સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.5

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
યુદ્ધે નિવારિતે તત્ર રક્તસ્વેદજયોઃ પુરા ॥
કિં કૃતં બ્રહ્મણા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કર્મણામ્

જનાર્દનેન કિં કર્મ શંકરેણ ચ યન્મુને ॥
એતત્સર્વં સમાખ્યાહિ પ્રસીદ વદતાંવર

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મા જુહ્વન્નગ્નિહોત્રં વનૌષધિફલચ્છદૈઃ ॥
શસ્તૈઃ કુશસમિદ્ભિશ્ચ યથોક્તં હરિણા પુરા

બદર્યાશ્રમમાસાદ્ય નરનારાયણાવૃષી ॥
તેપતુસ્તૌ તપશ્ચોગ્રં હિતાર્થં સર્વદેહિનામ્

કપાલપાણિર્દેવેશઃ પર્યટન્વસુધામિમામ્ ॥
કુશસ્થલીં સમાસાદ્ય પ્રવિષ્ટસ્તદ્વનોત્તમમ્

નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનાપુષ્પોપશોભિતમ્ ॥
નાનાપક્ષિરવાકીર્ણં નાનામૃગસમાકુલમ્

દ્રુમપુષ્પભરામોદવાસિતં યત્સુવાયુના ॥
બુદ્ધિપૂર્વમિવ ન્યસ્તૈઃ ફલપુષ્પૈઃ સુપૂજિતમ્

નાનાગંધરસાઢ્યૈશ્ચ પક્વાપક્વફલોદ્ભવૈઃ ॥
ફલૈઃ સુવર્ણરૂપાઢ્યૈરાસમન્તાન્મનોરમૈઃ

જીર્ણપત્રતૃણાદીનિ શુષ્ક કાષ્ઠફલાનિ ચ ॥
બહિઃ ક્ષિપંતિ જાતાનિ મરુતોનુગ્રહાણિ ચ

નાનાપુષ્પસમૂહાનાં ગન્ધમાદાય મારુતઃ ॥
શીતલો વાતિ તં ભૂમિદેશં યત્ર વિવેશ સઃ

હરિતસ્નિગ્ધનિચ્છિદ્રૈઃ પર્ણૈરઞ્છિદ્રકોટરૈઃ ॥
વૃક્ષૈરનેકસંખ્યૈશ્ચ ભૂષિતં શિરસાન્વિતૈઃ

અરોગિદર્શનીયૈશ્ચ સુવૃત્તૈઃ ક્વચિ દુદ્ધતૈઃ ॥
કુટુમ્બૈરિવ વિપ્રાણાં સિદ્ધિર્વૈ ભાતિ સર્વતઃ

શોભનૈર્વાયુસંકીર્ણૈરંકુરૈઃ પ્રાવૃતા દ્રુમાઃ ॥
કુલીનૈરિવ નિચ્છિદ્રૈઃ સ્વગણૈઃ પ્રાવૃતા નરાઃ

પવનોદ્ધૂતશિખરૈઃ સ્પર્શયંતિ પરસ્પરમ્ ॥
આરાત્પવનતોઽન્યોન્યસ્પૃષ્ટશાખાવતંસકાઃ

નાગવૃક્ષાઃ ક્વચિત્પુષ્પૈર્ભ્રમરાલીનકેસ રૈઃ ॥
નયનૈરિવ શોભંતે ધવલૈઃ કૃષ્ણતારકૈઃ

પુષ્પસન્નદ્ધશિખરાઃ કર્ણિકારદ્રુમાઃ ક્વચિત્ ॥
યુગ્મયુગ્મવિવાહે ચ શોભંતે સાધુ દંપતીઃ

સુપુષ્પવિભવાટોપૈઃ સિન્દુવારસ્ય પંક્તયઃ ॥
મૂર્તિમત્ય ઇવાભાંતિ પૂજિતા વનદેવતાઃ

ક્વચિત્ક્વચિત્કુન્દલતાઃ સુપુષ્પાભરણોજ્જ્વલાઃ ॥
દિક્ષુદિક્ષુ પ્રશોભન્તે બાલચન્દ્રા ઇવોદ્યતાઃ

