સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.58-2

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રયાગેશ્વરસંજ્ઞં તુ સર્વકામકરં પરમ્ ॥
અષ્ટાધિકં વિજાનીહિ પંચાશત્તમમીશ્વરમ્

આસીત્પ્રથમકલ્પે તુ મનુઃ સ્વાયંભુવઃ પુરા ॥
તસ્ય પ્રિયવ્રતઃ પુત્રો યજ્વા પરમધાર્મિકઃ

સ ચેષ્ટ્વા બહુભિર્યજ્ઞૈઃ સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ ॥
સપ્તદ્વીપેષુ સંપ્રાપ્ય ભરતાદીન્સુતાન્પ્રિયે

સ્વયં વિશાલાં બદરીં ગત્વા તેપે મહત્તપઃ ॥
કાલેન બહુના તત્ર નારદઃ સમુપસ્થિતઃ

પૂજિતો વિષ્ટરાર્ઘેણ રાજ્ઞા પ્રિયવ્રતેન ચ ॥
સ પૃષ્ટઃ પૂજયિત્વા તુ કિમાશ્ચર્યં વદસ્વ મે

ઇત્યુક્તઃ કથયામાસ નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
શ્વેતદ્વીપે મયા રાજન્કન્યા દૃષ્ટા સરોવરે

સા ચ પૃષ્ટા વિશાલાક્ષી કસ્માદ્વસસિ નિર્જને ॥
કાસિ ભદ્રે કથં વાસિ કિંવા કાર્યમિહ ત્વયા

કર્ત્તવ્યં ચારુસર્વાંગિ તન્મમાચક્ષ્વ શોભને ॥
એવમુક્તા મયા સા હિ માં દૃષ્ટ્વા મીલિતેક્ષણમ્

સ્મૃત્વા તૂષ્ણીં સ્થિતા યાવત્તાવન્મે જ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥
વિસ્મૃતાઃ સર્વવેદાશ્ચ સર્વશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હિ

તતોઽહં વિસ્મયાવિષ્ટશ્ચિંતામોહસમન્વિતઃ ॥
તામેવ શરણં ગત્વા યાવત્પશ્યામિ પાર્થિવ

તાવદ્દિવ્યઃ પુમાંસ્તસ્યાઃ શરીરે સમદૃશ્યત ॥
તસ્યાપિ પુંસો હ્રદયે દ્વિતીયસ્તસ્ય ચોરસિ ॥
તસ્યાપિ હૃદયે ચાન્યસ્તૃતીયસ્તુ વ્યવસ્થિતઃ

તતઃ પૃષ્ટા મયા દેવી સા કુમારી કથંચન ॥
વેદા નષ્ટા મમાશેષા ભદ્રે કિં બ્રૂહિ કારણમ્

॥ કન્યોવાચ ॥ ॥
માતાહં સર્વવેદાનાં સાવિત્રીનામ નામતઃ ॥
માં ન જાનાસિ યેન ત્વમતો વેદા હૃતાસ્તવ

એવમુક્તે મયા પૃષ્ટા વિસ્મયેન મહીપતે ॥
વેદાનાં ત્વં તુ માતા વૈ કથયસ્વ મમાનઘે

ત્વદીય હૃદયે દેવિ ક એતે પુરુષાસ્ત્રયઃ

॥ કન્યોવાચ ॥ ॥
ય એષ મચ્છરીરસ્થઃ શુભાંગશ્ચારુ શોભનઃ ॥
એષ ઋગ્વેદનામા તુ યજુર્વેદો દ્વિતીયકઃ

સામવેદસ્તૃતીયસ્તુ ત્રયો વેદા મયિ સ્થિતાઃ ॥
ત્રયોઽગ્નયસ્ત્રયો દેવા મચ્છરીરે સ્થિતા દ્વિજ

ઇત્યુક્ત્વા સા તદા કન્યા પશ્યતો મમ ભૂપતે ॥
અંતર્દ્ધાનં ગતા સદ્યસ્તતોઽહં વિસ્મિતોઽભવમ્

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ શરણં યામિ કં પ્રભુમ્ ॥
કથમાવિર્ભવિષ્યંતિ વેદાઃ શાસ્ત્રાણિ સાંપ્રતમ્

કામિકસ્તીર્થરાજસ્તુ પ્રયાગઃ શ્રૂયતે શ્રુતૌ ॥
અહં તત્ર ગમિષ્યામિ જ્ઞાનં સમ્યગ્ભવિષ્યતિ

નષ્ટવેદેન રૈભ્યેણ પ્રાપ્તા સિદ્ધિરનુત્તમા ॥
સાવિત્રી શ્રૂયતે તત્ર અક્ષય્યવટસન્નિધૌ

એવં મનસિ સંધ્યાય ગતોઽહં નૃપસત્તમ ॥
પ્રયાગં કામિકં તીર્થં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્

તપસ્તીવ્રં મયા તત્ર તપ્તં પરમદુષ્કરમ્ ॥
અથાજગામ રાજેંદ્ર પ્રયાગો મૂર્ત્તિમાન્સ્વયમ્

ઉક્તોઽહં પ્રણયાત્તેન ન માં તાપય નારદ ॥
બ્રહ્મપુત્ર પ્રયાગોઽહં ભીષિતસ્તપસા તવ

ભવતઃ પાર્શ્વમાયાતઃ પ્રણયેન તપોધન ॥
ધન્યોઽસિ સર્વથા બ્રહ્મંસ્તપસા ચ વિશેષતઃ

મયા સાર્ધં ત્વયા બ્રહ્મન્ગતિઃ કાર્યાઽવિકલ્પતઃ ॥
મહાકાલવને રમ્યે તત્ર તે જ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો મમ કીર્તિશ્ચ સુસ્થિરા

