સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.24

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
વાલ્મીકેશ્વરમિત્યાખ્યં યસ્તુ દેવં પ્રપૂજયેત્ ॥
મૌની ધ્યાનપરો ભૂત્વા સ કવિત્વમવાપ્નુયાત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કથમત્ર સમુત્પન્નઃ કોઽસૌ વાલ્મીકેશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ કવિત્વમુપજાયતે

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
આસીદ્વ્યાસ પુરા વિપ્રઃ સુમતિર્ભૃગુ વંશજઃ ॥
રૂપયૌવનસંપન્ના તસ્ય ભાર્યાથ કૌશિકી

તસ્ય પુત્રઃ સમુત્પન્નો હ્યગ્નિશર્મેતિ નામતઃ ॥
સ પિત્રા પ્રોચ્યમાનોઽપિ વેદાભ્યાસં ન મન્યતે

તતો બહુતિથે કાલે અનાવૃષ્ટિરજાયત ॥
તસ્યાં વિપદ્ગતઃ સોઽથ દક્ષિણામાશ્રિતો દિશમ્

તતોઽસૌ સુમતિર્વિપ્રઃ સભાર્યઃ સ સુતસ્તથા ॥
વિદેશં કાનનં પ્રાપ્તઃ કૃત્વા ચાશ્રમમાશ્રિતઃ

આભીરૈર્દસ્યુભિઃ સાર્ધં સંગોઽભૂદગ્નિશર્મણઃ॥
આગચ્છતિ પથા તેન યસ્તં હંતિ સ પાપકૃત્

સ્મૃતિર્નષ્ટા ગતા વેદા ગતં ગોત્રં ગતા શ્રુતિઃ ॥
કસ્મિંશ્ચિદથ કાલે તુ તીર્થયાત્રાપ્રસંગતઃ

સપ્તર્ષયઃ પથા તેન સુવ્રતાઃ સમુપસ્થિતાઃ ॥
અગ્નિશર્માથ તાન્દૃષ્ટ્વા હન્તુકામોઽબ્રવીદિદમ્

વસ્ત્રાણીમાનિ મુચ્યધ્વં છત્રિકોપાનહૌ તથા ॥
હન્તવ્યા હિ મયા યૂયં ગન્તારો યમ સાદને

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા અત્રિર્વચનમબ્રવીત્॥
અસ્મત્પીડનજં પાપં કથં તે હૃદિ વર્તતે ॥
વયં તપસ્વિનો ભૂત્વા તીર્થયાત્રાકૃતોદ્યમાઃ

॥ અગ્નિશર્મોવાચ ॥ ॥
મમાસ્તિ માતાથ પિતા સુતો ભાર્યા ગરીયસી ॥
પોષયામિ સદા તાંસ્તુ એતન્મે હૃદિ સંસ્થિતમ્

॥ અત્રિરુવાચ ॥ ॥
પિત્રાદીનાશુ પૃચ્છસ્વ સ્વકર્મોપાર્જિતં પ્રતિ ॥
યદ્યુષ્મદર્થં ક્રિયતે પાપં તત્કસ્ય કથ્યતામ્

યદિ તે કથયંતિ સ્મ મા મૃષા પ્રાણિનો વધીઃ

॥ અગ્નિશર્મોવાચ ॥ ॥
ન કદાચિન્મયા તે તુ સંપૃષ્ટા ઈદૃશં વચઃ॥
યુષ્માકં વચસા મેઽદ્ય પ્રતિબોધઃ પ્રવર્તતે

ગત્વા પૃચ્છામિ તાન્સર્વાન્કસ્ય ભાવશ્ચ કીદૃશઃ ॥
યૂયમત્રૈવ તિષ્ઠધ્વં યાવદાગમનં મમ

ઇત્યુક્ત્વા તાઞ્જગામાશુ પિતરં સ્વમુવાચ હ ॥
ધર્મસ્ય પ્રતિઘાતેન પ્રાણિનાં પીડનેન ચ

સુમહદ્દૃશ્યતે પાપં કસ્ય તત્કથ્યતાં મમ ॥
પિતા પ્રાહ તથા માતા નાપુણ્યમાવયોરિહ

ત્વં જાનાસિ યત્કુરુષે કૃતં ભાવ્યં પુનસ્ત્વયા ॥
તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ભાર્યા વચનમબ્રવીત્

