સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.28-2

॥ શ્રીદેવદેવ ઉવાચ ॥ ॥
અષ્ટાવિંશતિકં વિદ્ધિ વિખ્યાતં ચ જટેશ્વરમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ મુક્તો ભવતિ માનવઃ ॥. ૧ ॥
પુરા રાથંતરે કલ્પે વીરધન્વા મહીપતિઃ ॥
ધર્માત્મા ચ યશસ્વી ચ બભૂવ ભુવિ વિશ્રુતઃ

સ કદાચિદ્વનં ગત્વા મૃગહેતોર્વરાનને ॥
વ્યાપાદયન્મૃગગણાન્ધનુષા ક્રોધવિહ્વલઃ

જગામ તત્ર યત્રાસન્ભ્રાતરઃ પંચ સુવ્રતાઃ ॥
સંવર્તસ્ય સુતા દેવિ મૃગરૂપેણ સંસ્થિતાઃ

તે કદાચિદ્વને પંચ દૃષ્ટ્વા હરિણપોતકાન્ ॥
શ્વસતો જાતમાત્રાંશ્ચ કૌતૂહલસમન્વિતાઃ

એકૈકં જગૃહુસ્તત્ર મૃતાસ્તે ત્વતિદુઃખિતાઃ ॥
તતઃ સર્વે ચ તે પંચ યયુર્વૈ પિતુરંતિકમ્

પ્રાયશ્ચિત્તં સમીહંતઃ સંવર્ત્તં સાંસદૈર્વૃતમ્ ॥
ઊચુસ્તે વચનં ચેદં મૃગહિંસાશ્રિતં તદા

જાતમાત્રા મૃગાઃ પંચ અસ્માભિર્નિહતાઃ પ્રભો ॥
અકામતસ્તતોઽસ્માકં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતામ્

ઊચે સ શુદ્ધિમાપ્નોતિ પ્રાયશ્ચિત્તે કૃતે સતિ ॥
અનધીત્ય ધર્મશાસ્ત્રં પ્રાયશ્ચિત્તં દદાતિ યઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેત્પૂતઃ કિલ્વિષં દાતરિ વ્રજેત્

ધર્મ શાસ્ત્રસમારૂઢા વેદખડ્ગધરા દ્વિજાઃ ॥
ક્રીડાર્થમપિ યદ્બ્રૂયુઃ સ ધર્મઃ પરમઃ સ્મૃતઃ

બ્રહ્મચ્છિદ્રં જપચ્છિદ્રં યચ્છિદ્રં યજ્ઞકર્મણિ ॥
અચ્છિદ્રં જાયતે સર્વં બ્રાહ્મણૈરુપપાદિતમ્

અચ્છિદ્રમિતિ યદ્વાક્યં વદંતિ ક્ષિતિદેવતાઃ ॥
પ્રણશ્યત્યખિલં પાપમગ્નિષ્ટોમફલં ભવેત્

ઇત્યેવં વદતિ શ્રેષ્ઠે સંવર્તે દ્વિજસત્તમે ॥
સમાગતાશ્ચ મુનયો ભૃગ્વત્ર્યંગિરસાદયઃ

તેષામર્થે યથાવૃત્તં કથયામાસુરેવ તે ॥
સંવર્તસ્ય સુતા દીના ભક્તિનમ્રાઃ પુનઃપુનઃ

તેઽપ્યૂચુર્ધર્મશાસ્ત્રાણિ વિહિતાનિ યથાર્થતઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં યથોદ્દિષ્ટં દેશકાલવિભાગતઃ

અશીતિર્યસ્ય વર્ષાણિ બાલો વાપ્યૂનષોડશઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાર્દ્ધમર્હંતિ સ્ત્રિયો વૈ વ્યાધિતસ્ય ચ

દેશં કાલં વયઃ શક્તિં પાપં ચાવેક્ષ્ય યત્નતઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રકલ્પ્યં સ્યાદિતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ

ઇદાનીં મૃગચર્માણિ પરિધાય ધૃતવ્રતાઃ ॥
ચરધ્વં પંચ વર્ષાણિ તતઃ શુદ્ધા ભવિષ્યથ ॥।

એવમુક્તાસ્તુ તે બાલા મૃગધર્મોપજીવિનઃ॥
વનં વિવિશુરવ્યગ્રા ધ્યાયંતો બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

તતો વર્ષે હ્યતિક્રાંતે વીરધન્વા મહીપતિઃ ॥
તત્રાજગામ યસ્મિંસ્તે ચરંતિ મૃગરૂપિણઃ

તે ચાપ્યેકતરોર્મૂલે મૃગધર્મોપજીવિનઃ ॥
જપંતઃ સંસ્થિતાસ્તે હિ રાજ્ઞા દૃષ્ટા મૃગા ઇતિ

