સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.31

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
અથાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ કેદારેશ્વરમુત્તમમ્ ॥
પ્રવરં સર્વતીર્થાનાં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા યઃ પશ્યતિ મહેશ્વરમ્ ॥
કેદારે યત્ફલં પ્રોક્તં તદત્રાપિ લભેન્નરઃ

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ્વકીયકુલસંયુતઃ ॥
વિમાનેનાર્કવર્ણેન શિવ લોકે સ મોદતે

જટાશૃંગે નરઃ સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા જિતેંદ્રિયઃ ॥
દૃષ્ટ્વા જટેશ્વરં દેવં તતઃ પાપાદ્વિમુચ્યતે

મહાતપનમાદૌ ચ કૃત્વા ગચ્છેચ્છિવં પ્રતિ ॥
માતૃકં પિતૃકં ચૈવ કુલાનાં તારયેચ્છતમ્

ઇંદ્રતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા ચેંદ્રેશ્વરં શિવમ્ ॥
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ શક્રલોકે મહીયતે

કુંડેશ્વરં તુ યઃ પશ્યેચ્છિવધ્યાનપરાયણઃ ॥
લભતે સ નરો વ્યાસ શિવદીક્ષાફલં શિવમ્

ગોપતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા ગોપેશ્વરં શિવમ્ ॥
શિવલોકં નરો યાતિ હ્યમૃતાદમરો યથા

સ્નાત્વા તુ ચિપિટાતીર્થે શિવં દેવં પ્રણમ્ય ચ ॥
તિર્યગ્યોનિં નરો નૈવ પ્રયાતિ મુનિપુંગવ

વિજયે ચ નરઃ સ્નાત્વા આનંદેશ્વરપૂજનાત્ ॥
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ સ્વર્લોકે વિજયી ભવેત્

અથાન્યં સંપ્રવક્ષ્યામિ કુશસ્થલ્યાં વિનિર્મિતમ્ ॥
દેવં રામેશ્વરં વ્યાસ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્

ચિત્રકૂટાત્પુરા રામો મૈથિલ્યા લક્ષ્મણેન ચ ॥
સમન્વિતઃ સમાગત્ય પપ્રચ્છ મુનિસત્તમમ્

॥ રામ ઉવાચ ॥ ॥
કાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ કિં વા ક્ષેત્રં મહામુને ॥
યત્ર ગત્વા ન ચાપ્નોતિ વિયોગં સહ બાંધવૈઃ

અનેન વનવાસેન મરણેન પિતુઃ પ્રભો ॥
ભરતસ્ય વિયોગેન પ્રતપ્યેઽહં ત્રિભિર્મુને

તદ્વાક્યં રાઘવેણોક્તં શ્રુત્વા વિપ્રર્ષભસ્તદા ॥
ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલમિદં વચનમબ્રવીત્

સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા વીર રઘૂણાં વંશવર્ધન ॥
મમ પિત્રા કૃતં ક્ષેત્રં પ્રયાચ્ય શિવમાદરાત

અવંતીવિષયે રામ પુરી તસ્મિન્કુશસ્થલી ॥
ઉજ્જયિનીતિ વૈ નામ્ના ખ્યાતિં લોકે ગતા વિભો

તસ્યાં ગત્વા દશરથં પિંડદાનેન તર્પય ॥
સુરાસુરગુરુસ્તત્ર મહાકાલો વ્યવસ્થિતઃ

દેવઃ સ વૈ સદા રાજન્વાંછિતાર્થફલપ્રદઃ ॥
દૃષ્ટે તસ્મિઞ્જગન્નાથે વિયોગો નૈવ જાયતે

તત્ર ગચ્છંતિ યે વિપ્રા રાજા ચૈવ મહાવલઃ ॥
લભંતે પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

તીર્થાનામપિ તત્તીર્થં પ્રવિષ્ટોઽવંતિમંડલે ॥
આજગામ તતોવંતીં સા શિપ્રા યત્ર પુણ્યદા

તસ્યાં સ્નાત્વા તતો રામસ્તર્પયામાસ પૂર્વજાન્ ॥
મહાકાલં યદા દ્રષ્ટું પ્રતસ્થે રઘુનંદનઃ

વાણ્યા તતોઽશરીરિણ્યા દેવદેવેન ભાષિતમ્ ॥
ભો ભો રાઘવ ભદ્રં તે સ્વનામ્ના સ્થાપયસ્વ મામ્

અત્ર સ્થાનં મયા દત્ત મા વિચારય રાઘવ ॥
તતો દ્દૃષ્ટમના રામો લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્

