સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.42-3

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેત્તુ રાજેન્દ્ર પિપ્પલેશ્વરમુત્તમમ્ ।
યત્ર સિદ્ધો મહાયોગી પિપ્પલાદો મહાતપાઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
પિપ્પલાદસ્ય ચરિતં શ્રોતુમિચ્છામ્યહં વિભો ।
માહાત્મ્યં તસ્ય તીર્થસ્ય યત્ર સિદ્ધો મહાતપાઃ

કસ્ય પુત્રો મહાભાગ કિમર્થં કૃતવાંસ્તપઃ ।
એતદ્વિસ્તરતઃ સર્વં કથયસ્વ મમાનઘ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
મિથિલાસ્થો મહાભાગો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પુરા તાત ચચાર વિપુલં તપઃ

તાપસી તસ્ય ભગિની યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ધીમતઃ ।
સા સપ્તમેઽપિ વર્ષે ચ વૈધવ્યં પ્રાપ દૈવતઃ

પૂર્વકર્મવિપાકેન હીનાભૂત્પિતૃમાતૃતઃ ।
નાભૂત્તત્પતિપક્ષેઽપિ કોઽપીત્યેકાકિની સ્થિતા

ભૂમૌ ભ્રમન્તી ભ્રાતુઃ સા સમીપમગમચ્છનૈઃ ।
ચચાર ચ તપઃ સોઽપિ પરલોકસુખેપ્સયા

ચચાર સાપિ તત્રસ્થા શુશ્રૂષન્તી મહત્તપઃ ।
કસ્મિંશ્ચિત્સમયે સાથ સ્નાતાહનિ રજસ્વલા

અન્તર્વાસો ધૃતવતી દૃષ્ટ્વા કર્પટકં રહઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યોઽપિ તદ્રાત્રૌ સુપ્તો યત્ર સુસંવૃતઃ

સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વાત્યજચ્છુક્રં કૌપીને રક્તબિન્દુવત્ ।
વિરાજિતેન તપસા સિદ્ધં તદનલપ્રભમ્

યાવત્પ્રબુદ્ધો વિપ્રોઽસૌ વીક્ષ્યોચ્છિષ્ટં તદંશુકમ્ ।
ચિક્ષેપ દૂરતોઽસ્પૃશ્યં શૌચં કૃત્વા વિધાનતઃ

નિષિદ્ધં તુ નિશિ સ્નાનમિતિ સુષ્વાપ સ દ્વિજઃ ।
નિશીથે સાપિ તદ્વસ્ત્રં ભગસ્યાવરણં વ્યધાત્

પ્રાતરન્વેષયામાસ મુનિર્વસ્ત્રમિતસ્તતઃ ।
તતઃ સા બ્રાહ્મણી પ્રાહ કિં અન્વેષયસે પ્રભો ।
કેન કાર્યં તવ તથા વદસ્વ મમ તત્ત્વતઃ

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ -
અપવિત્રો મયા ભદ્રે સ્વપ્નો દૃષ્ટોઽદ્ય વૈ નિશિ ।
સક્લેદં તત્ર મે વસ્ત્રં નિક્ષિપ્તં તન્ન દૃશ્યતે

તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણી વાક્યં ભીતભીતાવદન્નૃપ ।
તદ્વસ્ત્રં તુ મયા વિપ્ર સ્નાત્વા હ્યન્તઃ કૃતં મહત્

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા હાહેત્યુક્ત્વા મહામુનિઃ ।
નિપપાત તદા ભૂમૌ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ

કિમેતદિતિ સેત્યુક્ત્વા હ્યાકાશમિવ નિર્મલા ।
આશ્વાસયન્તી તં વિપ્રં પ્રોવાચ વચનં તદા

વદસ્વ કારણં તાત ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં યદિ ।
પ્રતીકારોઽસ્ય યેનૈવ વિમૃશ્ય ક્રિયતે ત્વરા

