સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.43

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
એકસ્મિન્નંતરે વ્યાસ યથોજ્જયની સ્મૃતા પુરી ॥
તથાહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ ત્વં સમાહિતઃ

ત્રિપુરાખ્યો મહાદૈત્યઃ સર્વદૈત્યજનેશ્વરઃ ॥
તપસ્તેપે સુદુર્ધર્ષં બ્રહ્મણસ્તુષ્ટિકારણાત્

આતપે ચાગ્નિસેવાં વૈ પ્રાવૃષિ મેઘડંબરમ્ ॥
દમયિત્વા તદાત્માનં શીતકાલે જલાશયે

શીર્ણપત્ર જલાહારો વાયુભક્ષી નિરાશ્રયઃ ॥
ગાયત્રીવ્રતમાસ્થાય ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ

એવં વર્ષસહસ્રં તુ તપસ્તપ્તં સુદુશ્ચરમ્ ॥
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ બ્રહ્મા પ્રીતતમો ઽબ્રવીત્

વ્રિયતાં ભોઽસુરશ્રેષ્ઠ વરં મત્તોભિવાંછિતમ્॥
તત્સર્વં સાંપ્રતં લોકે વરં તુભ્યં દદામિ વૈ॥

એવમુક્તઃ સ વિધિના દૈત્યસ્ત્રિપુરસંજ્ઞિતઃ॥
ઉવાચ વચનં સદ્યો બ્રહ્માણં સંશિતવ્રતમ્॥
ત્રિપુર ઉવાચ॥
યદિ તુષ્ટમના બ્રહ્મન્વરં મે દાતુમિચ્છસિ॥
દેવદાનગંધર્વપિશાચોરગરાક્ષસૈઃ ॥
અવધ્યોઽહં સદા ભૂયાં વરમેતદ્વૃણોમ્યહમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
એવં ભવતુ ભો વત્સ વિચરસ્વાકુતોભયઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સહસા બ્રહ્મા તત્રૈવાંતરધીયત

તદારભ્ય મહાદૈત્યો દેવાનાં કદનં મહત્ ॥
ચકાર કોપપૂર્ણો વૈ પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્

વાસયિત્વા યત્ર તત્ર ત્રિપુરાણિ ચરાણિ ચ ॥
અત્ર વાસકૃતઃ સર્વે વર્ણાશ્રમપરા જનાઃ

તેષાં વૈ કદનં ચક્રે નાનોપાયેન પાપધીઃ ॥
તસ્મિન્પુરે દુષ્ટવાસે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ

ન જુહુયુશ્ચાગ્નિહોત્રં સોમપાનં ન કર્હિચિત્ ॥
કુતશ્ચિત્સુકૃતં કર્મ જનાઃ કુર્વંતિ નો મુને

સ્વાહાકારસ્વધાકારવષટ્કારવિવર્જિતાઃ ॥
નોત્સવો દૃશ્યતે ગેહે કસ્યચિદ્ભુવિ વિસ્તૃતઃ

દેવતાયતનં નાસ્તિ તથા નો શિવપૂજનમ્ ॥
નાસ્તિ યજ્ઞો ન દાનાનિ ન ગોબ્રાહ્મણપૂજનમ્ ॥

સદાચારજનો નાસ્તિ દયા માનવિવર્જિતા ॥
ન દાની નોપકારી ચ તપસ્વી નૈવ દૃશ્યતે

એવં વ્યાસ પુરે તસ્મિન્નષ્ટપ્રાયમિદં જગત્ ॥
પ્રજાનાં બ્રાહ્મણા મૂલં વેદમૂલા હિ બ્રાહ્મણાઃ

વેદમૂલપરા યજ્ઞા યજ્ઞમૂલા હિ દેવતાઃ ॥
તસ્માદ્વ્યાસ હતં સર્વં કૃતં તેન દુરાત્મના ॥

તેન દેવગણાઃ સર્વે હતપ્રાયા હતૌજસઃ ॥
વિચરંતિ યથા મર્ત્યા ભુવિ તેન પરાજિતાઃ

અન્યોન્યકૃતસંધાના મંત્રં કૃત્વા સમા હિતાઃ ॥
જગ્મુસ્તે તત્ર યત્રાસ્તે પ્રજાપતિરકલ્મષઃ

