સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.26

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
ગુહ્યસ્થાને પવિત્રાણિ કીર્તિતાનિ ત્વયા મુને ॥
પ્રમાણં કથયસ્વાદ્ય મહાકાલવનસ્ય મે

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
યથાશ્રુતં મયા પૂર્વં ગદતો બ્રહ્મણઃ સ્વયમ્ ॥
તત્તેઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ત્વં ગદતો મમ

યોજનસ્યૈવ પર્યંતં ચતુર્દિક્ષૂપશોભિતમ્ ॥
સૌવર્ણૈસ્તોરણૈશ્ચૈવ મુક્તાદામવિલંબિભિઃ

દ્વારાણિ તત્ર શોભંતે કાંચનૈઃ કલશૈઃ સ્થિતૈઃ ॥
સિતપદ્મમુખૈર્દ્વારૈરનેકમણિમંડિતૈઃ

મહેશ્વરપ્રયુક્તાશ્ચ દ્વારાધ્યક્ષા મહાબલાઃ ॥
દ્વારેષુ તેષુ શોભંતે લોકાનુગ્રહકારકાઃ

પિંગલેશઃ સ્થિતઃ પૂર્વે બાલરૂપો વિભાવસુઃ ॥
તીર્થસ્યાભિમુખો ગૌરો ગુરુર્ગણૈરથાનુગઃ ॥

દક્ષિણેઽપિ મહાયોગી કાયાવરોહણેશ્વરઃ ॥
વિત્તેશઃ પશ્ચિમે દ્વારે ક્ષેત્રસ્યાભિમુખઃ સ્થિતઃ

નિયુક્તો વૈ મહેશેન વારુણીં દિશમાસ્થિતઃ ॥
ઉત્તરાં દિશમાશ્રિત્ય સ્થિતશ્ચૈવોત્તરેશ્વરઃ

સાધકઃ સર્વકાર્યાણામાદિષ્ટઃ શંકરેણ સઃ ॥
માનવા યે વસંત્યત્ર ક્ષેત્રમધ્યે સુધાર્મિકાઃ

મૃતા રુદ્રપુરં યાંતિ વિમાનૈઃ સાર્વકામિકૈઃ ॥
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યામથ વાર્કેન્દુસંગમે

પંચેશાનીં નમસ્કૃત્ય પ્રતિલોમાનુ લોમતઃ ॥
ઉપોષિતો દિનૈકેન ધ્યાયમાનો મહેશ્વરમ્

મુચ્યતે સર્વપાપૈસ્તુ બહુજન્મકૃતૈરપિ ॥
એવં ચ વિપ્ર યો યાત્રાં પંચેશાનીં સમારભેત્

અનેનૈવ સ્વદેહેન રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ ॥
પંચેશાનીમથાન્યાં તે સુખેન ક્રિયતે યથા

તથા શૃણુ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
પ્રાતઃ સ્નાત્વા રુદ્રસરસ્યેકાદશ્યાં સમાહિતઃ

શ્રાદ્ધં કૃત્વા મહાકાલં નત્વા ચેશાનમીશ્વરમ્ ॥
પિંગલેશં તતઃ પ્રાપ્ય સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં સમાચરેત્

ઉપગમ્ય તતો દેવં ગણેશં પિંગલેશ્વરમ્ ॥
ગન્ધૈઃ પુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ તમભ્યર્ચ્ય નિવર્તયેત્

મહાકાલેશ્વરં પ્રાપ્ય ભૂયઃ સ્નાતો જિતેંદ્રિયઃ ॥
અર્ચયેદ્દેવદેવેશં સ્વયંભુવં સનાતનમ્

ઈશાને ગમયેદ્રાત્રિં કૃત્વા વૈ નક્તભોજનમ્ ॥
ધ્યાયમાનો મહેશાનં ભૂમૌ વિન્યસ્ય વિગ્રહમ્

