સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.30-2

શ્રીવિશ્વનાથ ઉવાચ॥
ત્રિંશત્તમં વિજાનીહિ ત્વં દેવિ ચ્યવનેશ્વરમ્॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ સ્વર્ગભ્રંશો ન જાયતે

ભૃગોર્મહર્ષેઃ પુત્રશ્ચ ચ્યવનો નામ પાર્વતિ॥
સ્થાણુભૂતસ્તપસ્તેપે નિરાહારો મહામુનિઃ

વિતસ્તાયાસ્તટે રમ્યે બહુવર્ષગણાન્કિલ ॥
સવલ્મીકોઽભવદ્વિપ્રો લતાભિરભિસંવૃતઃ

કાલેન મહતા દેવિ સમાકીર્ણઃ પિપીલકૈઃ ॥
તથા સ સંવૃતો ધીમાન્મૃત્પિંડ ઇવ સર્વશઃ

આજગામ તમુદ્દેશં વિહર્તું વન ઉત્તમે ॥
શર્યાતિર્નામ ધર્માત્મા સકુટુંબો મુદાન્વિતઃ

તસ્ય સ્ત્રીણાં સહસ્રાણિ ચત્વાર્યાસન્પરિગ્રહઃ ॥
એકૈવ તુ સુતા સુભ્રૂઃ સુકન્યાનામ નામતઃ

સા સખીભિઃ પરિવૃતા સર્વાભરણભૂષિતા ॥
સા ભ્રમ્યમાણા વલ્મીકે દૃષ્ટ્વા ભાર્ગવચક્ષુષી

સા કૌતુકાત્કણ્ટકેન બુદ્ધિમોહવતી તદા ॥
કિં નુ ખલ્વિદમિત્યુક્ત્વા નિર્બિભેદાસ્ય લોચને

અભવત્સ તયા વિદ્ધો નેત્રયોઃ પરમાર્તિમાન્ ॥
તતઃ શર્યાતિસૈન્યસ્ય શકૃન્મૂત્રં સમારુણત્

તતો રુદ્ધે શકૃન્મૂત્રે પર્યતપ્યત પાર્થિવઃ ॥
પ્રત્યુવાચ તતઃ ક્રુદ્ધો રાજા ગદ્ગદયા ગિરા

કેનાપકૃતમદ્યેહ ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ ॥
તપોનિત્યસ્ય વૃદ્ધસ્ય રોષણસ્ય વિશેષતઃ

જ્ઞાતં વા યદિ વાજ્ઞાતં તદિદં બ્રૂત મા ચિરમ્ ॥
તમૂચુઃ સૈનિકાઃ સર્વે ન વિદ્મોઽપકૃતં વયમ્

તતઃ સ પૃથિવીપાલઃ સામ્ના ચોગ્રેણ ચ સ્વયમ્ ॥
પર્યપૃચ્છત્સ્વવર્ગ ચ ભૂયોભૂયઃ સુદુઃખિતઃ

પિતરં દુઃખિતં દૃષ્ટ્વા સુકન્યા તમથાબ્રવીત્ ॥
મયા કિંચિચ્ચ વલ્મીકે દૃષ્ટં સત્ત્વમતિચ્છવિ

ખદ્યોતવદભિજ્ઞાતં તન્મયા વિદ્ધમંતિકમ્ ॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ શર્યાતિર્વલ્મીકં ક્ષિપ્રમભ્યગાત્

તત્રાપશ્યત્તપોવૃદ્ધં વયોવૃદ્ધં ચ ભાર્ગવમ્ ॥
પ્રાર્થયામાસ સૈન્યાર્થે પ્રાંજલિઃ સ મહીપતિઃ

અજ્ઞાનાદ્બાલયા યત્તેઽપકૃતં તુ મહીસુર ॥
ઇમામેવ ચ તે કન્યાં દદામિ સુદૃઢવ્રતામ્

ભાર્યાર્થે ત્વં ગૃહાણેમાં પ્રસીદ દ્વિજસત્તમ ॥
તતોબ્રવીમહીપાલં ચ્યવનો ભાર્ગવસ્તથા

યદ્યેવં પ્રતિગૃહ્યૈતાં ક્ષમિષ્યામિ મહીપતે ॥
દદૌ દુહિતરં તસ્મૈ ચ્યવનાય મહીપતિઃ

પ્રતિગૃહ્ય ચ તાં કન્યાં ભગવાન્પ્રસસાદ હ ॥
પ્રાપ્તે પ્રસાદે રાજાથ સસૈન્યો વિષયં ગતઃ

