સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.28

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
અથાન્યં સંપ્રવક્ષ્યામિ દેવં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્॥
ચંદ્રાદિત્યમિતિ ખ્યાતં ચંદ્રાદિત્યાર્ચિતં પુરા

યસ્તં સમર્ચયેદ્દેવં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ॥
ગંધપુપોસ્તથા ધૂપૈર્નૈવેદ્યૈવિવિધૈસ્તથા

ચંદ્રાદિત્યાદિસાલોક્યં પ્રયાતિ સર્વકામિકમ્ ॥
વિમાનં સૂર્યસંકાશૈર્યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ

॥
ઇતિ ચન્દ્રાદિત્યમાહાત્મ્યમ્ ॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
કરભેશં તતો ગચ્છેદ્દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ કુયોનૌ નૈવ જાયતે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કરભેશમહં દેવં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥
કથં દેવઃ સમુત્પન્નઃ કરભેશેતિસંજ્ઞિતઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
પુરા દેવગણૈઃ સાર્ધં દેવદેવો મહેશ્વરઃ ॥
વનેઽસ્મિન્ક્રીડયામાસ પરમાહ્લાદસંયુતઃ

ક્રીડન્બહુતિથે કાલે શંકરઃ કરભોઽભવત્ ॥
જ્ઞાયતે ચ સ નો દેવૈઃ શંકરઃ કરભાકૃતિઃ

અન્વેષયંતિ તે દેવાસ્તતો વિસ્મયસંયુતાઃ ॥
ન પશ્યંતિ યદા તત્ર તં દેવં શૂલપાણિનમ્

દેવૈઃ પૃષ્ટસ્તતો બ્રહ્મા ક્વાસ્તિ દેવો મહેશ્વરઃ ॥
ધ્યાત્વાથ બ્રહ્મણા દૃષ્ટો ગુપ્તો યોગપ્રભુર્હરઃ

દેવૈઃ સાર્ધં તતો બ્રહ્મા પપ્રચ્છ ગણનાયકમ્ ॥
ન દૃષ્ટઃ શંકરોઽસ્માભિર્ગતઃ કુત્ર વિનાયક

કથયસ્વ નમસ્તુભ્યં દાસ્યામો લડ્ડુકાન્વિભો ॥
એવમુક્તસ્તદા હૃષ્ટઃ પ્રોવાચ ગણનાયકઃ

કરભોઽયં મહાઽદેવો દૃશ્યતે વિબુધો ત્તમાઃ ॥
શ્રુત્વા ચૈવં વચો દેવાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ કરભં યયુઃ

જ્ઞાતોઽસ્માભિર્મહાદેવ જલ્પંત ઇતિ તે સ્વયમ્ ॥
ગત્વા ચૈવ તતઃ સર્વ ચતુર્દિક્ષુ સ્થિતાઃ સ્વયમ્

વિચિંત્યેતિ કથં જ્ઞાતઃ શંકરો વિસ્મયં ગતઃ ॥
ત્યક્ત્વાથ કારભં રૂપં દેવદેવો મહેશ્વરઃ

લિંગમુત્પાદયામાસ દિવ્યં યત્કરભે શ્વરમ્ ॥
તે દૃષ્ટ્વાઽથ સુરાઃ સર્વે સાષ્ટાંગપ્રણતિસ્થિતાઃ

તતઃપ્રભૃતિ વિખ્યાતઃ શંકરઃ કરભેશ્વરઃ ॥
કોટિતીર્થાદુત્તરસ્મિન્સ્થાપયામાસ વિઘ્નપમ્

સ્વનામ્ના પ્રથિતં ચક્રે કરભં ચાતિપૂજિતમ્ ॥
સ્નાત્વા તત્ર શુચિર્ભૂત્વા યસ્તમર્ચયતે શિવમ્

ગંધપુષ્પૈશ્ચ નૈવેદ્યૈઃ શૃણુ તેષાં ચ યત્ફલમ્ ॥
સર્વમેધેષુ યત્પુણ્યં સર્વદાનેષુ યત્ફલમ્

તતોઽધિકં સ લભતે નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
મહાકાલં તતો ગચ્છન્સંપૂર્ણં ફલમાપ્નુયાત્

તતઃ પ્રસિદ્ધો લોકેઽસ્મિન્નૃદ્ધિદઃ કરભેશ્વરઃ

॥
ઇતિ કરભેશ્વરમાહાત્મ્યમ્ ॥ ॥ છ ॥ ॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
લૈડુકૈશ્ચ તતો દેવૈર્વિઘ્નનાથઃ સમર્ચિતઃ ॥
તદાપ્રભૃતિ વિખ્યાતો વિશ્વેશો લડ્ડુકપ્રિયઃ

