સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.58

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
વિચિત્રમિદમાખ્યાતં ગયામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
ભગવન્ભવતા સર્વં વિદિતં વિશ્વમૂર્તિના

તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ શ્રાદ્ધસ્ય ફલમુત્તમમ્ ॥
ક્ષેત્રસ્ય ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ વિસ્તરેણ તપોધન

કિયંતઃ પિતરો નિત્યં તૃપ્તા યાંતિ સુરાલયમ્ ॥
કેષાં કે પિતરઃ પ્રોક્તાઃ કિમુદ્દેશ્યાઃ પુરાઽનઘ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
ધન્યોઽસિ કૃતકૃત્યોઽસિ યસ્ય તે નૈષ્ઠિકી મતિઃ ॥
તથાપિ શૃણુ વૈ વત્સ શ્રાદ્ધસ્ય વિધિમુત્તમમ્

શ્રાદ્ધે પ્રકલ્પિતા લોકાઃ શ્રાદ્ધે ધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
શ્રાદ્ધે યજ્ઞા હિ તિષ્ઠંતિ સર્વકર્મફલપ્રદાઃ

શ્રદ્ધયા દીયતે કિંચિદ્દૈવં બ્રહ્માગ્નિતર્પણમ્ ॥
શ્રાદ્ધં તુ તદ્વિજાનીયાત્પુરા પ્રોક્તં મહ ર્ષિણા

મનુષ્યા ઋષયઃ સર્વે સુરસિદ્ધાશ્ચ રાક્ષસાઃ ॥
ગંધર્વાઃ કિન્નરા નાગા બ્રહ્મેશાનસુરેશ્વરાઃ

ત્રીન્પિતૄંશ્ચ સમુદ્દિશ્ય શ્રાદ્ધં દદ્યુઃ સમાહિતાઃ ॥
પ્રાપ્નુવન્ત્યખિલાન્કામાન્સર્વાન્વ્યાસ મનોગતાન્

એવં પરંપરામાર્ગં પ્રવર્તંતે સનાતનમ્ ॥
તથાપિ પિતરો હ્યેતે સમાખ્યાતતમા ભુવિ

તત્સર્વં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા શ્રુતં તથા શૃણુ ॥
ત એતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરસ્તથા

અન્યોન્યં પિતરો હ્યેતે દેવાઃ પિતૃગણૈઃ સહ ॥
માર્કંડેન પુરા પૃષ્ટં પ્રશ્નમેતદ્દ્વિજોત્તમ

નિબોધ ત્વં મતં સર્વં યદુક્તં તત્સમાહિતઃ ॥
યાવંતસ્તે પિતૃગણાસ્તસ્મિઁલ્લોકે ચ યે ગતાઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
સપ્તૈતે યજતાં શ્રેષ્ઠાઃ સર્વે પિતૃગણાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ચત્વારો મૂર્તિમંતો વૈ ત્રયસ્તેષાં ચ મૂર્તયઃ ॥

તેષાં લોકં વિસર્ગં ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્છણુ ॥
પ્રભાવં ત્વં મહત્ત્વં ચ વિસ્તરેણ તપોધન

ધર્મમૂર્તિધરાસ્તેષાં તપો યે પરમં ગતાઃ॥
તેષાં નામાનિ લોકાંશ્ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્છૃણુ

લોકાઃ સનાતના નામ યત્ર તિષ્ઠંતિ ભાસ્વરાઃ ॥
અમૂર્તયઃ પિતૃગણાસ્તે વૈ પુત્રાઃ પ્રજાપતેઃ

વિરાજસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ વૈરાજા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥
યજન્તે તાન્દેવગણા વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

એતે વૈ યોગવિભ્રષ્ટા લોકાન્પ્રાપ્ય સનાતનાન્ ॥
પુનર્યુગસહસ્રાંતિ જાયંતે બ્રહ્મવાદિનઃ

તે પ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયઃ સાંખ્યયોગમનુત્તમમ્ ॥
યાંતિ યોગગતિં સિદ્ધાઃ પુનરાવૃત્તિદુર્લભામ્

એતે સ્યુઃ પિતરસ્તાત યોગિનાં યોગવર્ધનાઃ ॥
આપ્યાયયન્તિ યે પૂર્વં સોમં યોગબલેન વૈ

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિનાં દ્વિજસત્તમ ॥
એષ વૈ પ્રથમઃ કલ્પઃ સોમપાનામનુત્તમઃ