મત્વા વિદ્ધાસ્તુ નાઃરાચૈર્મૃતાસ્તે બ્રહ્મવાદિનઃ ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા ચ મૃતાન્રાજા બ્રાહ્મણાન્સંશિતવ્રતાન્ ॥
ભયેન વેપમાનસ્તુ દેવરાતાશ્રમં યયૌ

તત્રાપૃચ્છદ્બ્રહ્મવધ્યા મમ જાતા મહામુને ॥
આમૂલાંતં વધાંતસ્ય કથયિત્વા નરાધિપઃ

ભૃશં શોકપરીતાત્મા રુરોદ ભૃશદુઃખિતઃ ॥
સ ઋષિર્દેવકલ્પસ્તુ રુદંતં નૃપસત્તમમ્

ઉવાચ મા ભૈર્નૃપતે અપનેષ્યામિ પાતકમ્ ॥
પાતાલે સુતલાખ્યે તુ નિમજ્જંતી યથા ધરા

ઉદ્ધૃતા દેવદેવેન વિષ્ણુના ક્રોડમૂર્ત્તિના ॥
તદ્વદ્ભવંતં રાજેંદ્ર બ્રહ્મહત્યાપરિપ્લુતમ્ ॥
ઉદ્ધરિષ્યતિ દેવોઽસૌ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ

એવમુક્તસ્તતો રાજા દુરિતો વાક્યમબ્રવીત

કિમનેન દ્વિજેનૈવ નિષ્પ્રભેણ દુરાત્મના ॥
ઉદ્ધર્તું નૈવ શક્નોતિ સ્વયમેવ દ્વિજાધમઃ

ઇત્યુક્ત્વા ઽ? ખઙ્ગેનૈવ જઘાન તમ્ ॥
મૃતં દૃષ્ટ્વા દ્વિજં રાજા ક્રોધેન કલુષીકૃતઃ

તસ્મિન્નેવ વને દેવિ પાપસંઘેન મોહિતઃ ॥
જઘાન કપિલાં દોગ્ધ્રીં સવત્સાં ગાલવસ્ય ચ

ક્ષુધાર્ત્તશ્ચ તૃષાર્ત્તશ્ચ બાલ્યાન્મોહાચ્ચ સાહસાત્ ॥
ક્રૂરા બુદ્ધિઃ સમભવજ્જટીભૂતં ચ પાતકમ્

જટીભૂતેન પાપેન બભ્રામ ગહને વને ॥
સ કદાચિત્તુરંગેણ હૃતો દૂરં મહદ્વનમ્

વ્યાઘ્રસિંહગજાકીર્ણં મૃગશંબરસેવિતમ્ ॥
એકાકી તત્ર રાજાસાવશ્વં મુક્ત્વા તરોરધઃ

કુશોપરિ તદા તત્ર સુષ્વાપ ચ સ નિર્ભયમ્ ॥
તત્ર વ્યાધાઃ સમચરન્દૃષ્ટ્વા સુપ્તં ચ નિર્ભયમ્ ॥

તે ગતાસ્ત્વરિતા વ્યાધાઃ સ્વભર્તુઃ કથનાય વૈ ॥
સ્વામિના તેન નિર્દિષ્ટા નિગ્રહીતું પ્રચક્રમુઃ

તાવદ્રાજ્ઞઃ શરીરાત્તુ શ્વેતાઽઽભરણભૂષિતા ॥
ઉત્થાય ચક્રમાદાય તયા મ્લેચ્છાશ્ચ પાતિતાઃ

દસ્યૂન્નિહત્ય સા દેવી તત્રૈવાદર્શનં ગતા

અથ રાજા તયા મુક્તઃ પ્રતિબુદ્ધોઽથ તત્ક્ષણાત્ ॥
મ્લેચ્છાંશ્ચ નિહતાન્દૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ પાર્થિવઃ

ગોવધ્યા બ્રહ્મવધ્યા ચ વને હ્યસ્મિન્સુદારુણા ॥
કથં મયા નૃશંસેન પ્રાપ્તા પાપપરંપરા

એવં સ ચિંતયિત્વાથ નિઃશ્વસ્ય ચ પુનઃપુનઃ ॥
તમેવાશ્વં સમારુહ્ય વામદેવાશ્રમં યયૌ

મુનિના વામદેવેન દૃષ્ટો રાજા તથાવિધઃ ॥
જટીભૂતેન પાપેન પીડિતો દુઃખિતસ્તદા

॥ વામદેવ ઉવાચ ॥ ॥
અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રો વીરધન્વા મહીપતિઃ ॥
સોમવંશસમુત્પન્નો દશાં કષ્ટાં સમાગતઃ