યઃ સમર્ચયતે ભક્ત્યા તસ્ય વિઘ્નો ન જાયતે ॥
તસ્મૈ દદાતિ સંતુષ્ટઃ સર્વાન્કામાન્વિનાયકઃ

નિરાહારશ્ચતુર્થ્યાં ચ સ્નાત્વા શિપ્રાં વિશેષતઃ ॥
રક્તાંબરધરોભૂત્વા રક્તપુષ્પૈર્વિનાયકમ્

રક્તચંદનતોયેન મંત્રૈઃ સ્નપનપૂર્વકમ્ ॥
ચંદનેનાપિ રક્તેન તં વિલેપ્ય પ્રપૂજયેત્

ધૂપં દદ્યાત્તથા દિવ્યં સુગંધં લડ્ડુકપ્રિયે ॥
નૈવેદ્યે લડ્ડુકા દેયા આજ્યખંડપરિપ્લુતાઃ

ન તસ્ય જાયતે વ્યાધિર્ભયં વિઘ્નં કદાચન ॥
લભતે ચ સદાભીષ્ટં મૃતઃ શિવપુરં વ્રજેત્

અવતીર્ણઃ પુનર્લોકે જાયતે વસુધાધિપઃ ॥
મતિમાન્પુત્રવાઞ્છૂરો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

॥
ઇતિ ગણેશમા હાત્મ્યમ્ ॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
કુસુમેશં સુરદ્વારે સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ॥
શ્રદ્ધયા પૂજયેદ્યસ્તુ શિવલોકે સ મોદતે

જયેશ્વરં તુ યઃ પશ્યેદ્દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ॥
જયી સ્યાત્સર્વકાર્યેષુ શિવલોકં સ ગચ્છતિ

શિવદ્વારે શિવં લિંગમર્ચયેન્માનવો યદિ ॥
ત્રિદિવં યાતિ યાનેન ગાણપત્યં ચ વિંદતિ

અથાન્યં સંપ્રવક્ષ્યામિ માર્કંડેશ્વરમુત્તમમ્ ॥
માર્કણ્ડેયો મુનિર્યત્ર તપ્તવાન્સુમહત્તપઃ

દૃષ્ટ્વા તં શંકરં દેવં વાજપેયફલં લભેત્ ॥
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા ચિરાયુર્જાયતે નરઃ

શૃણુ વ્યાસ મહાસ્થાનં યસ્યાં પુર્યામનુત્તમમ્ ॥
યત્ર તિષ્ઠતિ સા દેવી બ્રહ્માણી હંસવાહિની

ભક્તાનાં પૂરયેદાશાં પુત્રવત્પરિપાલયેત્ ॥
યથા માતા તથા દેવી દૃષ્ટા શાંતિપરૈરપિ

અર્ચિતા બ્રહ્મણા સા તુ સ્તુતા દેવી સુરોત્તમૈઃ ॥
અર્ચયેદ્ગંધૃપુષ્પૈશ્ચ નૈવેદ્યૈઃ સર્વસિદ્ધિદામ્ ॥
અપિ યા બ્રહ્મણઃ પૂર્વમભૂદેવ સુસિદ્ધિદા

યઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મસરસિ પશ્યે દ્બ્રહ્મેશ્વરં શિવમ્॥
ભવબંધવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મલોકે સ મોદતે

અથાન્યાં સંપ્રવક્ષ્યામિ યજ્ઞવાપીમનુત્તમામ્ ॥
યત્ર વૈ બ્રહ્મણા પૂર્વમિષ્ટો યજ્ઞઃ સદક્ષિણઃ

યજ્ઞાર્થં યત્કૃતં કુંડં યજ્ઞવાપી ચ સા સ્મૃતા ॥
પશુશ્ચ પતિતો યસ્માત્તસ્માત્પશુપતિઃ સ્મૃતઃ

તસ્યાં સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા પશ્યેત્પશુપતિં તુ યઃ ॥
ઉદ્ધરેત્સ પિતૄન્વ્યાસ પશુયોનિગતાનપિ

સુવર્ણમણિમુક્તાદ્યૈર્વિમાનૈઃ સર્વકામગૈઃ ॥
યાતિ રુદ્રપુરં દિવ્યં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