તતઃ સ સુચિરં ધ્યાત્વા લબ્ધવાગ્વૈ તતઃ ક્ષણમ્ ।
પ્રોવાચ સાધ્વસમના યત્તચ્છૃણુ નરેશ્વર

નાત્ર દોષોઽસ્તિ તે કશ્ચિન્મમ ચૈવ શુભવ્રતે ।
તવોદરે તુ ગર્ભો યસ્તત્ર દૈવં પરાયણમ્

તસ્ય તત્ત્વેન રક્ષા ચ ત્વયા કાર્યા સદૈવ હિ ।
વિનાશી નૈવ કર્તવ્યો યાવત્કાલસ્ય પર્યયઃ

તથેતિ વ્રીડિતા સાધ્વી દૂયમાનેન ચેતસા ।
અપાલયચ્ચ તં ગર્ભં યાવત્પુત્રો હ્યજાયત

જાતમાત્રં ચ તં ગર્ભં ગૃહીત્વા બ્રાહ્મણી ચ સા ।
અશ્વત્થચ્છાયામાશ્રિત્ય તમુત્સૃજ્ય વચોઽબ્રવીત્

યાનિ સત્ત્વાનિ લોકેષુ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
તાનિ સર્વાણિ રક્ષન્તુ ત્યક્તં વૈ બાલકં મયા

એવમુક્ત્વા ગતા સા તુ બ્રાહ્મણી નૃપસત્તમ ।
તથાગતઃ સ તુ શિશુસ્તત્ર સ્થિત્વા મુહૂર્તકમ્

પાણિપાદૌ વિનિક્ષિપ્ય નિકુઞ્ચ્ય નયને શુભે ।
આસ્યં તુ વિકૃતં કૃત્વા રુરોદ વિકૃતૈઃ સ્વરૈઃ

તેન શબ્દેન વિત્રસ્તાઃ સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચ યે ।
આકમ્પિતા મહોત્પાતૈઃ સશૈલવનકાનના

તતો જ્ઞાત્વા મહદ્ભૂતં ક્ષુધાવિષ્ટં દ્વિજર્ષભમ્ ।
ન જહાતિ નગશ્છાયાં પાનાર્થાય તતઃ પરમ્ ।
અપિબચ્ચ સુતં તસ્માદભૃતં ચૈવ ભારત

એવં સ વર્ધિતસ્તત્ર કુમારો નિજચેતસિ ।
ચિન્તયામાસ વિશ્રબ્ધઃ કિં મમ ગ્રહગોચરમ્

તતઃ ક્રૂરસભાચારઃ ક્રૂરં દૃષ્ટ્વા નિરીક્ષિતઃ ।
પપાત સહસા ભૂમૌ શનૈશ્ચારી શનૈશ્ચરઃ

ઉવાચ ચ ભયત્રસ્તઃ કૃતાઞ્જલિપુટસ્તદા ।
કિં મયાપકૃતં વિપ્ર પિપ્પલાદ મહામુને

ચરન્વૈ ગગનાદ્યેન પાતિતો ધરણીતલે ।
સૌરિણા હ્યેવમુક્તસ્તુ પિપ્પલાદો મહામુનિઃ

ક્રોધરૂપોઽબ્રવીદ્વાક્યં તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ ।
પિતૃમાતૃવિહીનસ્ય મમ બાલસ્ય દુર્મતે ।
પીડાં કરોષિ કસ્માત્ત્વં સૌરે બ્રૂહિ હ્યશેષતઃ

શનૈશ્ચર ઉવાચ -
ક્રૂરસ્વભાવઃ સહજો મમ દૃષ્ટિસ્તથેદૃશી ।
મુઞ્ચસ્વ માં તથા કર્તા યદ્બ્રવીષિ ન સંશયઃ

પિપ્પલાદ ઉવાચ -
અદ્યપ્રભૃતિ બાલાનાં વર્ષાદા ષોડશાદ્ગ્રહ ।
પીડા ત્વયા ન કર્તવ્યા એષ તે સમયઃ કૃતઃ

