સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.26-2

ઈશ્વર ઉવાચ ॥
વિદ્ધિ ષડ્વિંશકં દેવિ દેવં સોમેશ્વરં પરમ્॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ નિષ્કલંકો નરો ભવેત્

અત્રિર્નામ મહાભાગો બ્રહ્મણો માનસઃ સુતઃ॥
પ્રજાપતિરભૂદ્દેવિ કલ્પે વારાહસંજ્ઞકે

તસ્ય પુત્રોઽભવત્સોમો દક્ષોથ માતૃભાગતઃ॥
સપ્તવિંશતિર્યાઃ કન્યા દાક્ષાયણ્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ

સોમપત્ન્યો હિ મંતવ્યાસ્તાસાં શ્રેષ્ઠા તુ રોહિણી॥
તામેવ ભજતે સોમો નેતરાં ઇતિ શુશ્રુમ॥

ઇતરાઃ પ્રોચુરાગત્ય દક્ષસ્યાગ્રે યથાતથમ્ ॥
દક્ષોઽથ સ તદાગત્ય તમુવાચ સ નાકરોત્

યદા ન વારિતસ્તસ્થૌ દક્ષઃ કુદ્ધસ્તદા પ્રિયે ॥
શશાપ સોમં સંક્રુદ્ધઃ શીઘ્રમંતર્હિતો ભવ

એવં શપ્તસ્તુ સોમો વૈ તદા હ્યંતર્હિતોઽભવત્ ॥
શશાપ સોમો દક્ષં તુ ભવાનપિ ભવિષ્યતિ ॥

અનેકત્વં વિહાયૈતજ્જલદેહં સનાતનમ્ ॥
અતઃ પ્રાચેતસો દક્ષો બ્રહ્મપુત્રોઽપિ ગીયતે

એવમંતર્હિતઃ સોમો ગતો વૈ દક્ષશાપતઃ ॥
દેવાશ્ચ નાગા યક્ષાશ્ચ ગંધર્વાઃ પિતૃભિઃ સહ ॥
વૈરાજં બ્રહ્મસદનં બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતાઃ

તસ્યાગ્રે કથયામાસુર્નમસ્કૃત્ય પુનઃપુનઃ ॥
ભગવન્સર્વભૂતાનામાદિકર્ત્તા સ્વયંભુવઃ

સ્રષ્ટા ચ હવ્યકવ્યાનાં પાહિ નઃ શરણાગતાન્॥
દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા દેવઃ પ્રજાપતિઃ

આશ્વાસયામાસ સુરાન્સુશ્લિષ્ટૈર્વચનાંબુભિઃ ॥
અવશ્યં ત્રિદશાસ્તેન પ્રાપ્તવ્યં કર્મણઃ ફલમ્

શાપાંતં ભગવાન્દેવો વિષ્ણુરેવ કરિષ્યતિ ॥
એતચ્છ્રુત્વા તતો દેવા વાક્યં પંકજજન્મનઃ ॥
શરણ્યં શરણં વિષ્ણુમુપતસ્થુર્ગતવ્યથાઃ

બ્રહ્મણા સહિતા દેવિ સ્તુતિં ચક્રુઃ સમાહિતાઃ ॥
નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે વિશ્વભાવન ॥
નમસ્તેઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષપૂર્વજ

નારાયણ જગન્નાથ દેવાસ્ત્વાં શરણં ગતાઃ ॥
ત્વં હિ નઃ પરમો ધ્યેય સ્ત્વં હિ નઃ પરમો ગુરુઃ

ત્વં હિ નઃ પરમો દેવો બ્રહ્માદીનાં સુરોત્તમ ॥
અંતર્ધાનં ગતઃ સોમો દક્ષશાપાજ્જનાર્દ્દન

વિના સોમેન ચૌષધ્યો નષ્ટા દેવ મહીતલે ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા વિષ્ણુર્વચનમવ્રવીત્

ભયં ત્યજધ્વમમરા અભયં વો દદામ્યહમ્ ॥
નષ્ટં ચંદ્રમસં શીઘ્રં માનયિષ્યામ્યસંશયમ્

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્વિસૃજ્ય ત્રિદશેશ્વરાન્ ॥
સોમં સસ્માર સહસા શંખચક્રગદાધરઃ

યદા સ્મૃતો ન ચાભ્યેતિ તદા ક્રુદ્ધો જનાર્દનઃ ॥
પુરાણપુરુષો દેવો બ્રહ્માણમિદમવ્રવીત્

દેવૈરસુરસંઘૈશ્ચ મથ્યતાં કલશોદધિઃ ॥
ભવિષ્યતિ પુનશ્ચંદ્રો મથ્યમાને મહોદધૌ

અમૃતં તત્ર લપ્સ્યધ્વં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વાસુદેવસ્ય પાર્વતિ