રૂપકુંડે નરઃ સ્નાત્વા સુરૂપો જાયતેનરઃ ॥
સ્વર્ગે સ દેવગંધર્વૈઃ સ્પૃહણીયવપુર્ભવેત્

કુંડે સ્નાત્વાપ્યનંગે યઃ શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ ॥
પશ્યેચ્ચ દેવદેવેશમનંગેનાર્ચિતં પુરા ॥
કામં સ લભતેઽભીષ્ટં મૃતો યાતિ શિવાલયમ્

આષાઢે તુ સિતાષ્ટમ્યાં જાગરં યસ્તુ કારયેત્ ॥
કેદારે યત્ફલં પ્રોક્તં તત્સમાનમવાપ્નુયાત્

કરીકુંડે નરઃ સ્નાત્વા વિશ્વરૂપં તુ યોઽર્ચયેત્ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

અજાગંધે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મેશ્વરં શિવમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં તત્ક્ષણાત્સંવ્યપોહતિ

ચક્રતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા ચક્ર સ્વામિનમર્ચયેત્ ॥
જાયતે સ નરો વ્યાસ ચક્રવર્તી સદા ભુવિ ॥ ૪૬.॥
સિદ્ધેશ્વરં યદા પશ્યેત્સ્નાત્વા સુવિધિપૂર્વકમ્ ॥
કામિકેન વિમાનેન રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ

॥
ઇતિ યજ્ઞવાપીમાહાત્મ્યમ્ ॥ ॥
સોમવત્યાં નરઃ સ્નાત્વા યઃ સોમેશ્વરમર્ચયેત્ ॥
સોમવન્નિર્મલો ભૂત્વા સોમલોકે સ મોદતે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
તીર્થં સોમવતીનામ લિંગં સોમેશ્વરં તથા ॥
અભૂદેતત્કથં નામ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ યથોત્પન્નં સોમતીર્થં સુશોભનમ્ ॥
સોમેશ્વરં યથા લિંગમેતત્સત્યં વદામિ તે

યો દેવો ભગવાન્સોમો લોકસ્યાપ્યાયનં પરમ્ ॥
આસીત્તસ્ય પુરા વ્યાસ પિતા વિપ્રો મહાતપાઃ

અવન્ત્યાં ચ મહાભાગો યોઽત્રિર્નામા તપોનિધિઃ ॥
વર્ષાણાં ત્રીણિ દિવ્યાનિ સહસ્રાણિ તપો મહત્

[હ્ત્ત્પ્:॥પુરનસ્તુદ્ય્.પગે.ત્લ્।અત્રિ-%26%232309%3બ્%26%232340%3બ્%26%232381%3બ્%26%232352%3બ્%26%232367%3બ્.હ્ત્મ્ અત્રિ શબ્દોપરિ ટિપ્પણી]
ઊર્ધ્વબાહુઃ સ વૈ તેપે બ્રહ્મધ્યાનપરાયણઃ ॥
ઊર્ધ્વં ગતં તતો વ્યાસ બ્રાહ્મ્યં તેજો મહાત્મનઃ

નેત્રાભ્યાં તેન સુસ્રાવ ભાસયચ્ચ દિશો દશ ॥
તેજસ્તત્સહસા દૃષ્ટ્વા દિશો દશોદ્ધતં સ્વતઃ

દિશશ્ચ તદ્યદા વ્યાસ સર્વા ધર્તું ન ચાશકન્ ॥
અસુસ્રવત્તદા દિગ્ભ્યસ્તદ્ધિ તેજોતિદુઃસહમ્

લોકાંશ્ચ ભાસયત્સર્વાન્ધરણ્યાં વૈ પપાત હ ॥
સોમો જાતસ્તતસ્તેન શીતાંશુશ્ચ જનપ્રિયઃ

વારિ સોમાત્સમુત્પન્નં વ્યાસ તેનૈવ તેજસા ॥
પ્રવિષ્ટા સા નદી શિપ્રામમૃતેનાતિપૂરિતા

તતઃ સોમવતી શિપ્રા વિખ્યાતા સર્વસિ દ્ધિદા ॥
સોમયુક્તાં નદીં શિપ્રાં દૃષ્ટ્વા પાપં વ્યપોહતિ

ખ્યાતા ચ ત્રિષુ લોકેષુ પાપિનાં પુણ્યદાયિની ॥
બ્રહ્મહા વા સુરાપો વા સ્તેયી વા ગુરુતલ્પગઃ