ત્રિદશાઃ કથયામાસુરાત્મવ્યસનકારણમ્ ॥
તજ્જ્ઞાત્વા સહસોત્થાય બ્રહ્મા લોકપિતા મહઃ

જગામ ત્રિદશૈઃ સાર્ધં મહાકાલવનોતમમ્ ॥
યત્રાસ્તે સતતં દેવ ઉમયા સહિતઃ શિવઃ

યત્રાવંતી પુરી દિવ્યા સર્વતીર્થનિષેવિતા ॥
તત્રાગત્ય સુરૈઃ સાકં સ્વયંભૂશ્ચતુરાનનઃ

સ્નાનં દાનં જપં હોમં કૃત્વા રુદ્રસરે તદા ॥
પૂજયિત્વા મહાકાલં બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્

॥
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
દેવદેવ મહાદેવ ભક્તાનામભયંકર ॥
શ્રૂયતાં ભોઃ સુરશ્રેષ્ઠ દેવકાર્યમનુત્તમમ્

ત્રિપુરોનામ દૈત્યેંદ્રો દેવાનાં કદનં મહત્ ॥
કરોતિ સતતં દૈત્યો દેવબ્રાહ્મણનિંદકઃ

વાસયિત્વા પુરસ્તિસ્રો વિસ્તીર્ણા વિચરત્યથ ॥
તત્ર સ્થિતાનિ ભૂતાનિ નાશં યાંતિ દુરાત્મના

એવં કૃત્વા પ્રજાઃ સર્વાઃ ક્ષયં નીતાશ્ચરાચરાઃ ॥
ઉદ્વાસિતાનિ દ્વીપાનિ ગ્રામાશ્ચ નગરાણિ ચ

ઋષીણામાશ્રમાઃ સર્વે યતીનામાયતનાનિ ચ ॥
એવં કૃત્વા સુરાઃ સર્વે ભ્રષ્ટરાજ્યાઃ પરાજિતાઃ ।ઽ। ૨૯ ॥
વિચરંતિ યથા મર્ત્યાસ્ત્રિપુરેણ દુરાત્મના ॥
મત્તો લબ્ધવરો નિત્યં વ્રજત્યેવાકુતોભયઃ ॥

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વધસ્તસ્ય વિચિંત્યતામ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય બ્રહ્મણઃ સંશિતાત્મનઃ ॥
ચિરં ધ્યાત્વા મહાદેવો બ્રહ્માણં તમુવાચ હ

॥ મહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રૂયતાં ભોઃ સુરશ્રેષ્ઠા બ્રહ્મશક્રપુરોગમાઃ ॥
જયોપાયં કરિષ્યામિ દૈત્યસ્યાસ્ય દુરાત્મનઃ

તપશ્ચરત યૂયં વા આત્મનો જયકાંક્ષિણઃ ॥
અવંત્યાં યદ્ધુતં દત્તં તત્સર્વં ચાક્ષયં ભવેત્

ઇત્યુક્ત્વા સર્વદેવાનાં તત્રૈવાંતર્હિતઃ શિવઃ ॥
ગત્વા સ્મશાનનિલયે ભૂતપ્રેતનિષેવિતે

જયાર્થં તસ્ય દૈત્યસ્ય ત્રિપુરસ્ય દુરાત્મનઃ ॥
ઉપાસાંચક્રિરે તત્ર ચામુણ્ડાયાઃ સુરેશ્વરાઃ॥

મહિષૈશ્ચ મહામેધ્યૈઃ પશુપુષ્પાર્ઘતર્પણૈઃ ॥
બલિભિર્વિવિધૈર્દાનૈર્ધૂપદીપાગ્નિતર્પણૈઃ ॥
પૂજયિત્વા તદા દેવીં તામીડે વૃષભધ્વજઃ

દુર્ગાં ભગવતીં ભદ્રાં દુર્ગસંસારતારણીમ્ ॥
ત્રિપુરાંતકારિણીં કૃત્યાં ચંડમુંડવધોદ્યમામ્

દૈત્યમેદોમદોન્મત્તાં રક્તાખ્યાં રક્તદંતિકામ્ ॥
રક્તાંબરધરાં ધીરાં રક્તપુષ્પાવતીં સતીમ્

મહિષવાહિનીં શ્યામાં યક્ષાસનપરિગ્રહામ્ ॥
દ્વીપિચર્મપરીધાનાં શુષ્કમાંસાતિ ભૈરવામ્

પૂજયિત્વા પ્રસન્નાત્મા ધ્યાનમાસ્થાય સંસ્થિતઃ ॥
તદા ભગવતી ભદ્રા યયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥
પ્રસન્નવદના ભૂત્વા પ્રત્યક્ષં પ્રાહ ચંડિકા