અતિવિદ્રુમશોભાઢ્યા કાસંત્યો યૂથિકાલતાઃ ॥
પુષ્પિતાઃ પુષ્પવિટપાન્વીજ યંત્ય ઇવોત્થિતાઃ

શાલાર્જુનાઃ ક્વચિદ્ભાંતિ વનોદ્દેશેષુ પુષ્પિતાઃ ॥
ધૌતકૌશેયવાસોભિઃ પ્રાવૃતાઃ પુરુષોત્તમાઃ

અવિમુક્તં તુ વલ્લીભિઃ પુષ્પિતાસ્તુ દ્રુમાસ્તથા ॥
ઉપગૂઢા વિરાજન્તે નારીભિરિવ સુપ્રિયા

ચૂતાશ્ચ તિલકાશ્ચૈવ મઞ્જરીભિઃ કરૈરિવ ॥
વાયુપ્રત્તાભિરન્યોન્યં ઢૌકન્તીવ હિ સજ્જનાન્

પરસ્પરં ચ સંયુક્તૈસ્તિલકાશોકપલ્લવૈઃ ॥
હસ્તૈર્હસ્તાન્સ્પૃશંતીવ સુહૃદશ્ચિત્તસંગતાઃ

ફલપુષ્પનગા નમ્રાઃ પેશલેનેવ સજ્જનાઃ ॥
અન્યોન્યમર્પયંતીવ સપુષ્પાણિ ફલાનિ ચ

મારુતાશ્લિષ્ટસંતુષ્ટૈઃ પાદપાઃ શાલિવારિભિઃ ॥
આર્યાઃ સમાગતા લોકે પ્રીતિદાય ઇવ સ્થિતાઃ

પુષ્પાણામિવ વેગેન સ્વશોભાર્થં વ્રજંતિ વૈ ॥
સમસન્નાહમાસાદ્ય પુરુષાઃ સ્પર્ધયેવ હિ

પુષ્પશોભાભરનતૈઃ શિખરૈઃ કંપસંયુતૈઃ ॥
નૃત્યન્તિ પક્ષિણો મત્તા યુક્તાઃ શોભનશેખરૈઃ

ભૃંગાઃ પવનવિક્ષિપ્તામૃતવલ્લીલતાશ્રિતાઃ ॥
સવલ્લિકાઃ પ્રનૃત્યન્તિ માનવા ઇવ સપ્રિયાઃ

પુષ્પાભિઃ કુન્દવલ્લીભિઃ પાદપાઃ ક્વચિદાવૃતાઃ ॥
ભાતિ તારાગણૈશ્ચિત્રૈઃ શરદીવ નભસ્તલમ્

દ્રુમા ણામપ્યથાગ્રેષુ પુષ્પિતા માધવી લતા ॥
શિખરા ઇવ શોભન્તે રચિતા બુદ્ધિપૂર્વકમ્

હરિતાઃ કાંચનચ્છાયાઃ ફલિતાઃ પુષ્પિતા દ્રુમાઃ॥
સૌહૃદં દર્શયન્તીવ નરાઃ સાધુસમાગમે

પુષ્પકિંજલ્કબહુલાઃ કિંજલ્કબહુલોદરાઃ ॥
કિંજલ્કમત્તમધુપા વિશદા ઇવ શારિકા

શિરીષ પુષ્પસંકાશાઃ શુકા મિથુનતઃ ક્વચિત્॥
કીર્તયંતિ ગિરશ્ચિત્રાઃ પૂજિતા બ્રાહ્મણા યથા