અનુગૃહીતાઃ સૌમિત્રે દેવદેવેન શંભુના ॥
તસ્માત્સ્થાપય તીર્થેઽસ્મિઁલ્લિંગં રામેશ્વરં શુભમ્

વાક્યં તલ્લક્ષ્મણઃ શ્રુત્વા સ્થાપયામાસ શંકરમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા દેવં પુરા રામો લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્

એહિ લક્ષ્મણ શીઘ્રં ત્વં શિપ્રાયા જલમાનય ॥
કરિષ્યામિ યતોઽત્રાહં દેવસ્ય સ્નપનં શુભમ્

લક્ષ્મણસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં સીતયા કિં કરિષ્યસિ ॥
રામ નાહં સર્વકાલં દાસભાવં કરોમિ તે

ઇયં ચ પુષ્ટા સુદૃઢા પીવરા ચ મમાગ્રતઃ ॥
વદ રાઘવ સત્યેન અનયા કિં કરિષ્યસિ

શ્રુત્વા રામો હિ તદ્વાક્યં લક્ષ્મણેન પ્રભાષિતમ્॥
વિમના રાઘવસ્તસ્થૌ સીતા ચાપિ વરાનના

યદુક્તં લક્ષ્મણેનાથ તચ્ચ સીતા ચકાર હ ॥
સ્નાત્વા ભુક્ત્વા ચ તૌ વીરૌ મહાકાલમુપાગતૌ

નીત્વા વિભાવરીં તત્ર ગમનાય મનો દધે ॥
ઉત્તિષ્ઠ વત્સ સૌમિત્રે વ્રજામો દક્ષિણાં દિશમ્॥

સૌમિત્રિરબ્રવીદ્વાક્યં નાહં ગન્તા કથંચન ॥
વ્રજ ત્વમનયા સાર્ધં ભાર્યયા કમલેક્ષણ

નાહમગ્રે વનં યામિ ન વાયોધ્યાં કથં ચન ॥
એવં બ્રુવાણં સૌમિત્રિમુવાચ રઘુનંદનઃ

કથં પૂર્વમૂયોધ્યાયા નિર્ગતોઽસિ મયા સહ ॥
વને વસામ્યહં રામ નવ વર્ષાણિ પંચ ચ

પ્રમાદઃ ક્રિયતાં મહ્યં નય મામપિ રાઘવ ॥
ઇદાનીં ત્વમર્ધપથે કથં સ્થાતાસિ શત્રુહન્

લક્ષ્મણસ્ત્વબ્રવીદ્રામ નાહં ગન્તા વનં પુનઃ ॥
લક્ષ્મણં વિકૃતં જ્ઞાત્વા રામો વચનમબ્રવીત્

મા માઽનુવ્રજ સૌમિત્રે હ્યેકો યાસ્યામિ કાનનમ્ ॥
દ્વિતીયાપિ ત્વિયં સીતા ઉક્તો રામેણ લક્ષ્મણઃ

ધનુઃ સંગૃહ્ય વિમના ઉત્તસ્થૌ લક્ષ્મણસ્તદા ॥
પ્રાપ્તૌ પ્રાકારમર્યાદાં ક્ષેત્રસીમાં પરંતપૌ ॥ ॥
ક્ષેત્રસીમાં સમુલ્લંઘ્ય રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્

નિવર્તયસ્વ સૌમિત્રે સમર્પય ચ મે ધનુઃ ॥
રામવાક્યમુપશ્રુત્ય સીતાં વૈ લક્ષ્મણોઽબ્રવીત્

કિમર્થં હિ પરિત્યક્તઃ કોઽપરાધઃ કૃતો મયા ॥
રામેણ હિ પરિત્યક્તઃ પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામ્યસંશયમ્

રામં તતોઽબ્રવીત્સીતા કિમર્થં લક્ષ્મણસ્ત્વયા ॥
દેવ સંત્યજ્યતે વીરઃ સુમિત્રાનંદિવર્ધનઃ

રાઘવસ્ત્વબ્રવીત્સીતાં નાહં ત્યક્ષ્યામિ લક્ષ્મણમ્ ॥
ન કદાચિદપિ સ્વપ્ને લક્ષ્મણસદૃશં પ્રિયમ્

શ્રુતપૂર્વં તુ સુશ્રોણિ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ॥
અસ્મિન્ક્ષેત્રે ન સૌભ્રાત્રં સર્વો હિ સ્વાર્થતત્પરઃ

પરસ્પરં ન મન્યંતે સ્વાર્થનિષ્ઠૈકહેતવઃ ॥
ન શૃણ્વંતિ પિતુઃ પુત્રાઃ પુત્રાણાં વા તથા પિતા