દ્વાદશ્યાં પૂર્વવત્સર્વં પ્રાતઃ સ્નાત્વા વ્રજેન્નરઃ ॥
કાયાવરોહણં ગત્વા પિંગલેશ્વરવદ્યજેત્

ત્રયોદશ્યામથાપ્યેવં બિલ્વેશં પશ્ચિમેઽર્ચયેત્ ॥
ચતુર્દશ્યાં તથા સૌમ્યે પૂજયેદુત્તરેશ્વરમ્

અમાવાસ્યાં શુચિઃ સ્નાતો મહાકાલેશ્વરં યજેત્ ॥
ગન્ધૈઃ પુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈસ્તથા

ગીતનૃત્યાદિકં કૃત્વા પ્રણિપત્ય ક્ષમાપયેત્ ॥
યાત્રાં કૃત્વા તુ પૂર્વોક્તાં તતો નિજગૃહં વ્રજેત્

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પઞ્ચ શિવભક્તિપરાયણાન્ ॥
પ્રણમ્ય દેવતારૂપાન્મહાકાલોષિતાન્દ્વિજાન્

પૂજયિત્વા હિરણ્યેન સૂક્ષ્મવસ્ત્રગુણૈર્નવૈઃ ॥
રથં પિંગલકે દદ્યાદ્ગજં કાયાવરોહણે

દત્ત્વા બિલ્વેશ્વરે ચાશ્વં વૃષં દત્ત્વા તુ ચોત્તરે ॥
ધેનું દત્ત્વા મહાકાલે સર્વોપસ્કરસંયુતમ્

ય એવં કુરુતે વ્યાસ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

પિતૃકૈર્માતૃકૈઃ સાર્ધં કુલૈઃ સ દિવિ મોદતે ॥
અપ્સરોગીતનૃત્યાદ્યૈર્વિમાનૈઃ સાર્વકામિકૈઃ

॥
ઇતિ પંચેશાનીયાત્રામાહાત્મ્યમ્ ॥ ॥
યસ્તુ પ્રદક્ષિણાં કુર્યાન્નિયમેન કુશસ્થલીમ્ ॥
પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા

યસ્તુ પદ્માવતીં પશ્યેદ્દર્ચયેત્પંકજૈર્નરઃ ॥
દત્ત્વા ધૂપં સનૈવેદ્યં મૃતો બ્રહ્મપુરં વ્રજેત્

સ્વર્ણશૃંગાટિકાં વ્યાસ કુસુમૈઃ સ્વર્ણસંનિભૈઃ ॥
સમભ્યર્ચ્ય મહાભક્ત્યા સ યાતિ શિવમન્દિરમ્

અવન્તિનીં તુ યઃ પશ્યેદ્દેવીં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતામ્ ॥
કામિકેન વિમાનેન યાતિ પૌરંદરં પુરમ્

અર્ચયેત્પંકજૈર્ભક્ત્યા યો દેવીમમરાવતીમ્ ॥
અમરૈઃ સહ સંહૃષ્ટો મોદતે દિવિ સર્વદા

દેવીમુજ્જયનીં ભક્ત્યા યઃ પશ્યતિ સમાહિતઃ ॥
સર્વૈશ્વર્યસમાયુક્તો રુદ્રલોકે મહીયતે

વિશાલાં ચૈવ યઃ પશ્યેદ્રુદ્રભક્ત્યા સમાહિતઃ ॥
મુચ્યતે ત્રિવિધૈઃ પાપૈર્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

॥
ઇતિ શ્રીકલ્પસપ્તકમહિમા ॥ ॥
શૃણુ વ્યાસ મહાતીર્થં પુરા યદ્બ્રહ્મણાર્ચિતમ્ ॥
અકૂરેશ્વરમિત્યાખ્યં યત્ર સિદ્ધઃ પિતામહઃ

તત્ર દેવાર્ચનં કૃત્વા કૃષ્ણાષ્ટમ્યામુપોષિતઃ ॥
જિતેંદ્રિયઃ શુચિર્દાંતો રુદ્રલોકમવાપ્નુયાત્