સંયુક્તાઃ સહચારિણ્યા મયૂરાશ્ચિત્રબર્હિણઃ ॥
વનાંતરે વ્યતિષ્ઠંત એકાંત ઇવ સંસ્થિતાઃ

કૂજંતિ પત્રિસંઘાતા નાનાદ્ભુતવિરાવિણઃ ॥
કુર્વંતિ રમણીયં હિ રમણીયતરં વનમ્

નાના મૃગગણાકીર્ણં નિત્યં સમુદિતાંડજમ્ ॥
તદ્વનં નંદનસમં મનોદૃષ્ટિવિવર્ધનમ્

કપાલપાણિર્ભગવાંસ્તથારૂપં વનોત્તમમ્ ॥
દદર્શ શંકરો દૃષ્ટ્યા સૌમ્યયા નંદનોપમમ્

તા વૃક્ષપંક્તયઃ સર્વા દૃષ્ટ્વા રુદ્રં સમાગતમ્ ॥
નિવેદ્ય શંભવે ભક્ત્યા મુમુચુઃ પુષ્પસંપદમ્

પુષ્પપ્રતિગ્રહં કૃત્વા પાદપાનાં મહેશ્વરઃ ॥
વરં વૃણીધ્વં ભદ્રં વઃ પાદપાનિત્યુવાચ સઃ

એવમુક્તે ભગવતા તરવો નિરવગ્રહાઃ ॥
ઊચુઃ પ્રાંજલયઃ સર્વે નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્

વરં દદાસિ દેવેશ પ્રસન્ન જનવત્સલ ॥
ઇહૈવ ભગવન્નિત્ય વને સન્નિહિતો ભવ

એષ નઃ પરમઃ કામો દેવદેવ નમોઽસ્તુ તે ॥
ત્વં ચેદ્વસસિ દેવેશ વનેઽસ્મિન્વિશ્વભાવન

સર્વાત્મના પ્રપન્ના વૈ યાચામહે વરોત્તમમ્ ॥
કિમન્યવરકોટીભિરેષ નો દીયતાં વરઃ

ઇત્યુક્તઃ પાદપૈઃ સર્વૈઃ શરણાગતવત્સલઃ ॥
વરં દદૌ પાદપેભ્યઃ પ્રોચ્યમાનં મયા શૃણુ

॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
બાઢં મે મનસા વાસો નિત્યમત્ર વનોત્તમે ॥
વરં દદામિ ભૂયો વો ન વૃથા દર્શનં મમ

નાગ્નિર્ન વાયુર્ન જલં ન સૂર્યકિરણાતપઃ ॥
ન વિદ્યુદશનિઃ શીતં રુજં વો જનયિષ્યતિ

નિત્યં પુષ્પવરોપેતા નિત્યં સુસ્થિરયૌવનાઃ ॥
કામગાઃ કામરૂપાશ્ચ કામરૂપફલપ્રદાઃ

કામસંદર્શનાઃ પુંસાં તપઃસંધ્યાજ્વલદૃશામ્ ॥
શ્રિયા પરમયા યુક્તા મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યથ

એવં સ વરદઃ શંભુરનુજગ્રાહ પાદપાન્ ॥
સ્થિત્વા વર્ષસહસ્રં તુ કપાલં ચાક્ષિપદ્ભુવિ

ક્ષિતિં નિપતતા તેન કંપતે સ્મ રસાતલમ્ ॥
વિવશાસ્તત્યજુર્વેલાં સાગરાઃ ક્ષુભિતોર્મયઃ

શક્રાશનિહતાનીવ વ્યાઘ્રવ્યાલાન્વિતાનિ ચ ॥
શિખરાણિ વ્યશીર્યંત પર્વતાનાં સહસ્રશઃ

દેવસિદ્ધવિમાનાનિ ગંધર્વનગરાણિ ચ ॥
પ્રસ્ફુરન્તિ વિનિષ્પેતુર્વિનિનેશુર્ધરાતલે

કપોતમેષાશ્ચાત્યંતં પુનઃ સંઘાતદર્શનાઃ ॥
જ્યોતિર્ગ્રહાશ્છાદયંતો બભૂવુસ્તીર્ણભાસ્કરાઃ

મહતા તસ્ય શબ્દેન જડાંધબધિરં કૃતમ્ ॥
બભૂવ વ્યાકુલં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સુરાસુરાણાં સર્વેષાં શરીરાણિ મનાંસિ ચ ॥
અવસે દુશ્ચકંપુશ્ચ કિમેતદિતિ જજ્ઞિરે