એવમસ્ત્વિતિ ચોક્ત્વા સ જગામ પુનરાગતઃ ।
દેવમાર્ગં શનૈશ્ચારી પ્રણમ્ય ઋષિસત્તમમ્

ગતે ચાદર્શનં તત્ર સોઽપિ બાલો મહાગ્રહઃ ।
વિચિન્તયન્વૈ પિતરં ક્રોધેન કલુષીકૃતઃ

આગ્નેયીં ધારણાં ધ્યાત્વા જનયામાસ પાવકમ્ ।
કૃત્યામન્ત્રૈર્જુહાવાગ્નૌ કૃત્યા વૈ સંભવત્વિતિ

તાવજ્ઝટિતિ સા કન્યા જ્વાલામાલાવિભૂષિતા ।
હુતભુક્સદૃશાકારા કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્

શોષયામિ સમુદ્રાન્ કિં ચૂર્ણયામિ ચ પર્વતાન્ ।
અવનિં વેષ્ટયામીતિ પાતયે કિં નભસ્તલમ્

કસ્ય મૂર્ધ્નિ પતિષ્યામિ ઘાતયામિ ચ કં દ્વિજ ।
શીઘ્રમાદિશ્યતાં કાર્યં મા મે કાલાત્યયો ભવેત્

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પિપ્પલાદો મહાતપાઃ ।
ક્રોધસંરક્તનયન ઇદં વચનમબ્રવીત્

મહતા ક્રોધવેગેન મયા ત્વં ચિન્તિતા શુભે ।
પિતા મે યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ તસ્ય ત્વં પત માચિરમ્

એવમુક્ત્વાગમચ્છીઘ્રં સ્ફોટયન્તી નભસ્તલમ્ ।
મિથિલાસ્થો મહાપ્રાજ્ઞસ્તપસ્તેપે મહામનાઃ

યાવત્પશ્યતિ દિગ્ભાગં જ્વલનાર્કસમપ્રભમ્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતેજા મહદ્ભૂતમુપસ્થિતમ્

તદ્દૃષ્ટ્વા સહસાયાન્તં ભીતભીતો મહામુનિઃ ।
અનુયુક્તોઽથ ભૂતેન જનકં નૃપતિં યયૌ

શરણ્યં મામનુપ્રાપ્તં વિદ્ધિ ત્વં નૃપસત્તમ ।
મહદ્ભૂતભયાદ્રક્ષ યદિ શક્નોષિ પાર્થિવ

બ્રહ્મતેજોભવં ભૂતમનિવાર્યં દુરાસદમ્ ।
ન ચ શક્નોમ્યહં ત્રાતું રાજા વચનમબ્રવીત્

તતશ્ચાન્યં નૃપશ્રેષ્ઠં શરણાર્થી મહાતપાઃ ।
જગામ તેન મુક્તોઽસૌ ચેન્દ્રસ્ય સદનં ભયાત્

દેવરાજ નમસ્તેઽસ્તુ મહાભૂતભયાન્નૃપ ।
કમ્પમાનોઽબ્રવીદ્વિપ્રો રક્ષસ્વેતિ પુનઃપુનઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવરાજોઽબ્રવીદિદમ્ ।
ન શક્નોમિ પરિત્રાતું બ્રહ્મકોપાદહં મુને

તતઃ સ બ્રહ્મભવનં બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
જગામ વિષ્ણુલોકં ચ તેનાપીત્યુક્ત એવ સઃ

તતઃ સ મુનિરુદ્વિગ્નો નિરાશો જીવિતે નૃપ ।
અનુગમ્યમાનો ભૂતેન અગચ્છચ્છઙ્કરાલયમ્

તસ્ય યોગબલોપેતો મહાદેવસ્ય પાણ્ડવ ।
નખમાંસાન્તરે ગુપ્તો યથા દેવો ન પશ્યતિ

તદન્તે ચાગમદ્ભૂતં જ્વલનાર્કસમપ્રભમ્ ।
મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ પુરુષં દેવદેવં મહેશ્વરમ્