ન વદેત્કેનચિત્સાર્ધં નરઃ પ્રાતર્ગૃહે સ્થિતઃ ॥
દૃષ્ટ્વાઽક્રૂરેશ્વરં દેવં હેમદાનફલં લભેત્

॥
ઇત્યક્રૂરેશ્વરમાહાત્મ્યમ્ ॥ ॥
યસ્તુ પશ્યતિ બ્રહ્માણં શુચિઃ સ્નાતો જિતેંદ્રિયઃ ॥
મુચ્યતે પાતકાદ્ધોરાદ્બ્રહ્મલોકં મૃતો વ્રજેત્

પદ્માસનસ્થિતો બ્રહ્મા ધ્યાયમાનઃ પરં પદમ્ ॥
વસિષ્ઠાદ્યૈર્મુનિવરૈર્વિજ્ઞપ્તઃ કર્મસંભવાન્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
આદિત્યા મરુતઃ સાધ્યાસ્તથા ચૈવાશ્વિનાવુભૌ ॥
પિતરો યે ચ લોકાનાં પૂજ્યંતે ભુવિ માનવૈઃ

ગ્રહાર્કતારકા યક્ષા દિગ્ગજાશ્ચ્યાનલાનિલાઃ ॥
અમી દેવા વયં સર્વે ત્વદંશાઃ પરિપઠ્યતે

કથં ધ્યાયસિ દેવેશ એતત્સર્વં બ્રવીહિ નઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
દ્વે વિદ્યે તત્ત્વરૂપે યે પરા ચૈવાપરા તથા ॥
તે દ્વે ચ મમ રૂપે દ્વે નિત્યે મૂર્તાત્મિકે મમ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
પિતામહ કથં વિદ્મો ભવંતં પરમં વિભુમ્ ॥
યેનાસ્માકં પરા સિદ્ધિર્જાયતે તવ દર્શનાત્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
માહેશ્વરં પરં ક્ષેત્રં કુશસ્થલીતિ શબ્દિતમ્ ॥
યજ્ઞાર્થિના મયા દેવઃ શ્રીકંઠઃ પાર્વતી પતિઃ

યાચિતસ્તેન દેવેન ઉક્તોઽહં પરમેષ્ઠિના ॥
સમંતાદ્યોજનં સાગ્રં ક્ષેત્રમેતત્પિતામહઃ

મયા દત્તં તવ વિભો મહાકાલવનાદૃતે ॥
વારિતઃ સ મયા તત્ર વને ગુપ્તો હિ રોષતઃ ॥
કપર્દિના ચ તત્રોક્તો યાસ્યામો ન તવાંતિકમ્

આરબ્ધો વૈ તતો યજ્ઞો નારાયણપરિગ્રહાત્ ॥
જ્ઞાતસ્તથાપિ મે યજ્ઞો દેવદેવેન શંભુના

યજ્ઞવાટં કપર્દીશસ્તતો ભિક્ષાર્થમાગતઃ ॥
યાજ્ઞિકૈઃ સોઽથ તત્રોક્તો માત્ર તિષ્ઠ જુગુપ્સિતઃ

કપર્દિના ચ તે તત્ર ઉક્તા યાસ્યામ્યહં પુનઃ ॥
એવમુક્ત્વા કપાલં સ ભૂમૌ સંસ્થાપ્ય તત્ર હિ

સ્નાતું નદીં યયૌ શિપ્રાં કપર્દી પરમેશ્વરઃ॥
ઉક્તં તસ્મિન્ગતે શિપ્રાં કપર્દિનિ દ્વિજાતિભિઃ