ધૈર્યમાલંબ્ય સર્વેઽપિ સમાગમ્યેંદ્રપૂર્વકાઃ ॥
બ્રહ્મલોકં સમાસાદ્ય બ્રહ્માણમિદમૂચિરે

કિં નિમિત્તં તુ ભગવન્નેતદુત્પાતદર્શને ॥
ત્રૈલોક્યં કંપિતં યેન સંયુક્તં કાલકર્મણા

જાતં કલ્પાવસાનં ચ ભિન્નમર્યાદસાગરમ્ ॥
ચત્વારો દિગ્ગજાઃ કિં નુ બભૂવુરચલાશ્ચલાઃ

ધરા સમાધૃતા કસ્માત્સપ્તસાગરવારિણા ॥
ઉત્પત્તિર્નાસ્તિ સર્વસ્ય ભગવન્ન પ્રયોજનમ્

યાદૃશોઽયં શ્રુતઃ શબ્દો ન ભૂતો નાપિ વિશ્રુતઃ ॥
ત્રૈલોક્યમાકુલં યેન ચક્રે રૌદ્રેણ ભૂયસા

એવમુક્તોઽબ્રવીદ્બ્રહ્મા પરમેશાનુભાવિતઃ ॥
તત્પ્રસાદાત્પ્રતિ જ્ઞાની જ્ઞાત્વા રુદ્રમુપસ્થિતમ્

યત્પૃષ્ટં મરુતઃ સર્વે શૃણુધ્વં તત્ર કારણમ્ ॥
નિશ્ચયેનાત્ર વિજ્ઞેયં શ્રદ્દધાનૈર્યથાવિધિ

મુખં છિત્ત્વા નખાગ્રેણ મદ્દેહાત્પંચમં શિરઃ ॥
કપાલપાણિર્ભગવાન્વિષ્ણોરાશ્રમમભ્યગાત્

યયાચે પાત્રમાદાય ભિક્ષાં નારાયણં પ્રભુમ્ ॥
ઉત્પપાત મુનિસ્તત્ર નરોનામ ધનુર્ધરઃ

તતઃ કુશસ્થલીમેત્ય ભગવાંસ્તદ્વનોત્તમમ્ ॥
વિવેશ તરુમાર્ગેણ પુષ્પામોદાભિનંદિતઃ

અનુગૃહ્યાથ ભગવાન્વનં તત્સર્વગાંડજમ્ ॥
જગતોઽનુગ્રહાર્થાય તત્ર વાસમરોચયત્

તત્કપાલં કરસ્થં યન્ન્યસ્તં ભગવતા ક્ષિતૌ ॥
તેનૈષા કમ્પિતા ભૂમિઃ કૃતં ત્રૈલોક્યમાકુલમ્

તદ્દ્રક્ષ્યથ વિરૂપાક્ષં પ્રપદ્યત મયા સહ ॥
આરાધ્યમાનો ભગ વાન્પ્રદાસ્યતિ વરં હિ વઃ

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્બ્રહ્મા સહ તૈર્દેવદાનવૈઃ ॥
જગામ તદ્વનોદ્દેશં યત્રાસ્તે વૃષભધ્વજઃ

પ્રહૃષ્ટમનસઃ સર્વે કોકિલાલાપલાપિતામ્ ॥
પુષ્પોચ્ચયોક્ષિતાં સીમાં વિવિશુઃ શંકરેપ્સવઃ

સંપ્રાપ્તં સર્વમેતૈસ્તદ્વનં નંદનસંમિતમ્ ॥
સુવલ્લીગૃહશોભાઢ્યં સુદૃઢં શુશુભે તદા

દૃષ્ટ્વા તદ્વનમુત્તમં તનુભૃતામાહ્રાદકં ચેતસાં નાનાસત્ફલપુષ્પપાદપવનૈરાસેવિતં સર્વતઃ ॥
તસ્મિન્બર્હિણહંસસારસકુલૈ ર્મંડૂકમત્સ્યૈર્યુતે દ્રક્ષ્યામો હરમત્ર ચેતસિ સુરાઃ પ્રાપુર્મુદં તે તદા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્ય ખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે દેવાગમનવર્ણનંનામ પંચમોઽધ્યાયઃ