સુકન્યાપિ પતિં લબ્ધ્વા તપસ્વિનમનિંદિતા ॥
નિત્યં પર્યચરત્પ્રીત્યા તપસા નિયમેન ચ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય નાસત્યાવશ્વિનૌ પ્રિયે ॥
કૃતાભિષેકાં વિવૃતાં સુકન્યાં તામપશ્યતામ્

તાં દૃષ્ટ્વા દર્શનીયાંગીં દેવરાજસુતામિવ ॥
ઊચતુઃ સમુપદ્રુત્ય કસ્ય ત્વમતિશોભને

સા પ્રોવાચ મહાભાગા પતિવ્રતપરાયણા ॥
શર્યાતિતનયાં ચૈવ ભાર્યાં ચ ચ્યવનસ્ય હિ

તતોશ્વિનૌ પ્રહસ્યૈનામબ્રૂતાં પુનરેવ તુ ॥
કસ્માદેવંવિધા ભૂત્વા જરાજર્જરિતં પતિમ્

ત્વમપાસ્યેહ કલ્યાણિ કામભોગબહિષ્કૃતા ॥
વૃદ્ધં ચ્યવનમુત્સૃજ્ય વરયસ્વૈકમાવયોઃ

પત્યર્થં દેવગર્ભાભે મા વૃથા યૌવનં કૃથાઃ ॥
એવમુક્તા સુકન્યા તુ દસ્રૌ તાવિદમબ્રવીત્

રતાહં ચ્યવને દેવે મૈવં મા પર્યશંકતમ્ ॥
તતોઽબ્રૂતાં પુનસ્ત્વેનામાવાં દેવભિષગ્વરૌ

યુવાનં રૂપસંપન્નં કરિષ્યાવઃ પતિં તવ ॥
એતેન સમયેનાવામામંત્રય સુમધ્યમે ॥૨૭।
સા તયોર્વચનં શ્રુત્વા કથયામાસ ભાર્ગવે ॥
તચ્છ્રુત્વા ચ્યવનો ભાર્યાં ક્રિયતામિત્યભા ષત

ઊચતૂ રાજપુત્રીં તાં પતિસ્તવ વિશત્વપઃ ॥
તતોઽપ્સુ ચ્યવનઃ શીઘ્રં રૂપાર્થી પ્રવિવેશ હ

અશ્વિનાવપિ તત્કાલે સરઃ પ્રાવિશતાં પ્રિયે ॥
તતો મુહૂર્ત્તાદુત્તીર્ણા સર્વે તે સરસસ્તદા

દિવ્યરૂપધરાઃ સર્વે યુવાનો દિવ્યકુંડલાઃ ॥
તુલ્યવેષધરાશ્ચૈવ મનસઃ પ્રીતિવર્દ્ધનાઃ ॥

તેઽબ્રુવન્સહિતાઃ સર્વે વૃણીષ્વાન્યતમં શુભમ્ ॥
અસ્માકમીપ્સિતં ભદ્રે પતિત્વે વરવર્ણિનિ

સા સમીક્ષ્ય તુ તાન્સર્વાંસ્તુલ્યરૂપધરા ન્સ્થિતાન્ ॥
નિશ્ચિત્ય મનસા બુદ્ધ્યા દેવી વવ્રે સ્વકં પતિમ્

લબ્ધ્વા તુ ચ્યવનો ભાર્યાં વયો રૂપં તુ વાંછિતમ્ ॥
હૃષ્ટોઽબ્રવીન્મહાતેજાસ્તૌ નાસત્યાવિદં વચઃ

યદહં રૂપસંપન્નો વયસા ચ સમન્વિતઃ ॥
કૃતો ભવદ્ભ્યાં વૃદ્ધઃ સન્ભાર્યાં ચ પ્રાપ્તવાનિમામ્

તસ્માદ્યુવાં કરિ ષ્યામિ પ્રીત્યાહં સોમપાયિનૌ ॥
સત્યમેતન્ન સંદેહો દેવરાજસ્ય પશ્યતઃ

તચ્છ્રુત્વા હૃષ્ટમનસૌ દિવં દેવૌ પ્રજગ્મતુઃ ॥
યાજયામાસ સોમાર્હૌ નાસત્યાવશ્વિનાવિતિ

ભિષજૌ દેવતાનાં હિ કર્મણા તેન ગર્હિતૌ ॥
આભ્યામર્થાય સોમં ત્વં પ્રદાસ્યસિ યદિ સ્વયમ્