ચત્વારોઽપ્યત્ર પાપેન મુચ્યંતે દર્શનાદ્ધ્રુવમ્ ॥
અમાસોમૌ યદા યુક્તૌ સોમવત્યાં તદા મુને

સ્નાનં દાનં ચ યો ધીમાઞ્જપં હોમં સમાચરેત્ ॥
અક્ષયં તસ્ય તત્સર્વં યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ

તિલોદકપ્રદાનેન પિંડદાનેન કારિતા ॥
અકાલે કાલિકી તૃપ્તિઃ પિતૄણાં ચ યતો મતા

સર્વત્ર દુર્લભા સિપ્રા સોમં સોમગ્રહસ્તથા ॥
સોમેશ્વરઃ સોમવારઃ સકારાઃ પંચ દુર્લભાઃ

શિપ્રાસોમજલં વ્યાસ કોટિતીર્થફલપ્રદમ્ ॥
અમાસોમસમાયોગે પિતૃતીર્થસમં સ્મૃતમ્

અમાયાં સોમવારશ્ચેદ્વ્યતીપાતો યદા ભવેત્ ॥
શતગુણં ગયાયાસ્તુ સોમવત્યાં પ્રકીર્તિતમ્

એવં સોમવતીતીર્થં જાતમત્ર મહામુને ॥
સોમં દૃષ્ટ્વાથ પતિતં ક્ષિતૌ બ્રહ્મા જગદ્ગુરુઃ

રથે તં સ્થાપયામાસ લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
સં તુ વેદમયો વ્યાસ ધર્માક્ષઃ સત્યસંગ્રહઃ

યુક્તો વાજિસહસ્રેણ બ્રહ્મણા પ્રેરિતસ્તદા ॥
દૃષ્ટ્વા સોમં તતો દેવા રથે તં બ્રહ્મણા યુતમ્

તુષ્ટુવુઃ સર્વભાવેન હૃષ્ટાઃ સર્વે સમાહિતાઃ ॥
તસ્ય સંસ્તૂયમાનસ્ય તેજઃ સોમસ્ય ભાસ્વરમ્

આપ્યાયમાનં ત્રીઁલ્લોકાન્પપાત ધરણીતલે ॥
બ્રહ્મા તેન રથેનાથ સાગરાંતાં વસુન્ધરામ્

ત્રિઃસપ્તકૃત્વોઽતિશયાચ્ચકારાબ્ધિપ્રદક્ષિણમ્ ॥
તસ્ય તત્પતિતં તેજો વ્યાસ સોમસ્ય શીતલમ્

તદેવૌષધયો દિવ્યા જાતા ભુવિ સુનિર્મલાઃ ॥
યાભિર્ધાર્યો હ્યયં લોકઃ પ્રજાશ્ચૈવ ચતુર્વિધાઃ

તુષ્ટોઽથ ભગવાન્સોમો જગતેઃ સર્વદા મુને ॥
દશવર્ષસહસ્રાણિ તેપેઽતિદુઃસહં તપઃ

તતસ્તસ્મૈ દદૌ વાક્યં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
બીજૌષધાનિ વિપ્રાણાં સોમો રાજા બભૂવ હ

સપ્તવિંશતિં સોમાય દાક્ષાયણીર્મહાવ્રતાઃ ॥
પત્નીઃ પ્રાચેતસો દક્ષો દદૌ નક્ષત્રસંજ્ઞકાઃ

સ તત્પ્રાપ્ય મહદ્રાજ્યં સોમો ભાર્યાયુતસ્તદા ॥
સમારેભે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્

હોતા ચ ભગવાનત્રિરધ્વર્યુર્ભગવાન્ભૃગુઃ ॥
હિરણ્યગર્ભશ્ચોદ્ગાતા બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વમેયિવાન્

સદસ્યો ભગવાન્વિષ્ણુઃ સનકાદિમુખૈર્યુતઃ ॥
દદૌ સ દક્ષિણાં સોમસ્ત્રીઁલ્લોકાન્સુસમાહિતઃ

સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ ધૃતિઃ પુષ્ટિઃ પ્રભા વસુઃ ॥
કીર્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીસ્તં દેવ્યો દિવ્યાઃ સિષેવિરે

પ્રાપ્યાવભૃથમવ્યગ્રઃ સર્વદેવર્ષિપૂજિતઃ ॥
અતીવ રાજતે ચન્દ્રો દશધા ભાસયન્દિશઃ

તસ્ય તત્પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપ્યમૈશ્વર્યમૃષિસંસ્કૃતમ્ ॥
વિબભ્રામ મતિર્વ્યાસ વિનયાદ્યમપાસ્ય ચ