ન ચ શિષ્યો ગુરોર્વાક્યં ગુરુર્વા શિષ્યકર્મ ચ ॥
અર્થાનુબંધિની પ્રીતિર્ન કશ્ચિત્કસ્યચિ ત્પ્રિયઃ

એવમુક્ત્વા યયૌ રામો લક્ષ્મણો જાનકી તથા ॥
લિંગં તત્ર પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્વનામ્ના રઘુનંદનઃ

રામતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા રામેશ્વરં શિવમ્॥
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ શિવલોકં સ ગચ્છતિ

॥
ઇતિ રામેશ્વરમાહાત્મ્યમ્ ॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
તીર્થે સૌભાગ્યકે સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા સૌભામ્યમીશ્વરમ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સૌભાગ્યં પરમં લભેત્

ઘૃતતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા ઘૃતેન સ્નાપયેચ્છિવમ્ ॥
ઘૃતમગ્નાવથો હુત્વા રુદ્રલોકે મહીયતે

દેવીં યોગીશ્વરીં પૂજ્ય સુરાસુરનમસ્કૃતામ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પરં યોગમવાપ્નુયાત્

શંખાવર્તે નરઃ સ્નાત્વા સર્વપાપવિવર્જિતઃ ॥।
ધનધાન્યસમાયુક્તો જાયતે નિર્મલે કુલે

સુધોદકે ચતુર્દશ્યાં મુક્ત્યર્થં સ્નાપયેન્નરઃ॥
શિવં સુધેશ્વરં દૃષ્ટ્વા તતો મોક્ષગતિર્ભવેત્

તથાન્ય ત્સંપ્રવક્ષ્યામિ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥
કિં પુનેતિ ચ વિખ્યાતં બ્રહ્મહત્યાવિમોચનમ્

પૂર્વં ત્રેતાયુગે વ્યાસ સુનેત્રો નામ વૈ દ્વિજઃ॥
તસ્ય પુત્રઃ સમુ ત્પન્નો વિશ્વાવસુરિતિ સ્મૃતઃ

યવક્રીતસ્ય શાપેન સ્વપિતા તેન ઘાતિતઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાન્વિતો વ્યાસ તીર્થાત્તીર્થં પરિભ્રમન્

તીર્થે કિંપુનકે સ્નાત્વા ધારાતીર્થે ગતો દ્વિજઃ ॥
તતઃ કપિલધારાયાં ચિંતયત્યાત્મના સ્વયમ્

કથં મે પતિતા ધારા અનૃતા વા શ્રુતિસ્તથા ॥
એવં હ્યચિંત યત્સોઽથ પુનરાયાદવંતિકામ્

અત્ર તીર્થે પુનઃ સ્નાતિ યાવદ્વાણીં તતોઽશૃણોત્ ॥
કિં પુનર્ધ્યાયસિ બ્રહ્મન્યેન જાતો દ્વિજોત્તમઃ

ન તેઽસ્તિ બ્રહ્મહત્યા વૈ તીર્થસ્નાનેન નાશિતા ॥
ગચ્છ શીઘ્રં ગૃહં વિપ્ર પાપહીનો યથાસુખમ્

॥ ઇતિ કિંપુનામાહાત્મ્યમ્ ॥ ॥ ॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
પુનરન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ પત્તનેશ્વરમુત્તમમ્ ॥
તત્ર સ્થિત્વા મહેશેન પુનઃ પત્તનમીક્ષિતમ્

પત્તનેશ્વર ઇત્યાખ્યો દેવદેવો મહેશ્વરઃ ॥
યસ્તુ ગંધૈશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈર્દીપૈર્મનોરમૈઃ

ભાવયુક્તો નરો વ્યાસ પૂજયેદ્વિધિવત્સદા ॥
યથાવત્તિષ્ઠતે લિંગં વંશચ્છેદો ન જાયતે

હંસયુક્તેન યાનેન શિવલોકં સ ગચ્છતિ ॥
તથાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્

દુર્ધર્ષમિતિ વિખ્યાતં બ્રહ્મહત્યાવિમોચનમ્ ॥
પુરા દિવાકરો વ્યાસ ચક્રે દુર્ધર્ષનામતઃ

તીર્થમાસીન્નદીતીરે વિખ્યાતં સૂર્યસંસ્કૃતમ્ ॥
તેજઃપુંજં ભવેલ્લિંગં ગણગં ધર્વપૂજિતમ્

સપ્તમ્યામથવાષ્ટમ્યાં સંક્રાતૌ રવિવાસરે ॥
તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા દિનમેકમુપોષિતઃ