કથં હિ ક્રિયતે હોમઃ કપાલે સદસિ સ્થિતે॥
અકપાલાનિ શૌચાનિ પુરા પ્રોક્તં મનીષિભિઃ

તત્કપાલં સદસ્યેન ઉક્ષિપ્તં પાણિના સ્વયમ્ ॥
તસ્મિન્ક્ષિપ્તેઽભવચ્ચાન્યત્પુનઃ ક્ષિપ્તેઽભવત્પુનઃ ॥ ૫૩ ।
એવં નાંતં કપાલાનાં પ્રાપ્યતે મુનિસત્તમાઃ ॥
રુદ્રં કપર્દિનં મત્વા શરણં તં સમાગતાઃ

તતઃ સ દર્શનં પ્રાદાદ્ભક્ત્યા તુષ્ટો મહેશ્વરઃ ॥
કપાલપાણિર્ભગવાન્મામુવા ચ તતઃ પ્રભુઃ

વરં વરય ભો બ્રહ્મન્યત્તે મનસિ વર્તતે ॥
નાસ્ત્યદેયં મયા તુભ્યં સર્વં દાસ્યામિ તત્ત્વતઃ

બ્રહ્મોત્તરમિદં સ્થાનં મયા દત્તં ચતુર્મુખ ॥
કારયસ્વ યથાકામં યથાવર્ણચતુષ્ટયમ્

એવં વદંતં વરદમીશાનં પરમેશ્વરમ્ ॥
તથેતિ ચોક્ત્વા સદસિ ન મયાઽન્યો વરો વૃતઃ ।

ઉજ્જયિનીતિ વૈ નામ કુશસ્થલ્યા નિવેશિતમ્ ॥
કુંડં મંદાકિની તત્ર મયા કૃતમનંતરમ્

તત્ર વિપ્રાઃ કૃતે સ્નાને સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
તસ્યાં સંસ્થાપયેદ્દિક્ષુ ચતુરોઽર્થઘટાઞ્છુભાન્

સતિલાસ્તાન્સવસ્ત્રાંશ્ચ સફલાન્મંડકૈઃ સહ ॥
કાર્તિક્યામથ માઘ્યાં ચ ચાતુ ર્વિદ્યે પ્રદાપયેત્

પ્રથમં ચ ઋગ્વેદાય યજુર્વેદાય દક્ષિણમ્ ॥
પશ્ચિમં સામવેદાય અથર્વણે તથોત્તરમ્

વેદાનુદ્દિશ્ય ચાપ્યેવં પ્રીયતાં મે પિતામહઃ ॥
કૃતે ચૈવં હિ યત્પુણ્યં તચ્છૃણુધ્વં સમાહિતાઃ

સર્વતીર્થેષુ યત્પુણ્યં મંદાકિન્યાં તથા ભવેત્ ॥
સહસ્રગુણિતં સ્નાનં જાપ્યં લક્ષગુણં ભવેત્

દાનં કોટિગુણં જ્ઞેયં મંદાકિન્યાં ન સંશયઃ ॥
કૌમુદે માસિ સંપ્રાપ્તે ગોદાનં તત્ર કારયેત્

ઘૃતધેનું ચ કાર્તિક્યાં માઘ્યાં તિલમયીં તથા ॥
જલધેનું તુ વૈશાખ્યાં દત્ત્વા મુચ્યેત પાતકૈઃ

વાચિકં માનસં પાપં કર્મજં યચ્ચ દુષ્કૃ તમ્ ॥
વિનશ્યેત્કિલ્બિષં સર્વં મંદાકિન્યાસ્તુ દર્શનાત્ । ૬૭ ॥
મંદાકિનીસમં તીર્થં પૃથિવ્યાં નૈવ દૃશ્યતે ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ બ્રહ્મલોકે સ મોદતે

મંદાકિન્યાં તુ યઃ સ્નાનં કૃત્વા શ્રાદ્ધં પ્રદાસ્યતિ ॥
દર્શે ચ પૂર્ણિમાયાં વા પિતૃલોકે સ મોદતે ॥

પિતામહં તુ યો ભક્ત્યા નિત્યં પશ્યતિ માનવઃ ॥
અશ્વમેધસહસ્રેણ રાજસૂયશતેન ચ

યુજ્યતે નાત્ર સંદેહઃ સત્યમેતત્તપોધનાઃ ॥
તતો મન્વંતરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ

તેનૈવોન્મત્તવેષેણ ઊર્ધ્વશેષો મહેશ્વરઃ ॥
પ્રવિષ્ટો બ્રહ્મણઃ સત્રે દૃષ્ટસ્તૈર્દ્વિજ સત્તમૈઃ

તે બ્રાહ્મણાઃ શપંતિ સ્મ નિન્દાં કુર્વંતિ ચાપરે ॥
અપરે પાંશુભિઃ શિશ્નં ઘ્નંતિ તસ્યાશપન્દ્વિજાઃ

લોષ્ઠૈર્લગુડકૈશ્ચા ન્યે ઘ્નંતિ તં બલગર્વિતાઃ ॥
જટામુકુટકં કેચિદ્ધૃત્વા કર્ષંતિ ચાપરે

પૃચ્છંતિ વ્રતચર્યાં વૈ કેન વ્રતં ચ દર્શિતમ્ ॥
અત્ર ચૈવ સ્ત્રિયઃ સંતિ કથમેતત્ત્વયા કૃતમ્

બ્રહ્મણા ચેદૃશી ચર્યા વિષ્ણુના વા કૃતા સ્વયમ્ ॥
ગિરિશેનાપિ દેવેન કેનેદં દુષ્કૃતં કૃતમ્

મા વિડમ્બય દેવેશં વધ્યો હિ નસ્ત્વમદ્ય વૈ ॥
એવં તૈર્હન્યમાનસ્તુ બ્રાહ્મણૈસ્તત્ર શંકરઃ

સ્મિતં કૃત્વાઽબ્રવીત્સર્વાન્બ્રાહ્મણાન્પરમેશ્વરઃ ॥
કિં યૂયં મામભિ હથ હ્યુન્મત્તં નષ્ટચેતસમ્

યૂયં કારુણિકાઃ સર્વે મૈત્રભાવે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
તમેવં વાદિનં દેવં જાલ્મરૂપધરં હરમ્

માયયા તસ્ય દેવસ્ય મોહિતાસ્તે દ્વિજાતયઃ ॥
પુનઃ કપર્દિનં જઘ્નુઃ પાણિપાદેન વૈ દ્વિજાઃ

તાડ્યમાનસ્તુ તૈર્વિપ્રૈઃ પરં કોપમુપાગમત્ ॥
તતો દેવેન તે શપ્તા યૂયં વેદવિવર્જિતાઃ

ઊર્ધ્વજૂટાઃ સલગુડાઃ પરદારોપજીવિનઃ ॥
રતા દ્યૂતે ચ વેશ્યાયાં પિતૃમાતૃવિવર્જિતાઃ

ન પુત્રે પિતૃ વિત્તં ચ વિદ્યા વાપિ ભવિષ્યતિ ॥
શેષો મમ હતો યૈશ્ચ તે સર્વેંદ્રિયવર્જિતાઃ

રૌદ્રાં ભિક્ષાં તુ ભિક્ષંતઃ પરપિંડોપજીવિનઃ ॥
આત્માનં વર્ણયિષ્યંતિ ધનધાન્યવિવર્જિતાઃ

યૈશ્ચ તત્ર કૃતા વિપ્રૈર્હન્યમાને કૃપા મયિ ॥
તેષાં ધનં ચ પુત્રાશ્ચ દાસીદાસાદયશ્ચ વૈ

કુલોત્પન્નાશ્ચ વૈ નાર્યો ભવિષ્યંતિ વરાન્મમ ॥
એવં શાપં વરં દત્ત્વા ગતોંઽતર્ધાનમીશ્વરઃ

તતો દ્વિજા ગતે દેવે મત્વા તં શંકરં વિભુમ્ ॥
અન્વેષયંતો યત્નેન મહાકાલવનં ગતાઃ

સ્નાત્વા સરસિ રુદ્રસ્ય જપતઃ શતરુદ્રિયમ્ ॥
જાપ્યાવસાને તાન્દેવોઽશરીરિણ્યા ગિરાઽબ્રવીત્