બૃહસ્પતેસ્તદા ભાર્યાં તારાનામ્નીં યશસ્વિનીમ્ ॥
જહાર તમસા સાધ્વીમવમાન્યાં ગિરઃસુતમ્

વાચ્યમાનસ્તદા સોમો દેવદેવર્ષિભિસ્તથા ॥
નૈવ વ્યસર્જયત્તારાં તસ્મા આંગિરસાય ચ

બૃહસ્પતેસ્તતઃ પક્ષં શક્રો જગ્રાહ કોપતઃ ॥
સ હિ શિષ્યો મહાતેજા ગુરોઃ પૂર્વં વૃહસ્પતેઃ

તતો યુદ્ધમભૂત્તત્ર સુઘોરં શક્રસોમયોઃ ॥
દેવાનાં દાનવાનાં ચ વ્યાસ ત્રાસકરં મહત્

સર્વે ભીતાસ્તતો દેવા બ્રહ્માણં શરણં ગતાઃ ॥
અગ્રતો બ્રહ્મણો યુદ્ધં કથિતં શક્રસોમયોઃ

દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા સાર્દ્ધં દેવૈઃ પિતામહઃ ॥
આગત્ય યુદ્ધભૂમિં સોઽવારયદ્દેવદાનવાન્

વારિતાસ્તે સ્થિતાસ્તત્ર યુદ્ધં ત્યક્ત્વા સુરાસુરાઃ ॥
તારામાદાય સ તદા દદા વાંગિરસે દ્વિજે

તામંતઃપ્રસવાં દૃષ્ટ્વા પ્રાહ ભાર્યાં બૃહસ્પતિઃ ॥
મદીયાયાં ન તે યોન્યાં ગર્ભો ધાર્યઃ કથંચન

ઉત્સસર્જ તતસ્તારા કુમારં દેવરૂપિણમ્ ॥
ઇષીકાસ્ત્રં સમાસાદ્ય જ્વલંતમિવ પાવકમ્

સ તેજો જાતમાત્રોઽપિ દેવાનામાક્ષિપચ્છિશુઃ ॥
તતઃ સંશયમાપન્ના ઊચુસ્તારાં દિવૌકસઃ

કસ્યાયં બ્રૂહિ સુભગે સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ ॥
નાચચક્ષે તુ દેવાનાં વેધાઃ પપ્રચ્છ તાં પુનઃ

યદત્ર સત્યં તદ્બ્રૂહિ તારે કસ્ય સુતો હ્યયમ્ ॥
સા પ્રાંજલિરુવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં વિભુમ્

સોમસ્યેતિ રહઃ સોઽયં કુમારો દેવસંનિભઃ ॥
સોમસ્ય તં સુતં જ્ઞાત્વા પરિષ્વજ્ય પિતામહઃ

બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા ॥
પરદારાપહારાચ્ચ યત્પાપં તેન દુઃસહમ્

તેન સોમોઽભવત્કુષ્ઠી ક્ષયરોગયુતસ્તદા ॥
તતો રાજ્યે સ્વકં પુત્રં સ્થાપયિત્વા યથાવિધિ

અવન્તીમાજગામાશુ સોમો દેવદિદૃક્ષયા ॥
સોમાહે સોમવત્યાં ચ અમાયોગે જિતેંદ્રિયઃ

સ્નાત્વા સંપૂજયામાસ સોમઃ સોમેશ્વરં તતઃ ॥
તસ્ય ભક્ત્યા ચ સન્તુષ્ટઃ પ્રાહ સોમં મહે શ્વરઃ

મત્પ્રસાદાદ્વપુઃ કાંતં તવ સોમ ભવિષ્યતિ ॥
સોમેશ્વરમિતિ ખ્યાતં ભુક્તિપ્રદાયકમ્

એવં વ્યાસ તુ તત્તીર્થં લિંગં ચૈવાતિ દુર્લભમ્ ॥
કથિતં તથ્યભાવેન મયા તુષ્ટેન સાંપ્રતમ્

શ્રાવણં પ્રાપ્ય યો માસં સોમનાથં જિતેંદ્રિયઃ ॥
નિત્યં પશ્યેન્નરો વ્યાસ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

સૌરાષ્ટ્રે સોમનાથસ્ય પૂજાયાઃ પ્રત્યહં ફલમ્ ॥
લભતે સ નરો વ્યાસ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે સોમવતીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