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
વ્રિયતાં ભોઃ સુરશ્રેષ્ઠ વરં મત્તોઽભિવાંછિતમ્ ॥
સર્વં ત્વયોક્તં યચ્છામિ જગતામુપકારકમ્

॥ શ્રીહર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટાસિ વૈ દેવિ દેહિ મે વરમુત્તમમ્ ॥
યેન હન્મિ મહાદૈત્યં ત્રિપુરં દેવકંટક મ્

॥ શ્રીદેવ્યુવાચ ॥ ॥
જય હ્યેનં મહાદેવ ગૃહાણ પાશુપતં પરમ્ ॥
મયા દત્તં સુરશ્રેષ્ઠ દૈત્યનાશકરં પરમ્

મહાપાશુપતં શસ્ત્રં કરે કૃત્વા ચ શંકરઃ

ઉજ્જહાર તદા શંભુર્દૈત્યનાશાય સત્વરઃ ॥
મહાડંબરિકો ભૂત્વા સર્વપ્રાણિભયંકરઃ

સ્તુતિં કૃત્વા યયૌ વાગ્ભિઃ પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ સુરાઃ ॥
શરેણૈકેન વૈ રુદ્રો જઘાન તં મહાસુરમ્

માયિનં તં ત્રિધા ભિત્ત્વા માયાયુદ્ધેન શંકરઃ ॥
પુનરાગાત્પુરીમેતામવંતીમમરસેવિતામ્

જયાશિષા પ્રયુંજાના ઋષયઃ સિદ્ધચારણાઃ ॥
તુષ્ટુવુશ્ચ તદા દેવા જયશબ્દેન હર્ષિતાઃ

અપ્સરા નનૃતુસ્તત્ર ગંધર્વા લલિતં જગુઃ ॥
વવૌ તદા પુણ્યતમો વાયુઃ સુખપ્રદો નૃણામ્

જયશબ્દસ્તદા જાતઃ પ્રાણિનાં ચ ગૃહેગૃહે ॥
જજ્વલુશ્ચાગ્નયઃ શાંતાઃ શાંતા દિગ્જ નિતસ્વનાઃ

પ્રવર્તંતે તદા યજ્ઞા મહોત્સવસદક્ષિણાઃ ॥
દેવાઃ પ્રપેદિરે સ્થાનં સ્વકીયં પુનરાદૃતમ્

ઉજ્જિતો દાનવો યસ્માત્ત્રૈલોક્યે સ્થાપિતં યશઃ ॥
તસ્માત્સર્વૈઃ સુરશ્રેષ્ઠૈરૃષિભિઃ સનકાદિભિઃ

કૃતં નામ હ્યવંત્યા વા ઉજ્જયિની પાપનાશિની ॥
અવંતી ચ પુરા પ્રોક્તા સર્વકામવરપ્રદા

અદ્યપ્રભૃતિ પુરી વ્યાસ ઉજ્જયિની સમાશ્રિતાઃ ॥
યેઽસ્યાં ચ સ્નાનદાનાદિ ભુવિ કુર્વંતિ માનવાઃ

ન તેષાં દુષ્કૃતં કિંચિદ્દેહે તિષ્ઠતિ પાપજમ્

વિદ્યાર્થી ગિરીશં ધનાર્થી ધનેશં સુતાર્થી સુતેશં દિનેશં સુખાર્થી ॥
ધિયોર્થી ગણેશં પ્રિયાર્થી વસેદ્વૈ ગિરાં ગ્રાહ્ય માની જનશ્ચોજ્જયિન્યામ્ ॥ ૫૭
ય એતસ્યાં મહાભાગ સદા વસતિ માનવઃ ॥
ભુક્ત્વા કામાન્મનોઽભીષ્ટાન્મૃતઃ શિવપુરં વ્રજેત્

તત્રૈવ વસતે નિત્યં કલ્પકોટિશતાધિકમ્

ય એતાં વૈ કથાં પુણ્યાં પઠતે શૃણુતેઽથ વા ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો ગોસહસ્રફલં લભેત્

।
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ઉજ્જયિન્યભિધાનકથનંનામ ત્રિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