એવમુક્તો મહાદેવસ્તેન ભૂતેન ભારત ।
યોગીન્દ્રં દર્શયામાસ નખમાંસાન્તરે તદા

સંસ્થાપ્ય ભૂતં ભૂતેશઃ પરમાપદ્ગતં મુનિમ્ ।
ઉવાચ મા ભૈસ્ત્વં વિપ્ર નિર્ગચ્છસ્વ મહામુને

તતઃ સુસૂક્ષ્મદેહસ્થં ભૂતં દૃષ્ટ્વાબ્રવીદિદમ્ ।
કિમસ્ય ત્વં મહાભૂત કરિષ્યસિ વદસ્વ મે

કૃત્યોવાચ -
ક્રોધાવિષ્ટેન દેવેશ પિપ્પલાદેન ચિન્તિતા ।
અસ્ય દેહં હનિષ્યામિ હિંસાર્થં વિદ્ધિ માં પ્રભો

એતચ્છ્રુત્વા મહાદેવો ભૂતસ્ય વદનાચ્ચ્યુતમ્ ।
કટિસ્થં યાજ્ઞવલ્ક્યં ચ મન્ત્રયામાસ મન્ત્રવિત્

યોગીશ્વરેતિ વિપ્રસ્ય કૃત્વા નામ યુધિષ્ઠિર ।
વિસર્જયિત્વા દેવેશસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

પ્રેષયિત્વા તુ તં ભૂતં પિપ્પલાદોઽપિ દુર્મનાઃ ।
પિતૃમાતૃસમુદ્વિગ્નો નર્મદાતટમાશ્રિતઃ

એકાઙ્ગુષ્ઠો નિરાહારો વર્ષાદા ષોડશાન્નૃપ ।
તોષયામાસ દેવેશમુમયા સહ શઙ્કરમ્

તતસ્તત્તપસા તુષ્ટઃ શઙ્કરો વાક્યમબ્રવીત્

ઈશ્વર ઉવાચ -
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વિપ્ર તપસાનેન સુવ્રત ।
વરં વૃણીષ્વ તે દદ્મિ મનસા ચેપ્સિતં શુભમ્

પિપ્પલાદ ઉવાચ -
યદિ મે ભગવાંસ્તુષ્ટો યદિ દેયો વરો મમ ।
અત્ર સંનિહિતો દેવ તીર્થે ભવ મહેશ્વર

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા પિપ્પલાદં મહામુનિમ્ ।
જગામાદર્શનં દેવો ભૂતસઙ્ઘસમન્વિતઃ

પિપ્પલાદો ગતે દેવે સ્નાત્વા તત્ર મહામ્ભસિ ।
સ્થાપયિત્વા મહાદેવં જગામોત્તરપર્વતમ્

તત્ર તીર્થે નરો ભક્ત્યા સ્નાત્વા મન્ત્રયુતં નૃપ ।
તર્પયિત્વા પિત્ઃન્ દેવાન્ પૂજયેચ્ચ મહેશ્વરમ્

અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ।
મૃતો રુદ્રપુરં યાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અથ યો ભોજયેદ્વિપ્રાન્ પિત્ઃનુદ્દિશ્ય ભારત ।
તસ્ય તે દ્વાદશાબ્દાનિ મોદન્તે દિવિ તર્પિતાઃ

સંન્યાસેન તુ યઃ કશ્ચિત્તત્ર તીર્થે તનું ત્યજેત્ ।
અનિવર્તિકા ગતિસ્તસ્ય રુદ્રલોકાત્કદાચન

એતત્સર્વં સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ઠે હિ ત્વયાનઘ ।
માહાત્મ્યં પિપ્પલાદસ્ય તીર્થસ્યોત્પત્તિરેવ ચ

એતત્પુણ્યં પાપહરં ધન્યં દુઃસ્વપ્નનાશનમ્ ।
પઠતાં શૃણ્વતાં ચૈવ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે પિપ્પલાદતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ॥