ચ કર્તવ્યાશ્ચ વિશેષતઃ

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટઃ પ્રિયે પ્રશ્રઃ પુણ્યકાનાં ત્વયાઽનઘે ॥
મલમાસે સમાયાતે યે નરા વ્રતવર્જિતાઃ ॥
જન્મજન્મનિ દારિદ્ર્યં તેષાં ભવતિ શોભને

॥ શ્રીરુક્મિણ્યુવાચ ॥ ॥
કીદૃશો હિ મલો માસઃ કેન યોગેન જાયતે ॥
કદા કાલે સમાયાતિ એતન્નો વદ વિસ્તરાત્

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
યુક્તમુક્તં ત્વયા દેવિ પ્રશ્નઃ કાલેઽયમીદૃશઃ ॥
દેવતાપિતૃકાર્યાણિ વિધિના હિ મલિમ્લુચે

ક્ષૌરં મૌંજી વિવાહશ્ચ વ્રતોપવાસકં તથા ॥
વિશેષેણ ગૃહસ્થાનાં વર્જ્યં મુનિવરોત્તમૈઃ

સંવત્સરત્રયાંતે ચ માસોઽયમધિગચ્છતિ ॥
અસંક્રમે રવેરસ્મિંસ્તસ્માદધિકમાસકઃ

અધિમાસાધિપત્યોઽહં સદૈવ પુરુષોત્તમઃ ॥
મમાભિધાનં તીર્થં ચ મહાકાલવને શુભમ્

પુરુષોત્તમાખ્યં મે ધામ સદૈવાત્ર પ્રતિ ષ્ઠતિ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ગંતવ્યં હિ ત્વયા સહ ॥ .૨૩ ॥
મહાકાલવને તત્ર યત્ર તીર્થં મમાભિધમ્ ॥
પ્રાણિનો યે સમાયાંતિ મજ્જનાર્થં પ્રિયે ધ્રુવમ્

તેષામિહ મમાદેયં ન કદાપિ ભવિષ્યતિ॥
ધનધાન્યકલત્રાદિ પુત્રસૌખ્યં સદૈવ હિ

અસંક્રાંતેઽપિ સંપ્રાપ્તે મામુદ્દિશ્ય વ્રતં ચરેત્ ॥
અધિમાસાધિપત્યોઽહં સદા વૈ પુરુષોત્તમઃ

સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયઃ પિતૃતર્પણમ્ ॥
દેવતાર્ચાં ચ મધ્યાહ્ને યે કુર્વંતિ નરોત્તમાઃ

અક્ષયં ચ ભવેત્સર્વં તેષાં વૈ કમલે ધુવમ્ ॥
મલમાસો ગતઃ શૂન્યો યેષાં દેવિ પ્રમાદતઃ

દારિદ્ર્યં ચ સદા તેષાં શોકરોગવિવર્ધનમ્ ॥
અધિમાસે સમાયાતે અવંત્યાં વ્રતમાચરેત્

તેષાં દદામ્યહં પ્રીત્યા ત્વામેવ ચ ન સંશયઃ ॥
સ્વલ્પં દાનમલં કાર્યં યત્કિં ચિદિહ યત્કૃતમ્ ॥
તત્સર્વં મત્પ્રસાદેન હ્યનંતં પ્રિયદર્શને

॥ શ્રીરુવાચ ॥ ॥
ઈદૃશો હિ ત્વયા પ્રોક્તો હ્યધિમાસસ્ય સુવ્રત

મહિમા હ્યપિ લોકાનાં સર્વકામવરપ્રદઃ ॥
અધિમાસવ્રતં પુણ્યં કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
અસંક્રાતો યદા માસઃ પ્રાપ્યતે માનવૈઃ પ્રિયે ॥
મહોત્સવસ્તદા કાર્ય આત્મનો હિતકાંક્ષિભિઃ

કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં નવમ્યાં વા સુરેશ્વરિ ॥
અષ્ટમ્યાં ચાથ કર્તવ્યં વ્રતં શોકવિનાશનમ્

યથાલાભોપહારેણ માસે ચાપિ મલિમ્લુચે ॥
પુણ્યાહે પ્રાતરુત્થાય કૃત્વા પૌર્વાહ્ણિકીં ક્રિયામ્

ગૃહીત્વા નિયમં પશ્ચાદ્વાસુદેવં હૃદિ સ્મરન્ ॥
ઉપવાસં ચ નક્તં ચ એકભુક્તં ચ માનિનિ

એકસ્ય નિશ્ચયં કૃત્વા તતો વિપ્રાન્નિમંત્રયેત્ ॥
સપત્નીકા ન્સદાચારાન્કુલીનાઞ્જ્ઞાતિસંભવાન્

તતો મધ્યાહ્નસમયે લક્ષ્મીયુક્તં સનાતનમ્ ॥
સ્થાપયેદવ્રણે કુંભે વેદમંત્રૈર્દ્વિજાતિભિઃ

પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા ગોત્રિભિઃ સપિતામહમ્ ॥
ગંધતોયેન સંસ્થાપ્ય પંચામૃતૈસ્તથૈવ ચ

મિષ્ટાન્નૈર્નવભિશ્ચૈવ નૈવેદ્યૈર્ધૂપદીપકૈઃ ॥
આચ્છાદનૈશ્ચ વસ્ત્રૈશ્ચ પીતકૌશેયકૈસ્તથા