અનૃતં ન મયા પ્રોક્તં સ્વૈરેષ્વેપિ કુતઃ સુખમ્ ॥
ભૂયોઽપ્યનુગ્રહં વિપ્રા યુષ્માકં કરવાણ્યહમ્

શાંતા દાંતાશ્ચ યે વિપ્રા ભક્તિમંતો મયિ સ્થિતાઃ ॥
ન તેષાં છિદ્યતે વંશો ન ધનં ન ચ સંતતિઃ

અગ્નિહોત્રરતા યે ચ ભક્તિમંતો જનાર્દને ॥
પૂજયંતિ ચ બ્રહ્માણં તેજોરાશિં દિવાકરમ્

નાશુભં વિદ્યતે તેષાં યેષાં સખ્યે સ્થિતા મતિઃ ॥
એતાવદુક્ત્વા દેવેશસ્તૂષ્ણીમાસીજ્જગત્પ્રભુઃ

એવં શાપં વરં લબ્ધ્વા દેવદેવાન્મહેશ્વરાત્ ॥
આજગ્મુઃ સહિતાઃ સર્વે યત્ર દેવઃ પિતામહઃ

વિરંચિમથ તે જાપ્યૈસ્તોષયન્તોઽગ્રતઃ સ્થિતાઃ ॥
તુષ્ટસ્તાનબ્રવીદ્બ્રહ્મા મત્તોઽપિ વ્રિયતાં વરઃ

બ્રહ્મણસ્તેન વાક્યેન તુષ્ટાઃ સર્વે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કો વરો યાચ્યતાં વિપ્રાઃ પરિતુષ્ટે પિતામહે

એકે તત્રાબ્રુવન્વિપ્રા વેદાન્વૈ વૃણવામહૈ ॥
તતોઽન્યે ચ ધનં ધાન્યં વ્રિયતામવિશંકિતૈઃ

અન્યે પ્રાહુઃ કિમસ્માકં ધનૈસ્તુષ્ટે પિતામહે ॥
અગ્નિહોત્રાણિ વેદાશ્ચ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

શાંતા આઢ્યાશ્ચ લોકાશ્ચ વરદાનાદ્ભવંતુ નઃ ॥
એવં પ્રજલ્પતાં તત્ર વિપ્રાણાં કોપ આવિશત્

પરસ્પરં વરાર્થેઽથ યુદ્ધં કર્તું સમુદ્યતાઃ ॥
યુધ્યંતે સાયુધાઃ કેચિત્કેચિત્તત્રોપસર્પકાઃ

કેચિદ્વિપ્રા ઉદાસીનાઃ કેચિદ્વૈ મૌનમાસ્થિતાઃ ॥
દૃષ્ટ્વૈવં ભગવાન્પ્રાહ વિપ્રાન્યુદ્ધં પ્રકુર્વતઃ

યસ્માત્કુમંત્રિતા વિપ્રાઃ શાલાયા બાહ્યસંસ્થિતે ॥
તસ્માદામૂલતો વિપ્રા ગુલ્મે યુદ્ધોપસર્પકાઃ

ઉદાસીનસ્તુ યો ગુલ્મો વૃત્તિહીનો ભવિષ્યતિ ॥
વેદાસ્તસ્ય ભવેયુર્વૈ યસ્ત્વસ્તિ મૌનસંસ્થિતઃ

તૃતીયઃ સાયુધો ગુલ્મો યોદ્ધુકામસ્તુ યઃ સ્થિતઃ ॥
પરદારેષુ વેશ્યાયાં દ્યૂતે ચૌર્યે સદા રતઃ

ચતુર્વિધઃ સ વૈ વિપ્રો વૃત્તિહીનો ભવિષ્યતિ ॥
એવમુક્ત્વા યયૌ બ્રહ્મા વૈરાજં ભવનોત્તમમ્