મંથાનં મંદરં કૃત્વા નેત્રં કૃત્વા ચ વાસુકિમ્ ॥
દેવા મથિતુમારબ્ધાઃ સમુદ્રં નિધિમંભસામ્

સોમાર્થે ચ પુરા દેવિ તથૈવાસુરદાનવાઃ ॥
એતૈર્મુખમુપાશ્લિષ્ટૌ નાગ રાજો મહેર્ષ્યયા

વિબુધાઃ સહિતાઃ સર્વે યતઃ પુચ્છં તતઃ સ્થિતાઃ ॥
અતો વૈ ભગવાન્દેવો યતો નારાયણસ્તતઃ

શિરસ્યુદ્યમ્ય નાગ સ્ય પુનઃ પુનરવાક્ષિપત્ ॥
ઉદધૌ મથ્યમાને વૈ મહાઞ્છબ્દો બભૂવ હ

તત્ર નાનાજલચરા વિનિષ્પિષ્ટા મહાદ્રિણા ॥
વિલયં સમુપાજગ્મુઃ શતશોથ સહસ્રશઃ

તસ્મિંસ્તુ મથિતે દેવિ પ્રયત્નાત્કેશવસ્ય ચ ॥
પ્રસન્નાત્મા સમુત્પન્નઃ સોમઃ શીતાંશુરુજ્વલઃ

તમેવ દેવા મનુજાઃ પિતરશ્ચ યશસ્વિનિ ॥
ઉપજીવંતિ વૃક્ષાશ્ચ તથૈવૌષધયો વિધુમ્

સમુત્પન્નમથો દૃષ્ટ્વા ભગવાન્પ્રાહ કેશવઃ ॥
પાલયેમાઃ પ્રજાશ્ચંદ્ર ત્વં જ્યેષ્ઠો જગતો ભવ

ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન પ્રજાઃ પાલયિતું શશી ॥
પૂર્વં સોમોપિ યો નષ્ટઃ પ્રવિષ્ટો ગહનં વનમ્

તસ્યાગ્રે નારદઃ સર્વં કથયામાસ સત્વરમ્ ॥
દેવર્ષેર્વચનં શ્રુત્વા નારદસ્ય મહાત્મનઃ

પીડિતો દક્ષશાપેન સોમોઽપ્યંતર્હિતસ્તદા ॥
જગામ શરણં દેવિ બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્

તત્ર ગત્વા યથાશાપં કથયામાસ ગદ્ગદઃ ॥
પૂર્વચંદ્રવચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્

અયં મે પ્રથમઃ પુત્રઃ પીડિતઃ શશિના ભૃશમ્ ॥
નવેનોદધિજાતેન કિં મયા ક્રિયતે પુનઃ

વિષ્ણુના ચ બલં દત્તમસ્મૈ ચંદ્રમસે દૃઢમ્ ॥
તસ્માદ્યાસ્યામિ તત્રાહં યત્ર દેવો જનાર્દનઃ

તં દૃષ્ટ્વા મધુહંતારં બ્રહ્મા વિષ્ણુમુવાચ હ ॥
ત્વદાદેશાજગન્નાથ એષ ચંદ્રઃ કૃતો મયા

સ ચાયં પીડિતો દેવ શશાંકેન નવેન વૈ ॥
ઇત્યુક્તો બ્રહ્મણા દેવિ વાસુદેવો જગત્પતિઃ ॥
વૃત્તાંતં કથયામાસ બ્રહ્માગ્રે ચ પુનઃપુન.

બ્રહ્માપિ પૂર્વચંદ્રાર્થે વિષ્ણું લોકનમસ્કૃતમ્ ॥
તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા પ્રાંજલિઃ પ્રણતઃ સ્થિતઃ

નમઃ કૃષ્ણ નમો વિષ્ણો નમો જિષ્ણો નમોનમઃ ॥
નમો વામન ગોવિંદ નમોઽનંત નમોઽચ્યુત

જયસ્વ ગોવિંદ મહાનુભાવ જયસ્વ વિશ્ણો જય પદ્મનાભ ॥
જયસ્વ સર્વાદ્ય ગદાધરેશ જયસ્વ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે

એવં સ્તુતસ્તદા દેવિ બ્રહ્મણા લોકકારિણા ॥
સમીપસ્થં સમાલોક્ય સોમં વચનમ બ્રવીત્

ગચ્છ સોમ મમાદેશાન્મહાકાલવનોત્તમે ॥
ઉત્તરે મુક્તિલિંગસ્ય લિંગં કાતિકરં પરમ્ ॥
તમારાધય યત્નેન સ તે દેહં પ્રદાસ્યતિ ॥

ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન બ્રહ્મણા ચ પુનઃ પુનઃ ॥
આજગામ મહાદેવિ મહાકાલવનોત્તમે ॥
લિંગં દૃષ્ટ્વા ચ તુષ્ટાવ સ્તોત્રેણાનેન સુવ્રતે

॥
॥ ચંદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
નમો દેવાધિદેવાય ત્રિનેત્રાય મહાત્મને ॥
રક્તપિંગલનેત્રાય જટામુકુટધારિણે

ભૂતવેતાલજુષ્ટાય મહાદેવાય શૂલિને ॥
ભીમાટ્ટહાસયુક્તાય કપર્દિસ્થાણવે નમઃ

પૂષ્ણો દંતવિનાશાય તથાંધકવિનાશિને ॥
કૈલાસવરવાસાય સર્વદેવાયતે નમઃ ॥

વિકરાલોર્દ્ધ્વકેશાય ભૈરવાય નમોનમઃ ॥
અગ્નિજ્વાલાકરાલાય કલિધર્મવિવાસિને

તથા દારુવનધ્વંસકારિણે તિગ્મશૂલિને ॥
કૃતકંકણભોગીંદ્રકંઠસૂત્રાય શૂલિને

પ્રચંડદંડહસ્તાય વડવાગ્નિમુખાય ચ ॥
વેદાંતવેદ્યાય નમો યજ્ઞમૂર્તે નમોનમઃ

દક્ષયજ્ઞવિનાશાય જગદ્ભયકરાય ચ ॥
વિશ્વેશ્વરાય દેવાય સ્થૂલસૂક્ષ્માય શંભવે ॥
કપર્દિને કરાલાય સર્વદેવાય તે નમઃ

એવં સ્તુતસ્તદા દેવિ ચંદ્રેણાંતર્હિતેન ચ ॥
લિંગરૂપી મહાદેવસ્તુષ્ટો વાક્યમથાબ્રવીત્

સ્તોત્રેણાનેન તુષ્ટોઽસ્મિ બ્રૂહિ સોમ કિમિચ્છસિ ॥
યત્તેભિલષિતં સર્વં તત્કર્ત્તાસ્મિ ન સંશયઃ

॥ સોમ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ ત્વહમનુગ્રાહ્યો યદિ તુષ્ટોઽસિ મે પ્રભો ॥
કાંત્યા દીપ્ત્યા તથા મૂર્ત્યા તથા રૂપેણ ચ પ્રભો॥

સ્વપદં કર્ત્તુમિચ્છામિ ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વર ॥
એવમસ્ત્વિતિ લિંગેન તત્ક્ષણાદ્રજનીચર

દ્વિજરાજેન તત્પ્રાપ્તં લિંગસ્યાસ્ય પ્રસાદતઃ ॥
સોમેનારાધિતો યસ્માદ્દેવદેવો મહેશ્વરિ

તેન સોમેશ્વરોનામ વિખ્યાતો ભુવનત્રયે ॥
યેઽર્ચયંતિ મહાદેવિ દેવં સોમેશ્વરંપરમ્

કૃત પુણ્યા નરા મર્ત્યાસ્તે યાંતિ પરમં પદમ્ ॥
યઃ પશ્યતિ નરો ભક્ત્યા લિંગં સોમેશ્વરં પ્રિયે

વિમુક્તો જન્મદુઃખાદ્યૈર્લીયતે મયિ માનવઃ ॥
તે નરાઃ પશવો લોકે કિં તેષાં જીવિતે ફલમ્

યૈશ્ચ સોમેશ્વરો દેવો ન દૃષ્ટો ન ચ પૂજિતઃ ॥
સંસારેઽસ્મિન્મહાઘોરે જન્મરોગભયાકુલે

એકઃ સોમેશ્વરઃ પૂજ્યઃ કુષ્ઠરોગવિનાશનઃ ॥
સ એવ સુકૃતી લોકે કુલં તેનાભ્યલંકૃતમ્

આધારઃ સર્વલોકાનાં યેન સોમેશ્વરો ઽર્ચિતઃ ॥
સકૃદભ્યર્ચ્ય સોમેશં બિલ્વપત્રેણ માનવઃ ॥
મુક્તો ભોગી નિરાતંકો મમ લોકે વસેચ્ચિરમ્

કાંચનૈઃ કુસુમૈર્દેવિ લિંગં સોમેશ્વરં પ્રિયે ॥
પૂજયંતિ નરા ભક્ત્યા તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
સોમેશ્વરસ્ય દેવસ્ય શૃણુષ્વાનરકેશ્વરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખંડે ચતુરશીતિલિઙ્ગમાહાત્મ્યે સોમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