એતેષાં માનસી કન્યા મેના નામ મહાગિરેઃ ॥
પત્ની હિમવતઃ શ્રેષ્ઠા યસ્યાં મૈનાક ઉચ્યતે

મૈનાકસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્ક્રૌંચો નામ મહાગિરિઃ ॥
અગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતૃગણાસ્તત્ર તિષ્ઠંતિ ભાસ્વરાઃ

યામ્યાં બર્હિષદશ્ચાસન્યમાશ્ચ પશ્ચિમાં દિશમ્ ॥
સોમપાશ્ચોત્તરાં પ્રાપ્તા દિશં ધનદપાલિતામ્

અમૂર્તિમંતાવાકાશે કવ્યવાડનલૌ ક્ષિતૌ ॥

યક્ષરક્ષઃપિશાચાશ્ચ યજંતે ભાવિતાત્મનઃ ॥
સાધ્યા દેવાન્યજન્તિ સ્મ વિશ્વેદેવા ઋષીંસ્તથા

માનવાઃ શ્રાદ્ધદેવં ચ ઋષયો બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥
એવં પરંપરાપ્રાપ્તઃ શ્રાદ્ધધર્મઃ સનાતનઃ

દેવકાર્યાત્પરં કાર્યં પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે ॥
ભરદ્વાજાત્મજાઃ સપ્ત શ્રાદ્ધધર્મપરાય ણાઃ

જાતિસ્મરત્વમાપન્ના નિર્વાણપદવીં ગતાઃ॥
ગુરોશ્ચ દોગ્ધ્રીં ગાં હત્વા સપ્તૈતે વૈ દ્વિજાધમાઃ

પિતૄનુદ્દિશ્ય તે સર્વે ભક્ષયંતઃ ક્ષુધા ર્દિતાઃ ॥
તેન પુણ્યપ્રભાવેન યોગભ્રષ્ટા દિવં ગતાઃ

સપ્ત જાતિસ્મરાસ્તે વૈ યોગયુક્તા બભૂવિરે ॥
તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પરં પ્રોક્તં સૂરિભિઃ પરમાત્મભિઃ

શ્રાદ્ધે પ્રતિષ્ઠિતા લોકાઃ શ્રાદ્ધે યોગઃ પરંતપ ॥
એવં તે પિતરઃ પ્રોક્તાઃ શ્રાદ્ધસ્ય ચ વિધિં શૃણુ

બ્રહ્મચર્યરતો દાંતો ન ક્રોધી ન ચ મત્સરી ॥
શૌચાચારપરો ધીરઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટિર્જિતેંદ્રિયઃ

એવં યઃ કુરુતે શ્રાદ્ધં તીર્થે ચૈવ વિશેષતઃ ॥
તતોઽધિકતરા પ્રોક્તા તૃપ્તિર્વ્યાસ ક્ષયેઽહનિ

વૃદ્ધિશ્રાદ્ધે તથા પ્રોક્તા મહાલયે શતાધિકા ॥
તતો દશગુણા પ્રોક્તા પ્રયાગે દ્વિજસત્તમ

પ્રયાગાદ્દશગુણા તૃપ્તિઃ કુરુક્ષેત્રે ચ સત્તમ ॥
કુરુક્ષેત્રાત્તતો વ્યાસ દશાધિકા ગયા સ્મૃતા

તતો દશાધિકા વ્યાસ મહાકાલવને શુભે ॥
અવંત્યાં સર્વતઃ પુણ્યં ગયાતીર્થે ચ સર્વદા

યેષાં નિરયમાપન્નાઃ પિતરો જન્મજન્મનિ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય તીર્થમેતત્સુદુર્લભમ્

સકૃત્સ્મરણમાત્રેણ પિતૄણા દત્તમક્ષયમ્ ॥
યે નરા રણમધ્યસ્થાઃ પિતૃવંશવિવર્જિતાઃ

ગર્ભપાતે મૃતા યે ચ નામગોત્રચ્યુતાસ્તથા ॥
સ્વગોત્રે પરગોત્રે વા આત્મઘાતમૃતાઃ પરે

તેષામુદ્ધરણાર્થાય તત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતામ્ ॥
ઉદ્બંધનમૃતા યે ચ વિષશસ્ત્રૈર્મૃતાશ્ચ યે