ઉદ્ધરિષ્યામિ રાજાનમેનં પુરુષસત્તમમ્॥
ઇત્યાલોચ્ય તદા વિપ્રો વામદેવો મહાતપાઃ ॥
પ્રત્યુવાચ મહીપાલં વીરધન્વાનમાતુરમ્

ભોભો રાજન્મહીપાલ વીરધન્વેતિ વિશ્રુતઃ ॥
વિદૂરથસ્ય તનયો વિખ્યાતો ભુવનત્રયે

પ્રાગ્ભવે વ્યાધરૂપેણ નિહિથા વિપિને મૃગાન્ ॥
દૃઢં જાગરણં રાત્રાવામલક્યાસ્તરોરધઃ

ફાલ્ગુનામલપક્ષે ત્વામલક્યેકાદશી શુભા ॥
પુષ્યર્ક્ષયોગિની તસ્યાં જામદગ્ન્યપ્રદક્ષિણા

પૂજા લોકૈઃ કૃતા દૃષ્ટા વિસ્મયેન ત્વયા પુરા ॥
અકામાદુપવાસોઽભૂત્તસ્યાં જાગરણં પુનઃ

તત્પ્રભાવાદભૂ રાજા મહાબલપરાક્રમઃ ॥
તયા સંરક્ષિતો રાજન્મ્લેચ્છવર્ગાદ્વનેઽધુના

નિહતાઃ શત્રવઃ સર્વે તયૈવ શુભમાપ્સ્યસિ ॥
પૂર્વકર્મવિપાકેન બ્રહ્મહત્યા સમાગતા

જ્ઞાતા તપઃપ્રભાવેન મયા યોગબલેન ચ ॥
જટીભૂતં શરીરં તે પાપસંઘેન પાર્થિવ

ઇદાનીં પાલયિષ્યામિ શૃણુ મે વચનં પરમ્

ઇત્યુક્તો વામદેવેન્ મુનિના સ મહીપતિઃ ॥
પ્રણમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા પપ્રચ્છ ચ પુનઃપુનઃ

કથં યાસ્યંતિ મે હત્યા ગોબ્રાહ્મણસમુદ્ભવાઃ ॥
ઉપદેશપ્રદાનેન પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વામ દેવો મહામુનિઃ ॥
કથયામાસ માહાત્મ્યં લિંગસ્યાસ્ય યશસ્વિનિ

મહાકાલવનં ગચ્છ મહારાજ મમાજ્ઞયા ॥
તત્રાસ્તે દેવદેવોઽપિ જગદ્વ્યાપી જટેશ્વરઃ

પાપસંઘપ્રહર્ત્તા ચ સર્વવેદેષુ પઠ્યતે ॥
દેવસ્યાનરકેશસ્ય ઉત્તરે સ વ્યવસ્થિતઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વામદેવસ્ય પાર્થિવઃ ॥
આજગામ ત્વરાયુક્તો મહાકાલવનોત્તમે

તત્ર દૃષ્ટ્વા જગદ્વંદ્યં દેવદેવં જટેશ્વરમ્ ॥
સ્તુતિં ચકાર રાજેંદ્રો ભક્ત્યા પરમયા પુનઃ

શિવાય તે નમો નિત્યં વિશ્વકાય નમોનમઃ ॥
નમો દિવ્યાય ગુહ્યાય ગૂઢવ્રતશરીરિણે

નમો જટાય રામાય માયયાક્રાંતકારિણે ॥
નમોસ્તુ બહુરૂપાય નમો નીલાભરૂપિણે

નમો ભોગાય ધૂમ્રાય નમોઽસ્તુ ગગનાત્મને ॥
નમો વહ્નિસમૂહાય નમસ્તે નિર્મલાકર

નમો મહાંધકારાર્ક નમસ્તે શત્રુઘાતિને ॥
નમઃ સંસારપારાય દિવ્યરૂપશરીરિણે ॥
નમઃ કનકવર્ણાય નમો મોહિતમોહિને

નમઃ સુરૂપાય સુરાર્ચિતાય નમો વિરૂપાય પ્રકૃતેઃ પરાય ॥
નમોનમો રૂપનિરાશ્રયાય શ્યામાસુરૂપાય નમોનમસ્તે