ઘંટામૃદંગનિર્હ્રાદૈર્ઘોષધ્વનિસમન્વિતૈઃ ॥
આરાર્તિકં વ્રતી કુર્યાત્કર્પૂરાગરુચંદનૈઃ

અલાભે તૂલ્મુકૈ શ્ચાપિ ફલસ્યાનંત્યહેતવે ॥
તામ્રપાત્રસ્થિતે તોયે ચંદનાક્ષતપુષ્પકૈઃ

અર્ઘ્યં દદ્યાત્સપત્નીકઃ પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના ॥
પંચરત્નૈઃ સમાયુક્તૈર્જા નુની કૃત્ય ભૂતલે ॥
સમાદાય ચ પાણિભ્યાં સર્વભક્તિસમન્વિતઃ

અર્ઘ્યમન્ત્રઃ ॥
કૃપાવન્સર્વભૂતેષુ જગદાનંદકારક ॥
ગૃહાણાર્ઘ્યમિમં દેવ સંપૂર્ણફલદો ભવ

પ્રાર્થનામંત્ર ॥
સ્વયંભુવે નમસ્તુભ્યં બ્રહ્મણેઽમિતતેજસે ॥
નમોસ્તુ તે શ્રિયાનંદ બ્રહ્માનંદ કૃપાકર

એવં સંપ્રાર્થ્ય ગોવિંદં પૂજયેદ્બ્રાહ્મણાત્સ્વયમ્ ॥
સપત્નીકાચ્છુચીન્સ્નાતાલ્લઁક્ષ્મીનારાયણૌ સ્મરન્

પૂજયિત્વા વિધાનેન ભોજયેદ્ધૃતપાયસૈઃ

ભોજયિત્વા વિધાનેન સપત્નીકં યથોચિતમ્ ॥
વિદ્યાવિનયસંપન્નં તથા પત્ન્યા સમન્વિતમ્

પૂજયિત્વા યથાશક્ત્યા વસ્ત્રાલંકારકુંકુમૈઃ ॥
ગોસ્તન્યામ્રકપિત્થૈશ્ચ ખર્જૂરૈઃ કદલીફલૈઃ

પનસૈર્નારિકેલૈશ્ચ નારંગૈર્દાડિમૈસ્તથા ॥
ઘૃતપક્વાન્નગોધૂમૈઃ શુભૈઃ સોમાલિકૈર્વટૈઃ

શર્કરાઘૃતપૂરૈશ્ચ કર્ણિકૈઃ ખંડમંડકૈઃ ॥
ઉર્વારુકર્કટીશાકૈઃ શૃંગબેરૈઃ સમૂલકૈઃ

અન્યૈશ્ચ વિવિધૈઃ શાકૈરામ્રૈઃ પક્વૈઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
ભક્ષ્યભોજ્યલેહ્યપેયકંદકાનિ વિશેષતઃ

સુવાસિતાન્ગોરસાંશ્ચ પરિવેષ્ય મૃદુ બ્રુવન્ ॥
ઇદં સ્વાદુ રસં ભોજ્યં ભવદર્થે પ્રકલ્પિતમ્

યાચ્યતાં રોચતે યચ્ચ યન્મયા પાચિતં પ્રભો ॥
ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ કૃતં સાર્થં ચ મંદિરમ્

વિસર્જયેત્તતો વિપ્રાન્દત્ત્વા તાંબૂલદક્ષિણાઃ ॥
ચતુર્ભિર્મિંલિતૈર્દેવિ તાંબૂલં મમ વલ્લભમ્

યો દદાતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠે સ ભવેત્સુભગો નરઃ ॥
સુભગા ચ સદાચારા વલ્લભા સ્વજને સદા

પુત્રસૌભાગ્યયુક્તા ચ તાંબૂલૈર્જાયતે પ્રિયે ॥
પત્રૈસ્તુ કેશવઃ પ્રીતઃ પૂગૈરીશઃ સહોમયા

ચૂર્ણકેનાનલઃ પ્રીતઃ ખદિરેણ તુ મન્મથઃ ॥
ચતુર્ભિર્વિશ્વરૂપોઽસૌ યઃ પુષ્ણાતિ જગત્ત્રયમ્

પરિતોષ્ય સપત્નીકાન્હસ્તે દત્ત્વા ચ મોદકાન્ ॥
આ સીમાંતમનુવ્રજ્ય ભુંજીત સહ બંધુભિઃ

અસંક્રાંતે વ્રતં નારી યા કરોતીહ સુપ્રિયે ॥
દારિદ્ર્યં પુત્રશોકં ચ વૈધવ્યં નાપ્નુયાત્ક્વચિત્

નરો વા યદિ વા નારી યઃ કુર્યાચ્ચ મલિમ્લુચે ॥
સ સર્વસુખભોક્તા ચ ભવેન્નાસ્ત્યેવ સંશયઃ

મલિમ્લુચે પ્રાપ્ય ન પૂજિતો યૈર્નારાયણોઽહં પરયેહ ભક્ત્યા ॥
કથં ભવેયુઃ સુખપુત્રસંપત્સુહૃત્સુભાર્યાઃ સુગુણૈરુપેતાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખંડે ઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પુરુષોત્તમમાહાત્મ્યે દાનાદિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