દષ્ટ્રિભિર્વ્યંગતો વાપિ દૌર્બ્રાહ્મણ્યે મૃતાશ્ચ યે॥
તેષામુદ્ધર ણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

અગ્નિદગ્ધાશ્ચ યે જીવા નાગ્નિદગ્ધાસ્તથા પરે

વિદ્યુદ્ધાતેન યે કેચિન્મુદ્ગરાભિહતાઃ પરે ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

રૌરવે ચાંધતામિસ્રે કાલસૂત્રે ચ યે ગતાઃ ॥
અનેકયાતનાસંસ્થાઃ પ્રેતલોકે ચ યે ગતાઃ

અસિપત્રવને ઘોરે કુંભીપાકે ચ યે ગતાઃ ॥
પશુયોનિગતા યે ચ પક્ષિકીટસરીસૃપાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

ઉદકેષુ મૃતા યે ચ નારીસૂતીમૃતાસ્તથા

અશ્વસૂકૂરકૃમિદંષ્ટ્રિશ્વશૃંગિશકટાહતાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

ભગ્નદંષ્ટ્રાશ્ચ શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્વ્યાઘ્રાહિગજભૂમિપૈઃ ॥
શલભૈર્વૃશ્ચિકૈર્દંષ્ટ્રિચોરૈર્યે ચાપિ ઘાતિતાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

અષ્ટશલ્યૈર્મૃતા યે ચ શૌચાચારવિવર્જિતાઃ ॥
વિષૂચિકામૃતા યે ચ યે ચાતીસારતો મૃતાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

શાકિન્યાદિ ગ્રહગ્રસ્તજલમધ્યે ચ યે મૃતાઃ ॥
અસ્પૃશ્યસ્પર્શસંસ્પૃષ્ટાઃ પાપા અપત્યવર્જિતાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

જન્માંતરસહસ્રાણિ ભ્રમંતિ સ્વેન કર્મણા ॥
માનુષં દુર્લભં યેષાં તેભ્યઃ શ્રાદ્ધં વિધીયતામ્

યેઽન્યજન્મન્યબાંધવા યેઽન્યજન્મનિ બાંધવાઃ॥
યેઽન્યજન્મનિ સંબદ્ધા મિત્રામિત્રે તથા પરે ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

પિતૃવંશે મૃતા યે ચ માતૃવંશે તથૈવ ચ ॥
ગુરુશ્વશુરબંધૂનાં યે ચાન્યે બાંધવા મૃતાઃ ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

યે મે કુલે લુપ્તર્પિડાઃ પુત્રદારાદિવર્જિતાઃ ॥
ક્રિયાલોપગતા યે ચ તેભ્યઃ શ્રાદ્ધં વિધીયતે

પંગુકુબ્જા વિરૂપાશ્ચ આમગર્ભાશ્ચ યે મૃતાઃ॥
જ્ઞાતાઽજ્ઞાતાઃ કુલે યે ચ તેભ્યઃ શ્રાદ્ધં વિધીયતે

આબ્રહ્મભુવનાદ્યે ચ અન્યૈર્દુર્મરણૈર્મૃતાઃ॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

તૃષાર્તાઃ ક્ષુધિતાશ્ચૈવ હાપિતાશ્ચૈવ યે મૃતાઃ॥
પ્રેતયોનિં ગતાશ્ચૈવ મ્લેચ્છયોનિં ગતાશ્ચ યે॥
તેષામુદ્ધરણાર્થાય અત્ર શ્રાદ્ધં વિધીયતે

એવં શ્રાદ્ધવિધિં વ્યાસ તસ્મિંસ્તીર્થે સમાચરેત્ ॥
ઋણત્રયવિનિર્મુક્તો વાંછિતાર્થં લભેત સઃ ॥
ગયાયાં ચ સમાસાદ્ય સુરા ઇંદ્રપુરોગમાઃ ॥
ચક્રુશ્ચ વિધિવત્સર્વે યદુક્તં દેવભાષયા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગયામાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધવિધિવર્ણનંનામાષ્ટાપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