એવં હિ બ્રુવતસ્તસ્ય પ્રયાગસ્ય નૃપોત્તમ ॥
પ્રાદુર્બભૂવ સહસા પીતવાસા જનાર્દ્દનઃ

શઙ્ખચક્રગદાપાણિર્ગરુડસ્થો વિયદ્ગતઃ ॥
ઉવાચ મેઘગંભીરં વાક્યં સ પુરુષોત્તમઃ

એહિ નારદ ગચ્છામઃ પ્રયાગો યત્ર યાસ્યતિ ॥
કૃષ્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વા મયા પ્રોક્તો જનાર્દનઃ

જ્ઞાનં મે દેહિ દેવેશ કથં યાસ્યામિ તદ્વનમ્॥
મહાકાલં જગન્નાથ શ્રુતજ્ઞાનવિવર્જિતઃ

ઇત્યુક્તઃ શ્રીધરેણાહં મહાકાલવનં નૃપ ॥
આનીતસ્તત્ક્ષણાચ્છીઘ્રં પ્રયાગસહિતસ્તદા

।
ઘંટેશ્વરસ્ય પૂર્વે તુ નવનદ્યાસ્તુ દક્ષિણે ॥
તત્ર લિંગમનાદિ તુ જ્યોતીરૂપં સનાતનમ્

પ્રયાગઃ પૂજયામાસ પશ્યતો મમ ભૂપતે ॥
લિંગેનોક્તં પ્રસન્નેન કિમર્થં ત્વમિહાગતઃ

પ્રયાગ પ્રયતો ભૂત્વા પ્રસન્નોઽહં સદા તવ॥
દર્શનં ચ મદીયં તુ વિફલં ન ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્તસ્તેન લિંગેન મદર્થં પ્રાર્થિતસ્તદા ॥
જ્ઞાનં દેહિ દ્વિજાયાસ્મૈ નારદાય મહાત્મને

નષ્ટા વેદાશ્ચ શાસ્ત્રાણિ સાવિત્ર્યા દર્શનાત્પ્રભો

તતો લિંગાત્સમુત્તસ્થૌ બ્રહ્મા વેદૈર્વૃતસ્તદા ॥
ષડંગૈઃ સરહસ્યૈશ્ચ પુરાણૈઃ સહિતસ્તદા

ઇત્યુક્તોઽહં તદા દેવ્યા સાવિત્ર્યા નૃપસત્તમ ॥
લિંગસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ પ્રયાગાભ્યર્થિતસ્ય વૈ

પ્રતિભાસ્યંતિ તે વેદા ધર્મશાસ્ત્રાણિ નારદ ॥
ઇત્યુક્તે વચને ભૂયઃ પ્રાપ્તા વેદા મયા નૃપ

જ્ઞાનં ષડંગસહિતં શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
લબ્ધજ્ઞાનેન રાજેંદ્ર મયા પ્રોક્તં વચસ્તદા

પ્રયાગેનાર્ચિતો દેવો મમ જ્ઞાનસ્ય કારણાત્ ॥
પ્રયાગેશ્વરસંજ્ઞસ્તુ ખ્યાતિં લોકેષુ યાસ્યતિ

તદાપ્રભૃતિ તલ્લિંગં તીર્થકોટિશતૈર્વૃતમ્ ॥
સ્વર્ગાપવર્ગફલદં તત્ર ત્વં ગંતુમર્હસિ

કિમનેનાશ્વમેધેન ઇષ્ટેન નૃપસત્તમ ॥
અશ્વમેધશતફલં જાયતે તસ્ય દર્શનાત્

તપસા કિં સુતપ્તેન કાયક્લેશકરેણ તુ ॥
વાઞ્છિતં લભતે સદ્યઃ પ્રયાગેશ્વરદર્શનાત્ ॥

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ્વાયંભુવસુતો નૃપઃ ॥
પ્રિયવ્રતો મહાદેવિ મહાકાલવનં ગતઃ

દદર્શ તત્ર તલ્લિંગં નવનદ્યાસ્તુ દક્ષિણે ॥
દર્શનાત્તસ્ય લિંગસ્ય મત્સમીપં સમાગતઃ

મયા સંમાનિતો દેવિ ગણાનામધિપઃ કૃતઃ ॥
યે પશ્યંતિ નરા ભક્ત્યા પ્રયાગેશ્વરમીશ્વરમ્ ॥
તે ધન્યા માનુષે લોકે ક્લિશ્યન્ત્યન્યે નિરર્થકાઃ

યા ગતિર્યોગયુક્તસ્ય સત્ત્વસ્થસ્ય મનીષિણઃ ॥
સા ગતિર્જાયતે સમ્યક્પ્રયાગેશ્વરદર્શનાત્

માઘમાસે સમેષ્યંતિ પ્રયાગેશ્વરદર્શનમ્ ॥
કર્ત્તું યે માનુષાસ્તેષામશ્વમેધઃ પદેપદે

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
પ્રયાગેશ્વરદેવસ્ય શૃણુ સિદ્ધેશ્વરં પરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્ય ખંડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્યે પ્રયાગેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