દૃષ્ટ્વા મહેશ્વરં તત્ર શિપ્રાકૂલે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
પૂજયિત્વા તુ ભાવેન યત્ફલં તચ્છ્રણુષ્વ મે

પિતૃમાતૃકુલં સર્વં સમુદ્ધૃત્ય શિવં વ્રજેત્ ॥
તત્ર યચ્છતિ યો દાનં ગોહેમાદિ વિશેષતઃ

તાવત્તદક્ષયં લોકે યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ ॥
તથાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ ગોપીંદ્રં તીર્થમુત્તમમ્

ગૌતમેન પુરા યત્ર ઇન્દ્રઃ શાપાદ્ભ ગીકૃતઃ ॥
ભગવ્રીડાયુતઃ શક્રઃ પ્રવિશ્ય વનમુત્તમમ્

અતોષયત્તદોગ્રેણ તપસા શંકરં પુરા ॥
તુષ્ટેન શંભુના વિપ્ર યે ભગાસ્તચ્છરીરગાઃ ॥।

ગોસહસ્રીકૃતાસ્તેન ગોપીંદ્રસ્તેન કથ્યતે ॥
તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાતિ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ

યે મૃતાસ્તે પુનર્જન્મ નાપ્નુવંતિ મહીતલે ॥।
ગંગાતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા પુણ્યમાપ્નોતિ પુષ્કલમ્

જ્યેષ્ઠશુક્લદશમ્યાં તુ ગંગાયાં ફલમાદિશેત્ ॥
સ્નાત્વા પુષ્પકરંડે ચ દૃષ્ટ્વા પુષ્પકરણ્ડકમ્

પુષ્પકેન વિમાનેન પ્રયાતો દિવિ મોદતે ॥
નરકાદુદ્ધરત્યાશુ નરઃ સ્નાત્વોત્તરેશ્વરે

ઇષ્ટભોગસમાપન્નો યાતિ સ્વર્ગં ન સંશયઃ ॥
ભૂતેશ્વરે નરઃ સ્નાત્વા ભૂતેશ્વરમથાર્ચયેત્

ગંધપુષ્પાદિનૈવેદ્યૈર્મૃતો રુદ્રપુરં વ્રજેત્ ॥
શિપ્રાયાં તુ નરઃ સ્નાત્વા કૈલાસં તુ નમસ્યતિ

।
સૂર્યાઽઽહતં તમો યદ્વત્તદ્વત્પાપં પ્રણશ્યતિ ॥
અંબાલિકાં ચ યઃ પશ્યેત્સમાધિનિયમેન ચ

સ મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ કંચુકેન ફણી યથા ॥
ઘણ્ટેશ્વરં પ્રવક્ષ્યામિ યત્સુરૈરપિ પૂજિતમ્

યત્ર કૂપોદકં પીત્વા સૌભાગ્યમતુલં લભેત્ ॥
અર્ચયેદ્યસ્તુ દેવેશં ગંધપુષ્પૈરનુક્રમાત્

શિવલોકે વસેત્તાવદ્યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ ॥
પુણ્યેશ્વરં તુ યઃ પશ્યેચ્છુચિઃ સ્નાતો જિતેંન્દ્રિયઃ

સ ગાણપત્યમાપ્નોતિ યત્સુરૈરપિ દુર્લભમ્ ॥
લંપેશ્વરે નરઃ સ્નાત્વા સમભ્યર્ચ્ય મહેશ્વરમ્

ન યાતિ નરકં મર્ત્યઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે॥
તથાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ યત્સુરૈરપિ દુર્લભમ્

પૂજિતં બ્રહ્મણા પૂર્વં સ્થવિરાખ્યં વિનાયકમ્ ॥
તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા પૂજયેદ્યો વિનાયકમ્

ગંધૈર્ધૂપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈર્ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈઃ ફલં શૃણુ ॥
સમીહિતા ભવેત્સિદ્ધિર્મૃતઃ શિવપુરં વ્રજેત્

નવનદ્યાઃ સમીપે તુ પાર્વતીં પૂજયેદ્બુધઃ॥
ગંધપુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ સૌભાગ્યમતુલં લભેત્

કામોદકે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા કામં રતિપ્રિયમ્ ॥
સ્વર્ગે ચ દેવગંધર્વસ્પૃહણીયવપુર્ભવેત્

પ્રયાગે તુ નરઃ સ્નાત્વા પ્રયાગેશં તુ પશ્યતિ ॥
સર્વલોકાનતિક્રમ્ય શિવલોકે મહી યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પંચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સૌભાગ્યેશ્વરાદિનાનાતીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણનંનામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