વજ્રં તે પ્રહરિષ્યામિ ઘોરરૂપં સુદારુણમ્ ॥
એવમુક્તઃ સ્મયન્નિન્દ્રમભિવીક્ષ્ય સ ભાર્ગવઃ ॥
બલિનં વાસવં જ્ઞાત્વા ચિંતયામાસ સત્વરમ્

દેવમારાધયિષ્યામિ મહાદેવં મહેશ્વરમ્ ॥
યસ્ય કર્મકરઃ શક્રો યસ્ય દેવા વશાનુગાઃ ॥
યઃ સમર્થો જગદ્ગોપ્તા સૃષ્ટિસંહારકારકઃ

ઇત્યુક્ત્વા ચ્યવનો દેવિ મહાકાલવનં ગતઃ ॥
રામેશ્વરસ્ય દેવસ્ય લિંગમીશાનતઃ સ્થિતમ્ ॥
શ્રદ્ધયારાધિતં તેન ચ્યવનેન મહાત્મના

તસ્ય પ્રસન્નો રુદ્રસ્તુ સ વજ્રાદભયં દદૌ ॥
તસ્ય પ્રહરતો બાહું સ્તંભયામાસ ભાર્ગવઃ

સમારાધનતુષ્ટસ્ય લિંગસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
એતસ્મિન્નંતરે જ્વાલા નિઃસૃતા લિંગમધ્યતઃ

તયા દેવગણાઃ સર્વે દહ્યમાના વિચેતસઃ ॥
પ્રોચુર્ગદ્ગદયા વાચા ધૂમેનાંધીકૃતે ક્ષણાઃ

ક્રિયેતાં સોમપાવેતાવશ્વિનૌ બલસૂદન ॥
દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા ચ્યવનં ભયપીડિતઃ ॥
પ્રત્યુવાચ તતઃ શક્રઃ પ્રણામાનતકંધરઃ

સોમપાવશ્વિનાવેતાવદ્યપ્રભૃતિ ભાર્ગવ ॥
ભવિષ્યતસ્તતઃ સર્વમેતત્સત્યં બ્રવીમિ તે

મા તેઽતિથ્યાભિસંરંભો ભવિષ્યતિ તપોધન ॥ ।
લિંગસ્યાસ્ય પ્રભાવોઽયં યદહં નિષ્પ્રભીકૃતઃ

તતસ્ત્વન્નામધેયેન પ્રસિદ્ધિર્ભુવિ યાસ્યતિ ॥
આરાધિતં યતો દેવિ ચ્યવનેન મહાત્મના

ચ્યવનેશ્વરમેતદ્વૈ ખ્યાતં ત્રિભુવનેઽભવત્ ॥
ભક્તા યે પૂજયિષ્યંતિ દેવેશં ચ્યવનેશ્વરમ્ ॥
આજન્મપ્રભવં પાપં તેષાં નશ્યતિ તત્ક્ષણાત્

યઃ પશ્યતિ નરો નિત્યં ચ્યવનેશ્વરસંજ્ઞકમ્ ॥
જન્મદુઃખજરારોગૈર્મુક્તો મુક્તિમવાપ્નુયાત્

યંયં કામમભિધ્યાયેન્મનસાભિમતં નરઃ ॥
તંતં દુર્લભમાપ્નોતિ ચ્યવનેશ્વરદર્શનાત્

નિયમેન પ્રપશ્યંતિ યે દેવં ચ્યવનેશ્વરમ્ ॥
તે પ્રયાંતિ તનું ત્યક્ત્વા મદીયે ભુવને પ્રિયે

યઃ શૃણોતિ કથાં પુણ્યાં સર્વપાપહરાં શુભામ્ ॥
સ પુણ્યાત્મા પરં સ્થાનં યાતિ દિવ્યં ન સંશયઃ

ભક્તિહીનઃ ક્રિયાહીનો યઃ પશ્યતિ પ્રસંગતઃ ॥
સ પુણ્યાં ગતિમાપ્નોતિ યોગિગમ્યાં યશસ્વિનિ

પુષ્પૈર્વિચિત્રૈર્યે દેવં યજંતે ચ્યવનેશ્વરમ્ ॥
સંસારાર્ણવમુલ્લંઘ્ય તે યાંતિ પરમં પદમ્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
ચ્યવનેશ્વરદેવસ્ય શૃણુ ખંડેશ્વરં શિવે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યે ચ્યવનેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