એવં મે પરમં ક્ષેત્રં મુનયોઽવંતિમંડલે ॥
યાં દેવનગરીં લોકે પ્રવદન્તીહ માનવાઃ

તસ્યાં તુ યે દ્વિજાઃ શાંતા વસંતિ ક્ષેત્રવાસિન ॥
ન તેષાં દુર્લભં કિંચિન્મ મ લોકે ભવિષ્યતિ

કોલામુખે કુરુક્ષેત્રે નૈમિષે પુષ્કરેષુ ચ ॥
વારાણસ્યાં પ્રભાસે ચ તથા બદરિકાશ્રમે

ગંગાદ્વારે પ્રયાગે ચ ગંગાસા ગરસંગમે ॥
રુદ્રકોટ્યાં વિરૂપાક્ષે મિત્રસ્યાપિ તથા વને

તીર્થેષ્વેતેષુ ક્ષેત્રેષુ યા સિદ્ધિર્દ્વાદશાબ્દિકા ॥
પ્રાપ્યતે માનવૈર્લોકે સા માસેનેહ લભ્યતે ॥
ઉજ્જયિન્યાં ન સંદેહો બ્રહ્મચર્યે મનો યદિ

તીર્થાનાં પ્રવરં તીર્થં ક્ષેત્રાણામપિ ચોત્તમમ્ ॥
સદાભિરુચિતં મહ્યમેતદ્વૈ મુનિસત્તમાઃ

મંદાકિન્યાસ્તુ માહાત્મ્યં ક્ષેત્રસ્યોત્પત્તિરુત્તમા ॥
ભૂયઃ કિમન્યદિચ્છાસ્તિ શ્રોતું વૈ દ્વિજસત્તમાઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
એતત્તે બ્રહ્મણો વાક્યં શ્રુત્વા વ્યાસ તથાવિધમ્ ॥
વસિષ્ઠાદ્યાશ્ચ મુનયઃ પરં ધ્યાનમથો ગતાઃ

ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલં તત્ર વાસે મનો દધુઃ ॥
સાગ્નિહોત્રાઃ સપત્નીકા ગતાશ્ચાવંતિમંડલે

મહાકાલવનં દૃષ્ટ્વા શિપ્રાં ચૈવ મહાનદીમ્ ॥
શ્મશાનમૂષરં ચૈવ નદીં ગન્ધવતીં તથા

કોટિતીર્થમુપસ્પૃશ્ય ચકુર્વાસં ચ તત્ર વૈ ॥
સ્મૃત્વા તદ્બ્રહ્મણો વાક્યં રુચિસ્તેષાં તદાઽભવત્

અરુન્ધત્યા વસિષ્ઠશ્ચ ગમનં પ્રતિ નોદિતઃ ॥
ઉવાચ તાં મહાત્માસૌ સ્વાં ભાર્યાં મુનિસત્તમાઃ

મહાકાલઃ સરિચ્છિપ્રા ગતિશ્ચૈવ સુનિર્મલા ॥
ઉજ્જયિન્યાં વિશાલાક્ષિ વાસઃ કસ્ય ન રોચતે

સ્નાનં કૃત્વા નરો યસ્તુ મહાનદ્યાં હિ દુર્લભમ્ ॥
મહાકાલં નમસ્કૃત્ય નરો મૃત્યું ન શોચયેત્

મૃતઃ કીટઃ પતંગો વા રુદ્ર સ્યાનુચરો ભવેત્ ॥
યત્રૈષા શ્રૂયતે મુક્તિઃ કથં સા ત્યજતે મયા

એવં પ્રજલ્પ્યાથ મુનિપ્રધાનસ્તત્રૈવ વાસં સહસા ચકાર ॥
વનસ્ય વ્યુષ્ટિં પરિકીર્તયંસ્તુ સ્થિતઃ સહૈવાત્ર મુનિપ્રધાનૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષે ત્રમાહાત્મ્યે મંદાકિનીક્ષેત્રમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