ઇતિ સ્તુતસ્તદા દેવિ મહાદેવો મહેશ્વરઃ ॥
જટાવેષ્ટિતસર્વાંગો લિંગમધ્યાચ્ચ નિસ્સૃતઃ

ભસ્મચર્ચિતસર્વાંગો ભોગિભોગાંગદોજ્વલઃ ॥
હિમરાશિનિભાકારો રાજતાચલનિર્મલઃ

મુક્તાલતાનિભાભિસ્તુ જટાભિર્ભૂષિતો વિભુઃ ॥
કપિલાભિઃ કરાલાભિર્વિકટાભિશ્ચ વેષ્ટિતઃ

ભોગીંદ્રફણબદ્ધાભિઃ સિતપીતાદિભિસ્તથા ॥
નદીરૂપાભિરૂતાભિઃ શોભિતોઽસૌ જટેશ્વરઃ

રાજાનં પ્રત્યુવાચેદં વચનં પર્વતાત્મજે ॥
સ્તોત્રેણાનેન રાજેંદ્ર તુષ્ટોઽહં તોષિતસ્ત્વયા ॥

જટીભૂતં ચ તે પાપં ગતં મદ્દર્શનેન વૈ ॥
તસ્માત્સ્થાનં પરં ગચ્છ મદીયં શાશ્વતં મુદા

ઇત્યુક્તો દેવદેવેન વીરધન્વા મહીપતિઃ ॥
જગામ પરમં સ્થાનં દાહપ્રલયવર્જિતમ્

કામગેન વિમાનેન સ્તૂયમાનો ગણૈઃ પ્રિયે ॥
પાપસંઘેન મુક્તોઽસૌ જટીભૂતેશદર્શનાત્

લિંગશ્ચાતઃ સમાખ્યાતો નામ્ના દેવો જટેશ્વરઃ ॥
જટેશ્વરં વરારોહે યે પશ્યંતિ સુભક્તિતઃ ॥
તેષાં પાપં જટીભૂતં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

યેઽર્ચયંતિ સદા દેવિ દેવદેવં જટેશ્વરમ્ ॥
તેષાં બલં પ્રભાવશ્ચ સૌભાગ્યં ચ ભવિષ્યતિ

યેપ્યન્યે દેવગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસ માનવાઃ ॥
લિંગં ચ પૂજયિષ્યંતિં વિધિવદ્ભક્તિભાવતઃ

તેઽપિ કામાનવાપ્સ્યન્તિ યાંશ્ચ કાંશ્ચ સુદુર્લભાન્ ॥
ઐશ્વર્યં ધર્મમતુલં દીર્ઘમાયુરરો ગતામ્

નિઃસપત્નત્વમતુલં યચ્ચાન્યત્તદવાપ્નુયાત્ ॥
પાપિનઃ ક્રૂરકર્માણો યેઽપિ લિંગં સમાશ્રિતાઃ ॥
તેપિ પાપવિનિર્મુક્તા ભવિષ્યંતિ ગત જ્વરાઃ

જટેશ્વરં પ્રપશ્યંતિ ભક્ત્યા યે ચ દિનેદિને ॥
તે ધર્મધનસૌભાગ્યૈર્ભવિષ્યંતિ સમન્વિતાઃ

વ્યાધિતો વ્યાધિના મુક્તો દુઃખી દુઃખાત્પ્રમુચ્યતે ॥
દર્શનાત્તુ ભવેત્સદ્યઃ સર્વપાતકવર્જિતઃ

જટેશ્વરસ્ય માહાત્મ્યં યે પઠિષ્યંતિ પાર્વતિ ॥
શ્રોષ્યંતિ યેઽપિ મદ્ભક્ત્યા પ્રયતાઃ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ

તે સર્વકામાનાપ્સ્યંતિ ગતિમંતે ચ મત્પુરે ॥
યા નારી દુર્ભગા સાપિ સૌભાગ્યં લભતે સદા

ગુર્વિણી લભતે પુત્રમરોગં શ્રુતિભૂષણમ્ ॥
શિશુગ્રહાશ્ચ નશ્યંતિ નાપમૃત્યુભયં ભવેત્

માંગલ્યમિદમાયુષ્યં ધર્મકામાશ્રયં મહત્ ॥
દુઃસ્વપ્નજં ભયં ઘોરં પાપજં યાતિ સંક્ષયમ્

દુર્ભુક્તં દુર્જનસ્પર્શં યચ્ચાલ્પાયુઃકરં ભવેત્ ॥
લિંગાખ્યાનકથાં શ્રુત્વા વિનશ્યતિ ન સંશયઃ

શ્રાદ્ધેષુ યઃ પઠેદેતાં જટેશ્વરકથાં શુભામ્ ॥
તદક્ષયં ભવેચ્છ્રાદ્ધં પિતૄણાં પ્રીતિવર્દ્ધનમ્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
જટેશ્વરસ્ય દેવસ્ય શૃણુ રામેશ્વરં શિવમ્

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્યે જટેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