તયાપ્યુક્તં ન મે પાપં પાપમેતત્તવૈવ હિ ॥
તદ્વાક્યમબ્રવીત્પુત્રં બાલોઽહમિતિસોઽબ્રવીત્

તજ્જ્ઞાત્વા હૃદયં તેષાં ચેષ્ટિતં ચૈવ તત્ત્વતઃ ॥
નષ્ટોઽહમિતિ મન્વાનઃ શરણં મે તપસ્વિનઃ ॥

ક્ષિપ્ત્વાથ લગુડં કૃષ્ણં યેન વૈ જંતવો હતાઃ॥
પ્રકીર્ય કેશાંસ્ત્વરિત ઋષીણામગ્રતઃ સ્થિતઃ

પ્રણમ્ય દંડપાતેન તતો વચનમવ્રવીત્ ॥
ન મે માતા ન ચ પિતા ન ભાર્યા ન ચ મે સુતઃ

સર્વૈસ્તૈઃ પરિમુક્તૌઽહં ભવતાં શરણં ગતઃ ॥
સુષ્ઠૂપદેશદાનાન્માં નરકાત્ત્રાતુમર્હથ

એવં તં વાદિનં દૃષ્ટ્વા ઋષયોઽત્રિમથાબ્રુવન્॥
ભવતો વચનાદસ્ય પ્રતિબોધઃ સમાગતઃ

ભવતાઽયમનુગ્રાહ્યઃ શિષ્યો ભવતુ તે મુને ॥
તથેત્યુક્તાથ તાન્પ્રાહ ચાગ્નિં ધ્યાનં સમાચર

અનેન ધ્યાનયોગેન મહામંત્રજપેન ચ ॥
અનેકદુસ્તરાત્યુગ્રપાપકૃજ્જનઘાતકઃ॥
સંસ્થિતો વૃક્ષ મૂલે ત્વં પરા સિદ્ધિં ગમિષ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વા તે યયુઃ સર્વે સંકામં સોઽપિ તત્ર વૈ ॥
તદ્ધ્યાનસ્થોઽભવદ્યોગી વત્સરાણિ ત્રયોદશ

તસ્યોપર્યભવત્તત્ર વલ્મીકોઽવિચલસ્ય ચ ॥
નિવૃત્તાસ્તુ પથા તેન મુનયસ્તત્ર શુશ્રુવુઃ

ઉદીરિતં ધ્વનિં તેન વલ્મીકે વિસ્મયાન્વિતાઃ ॥
તતઃ ખનિત્વા વલ્મીકં કાષ્ઠીભૂતોરુશંકુભિઃ

તં દૃષ્ટ્વોત્થાપયામાસુર્મુનયો નયસંયુતમ્ ॥
નમશ્ચક્રેઽથ તાન્સર્વાન્સ વિપ્રો મુનિપુંગવાન્

તાન્પ્રાહ પ્રણતો ભૂત્વા તપસા દીપ્તતેજસઃ॥
પ્રસાદાદ્ભવતામદ્ય જ્ઞાનં લબ્ધં મયા શુભમ્

દીનોઽહમુદ્ધૃતઃ સર્વૈર્મગ્નોઽહં પાપકર્દમે ॥
તસ્યેતિ તે વાક્યમૂચુઃ પરમધાર્મિકાઃ

વલ્મીકેઽસ્મિન્સ્થિતઃ પુત્ર યતસ્ત્વમેકચિત્તતઃ ॥
વાલ્મીકિરિતિ તે નામ ભુવિ ખ્યાતં ભવિ ષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા મુનયો જગ્મુઃ સ્વાં દિશાં તપસાન્વિતાઃ ॥
ગતેષુ મુનિમુખ્યેષુ વાલ્મીકિસ્તપતાં વરઃ ॥
કુશસ્થલ્યામથાગમ્ય સમારાધ્ય મહેશ્વરમ્

તસ્માત્કવિત્વમાસાદ્ય ચક્રે કાવ્યં મનોરમમ્ ॥
રામાયણં ચ યત્પ્રાહુઃ કથાં સુપ્રથમસ્થિતામ્

તતઃ પ્રભૃતિ દેવેશો વાલ્મીકેશ્વરસંજ્ઞકઃ ॥
ખ્યાતોઽવંત્યાં તતો વ્યાસ નૃણાં કવિત્વદાયકઃ

ઇતિ તે કથિતં લિંગં વાલ્મીકેશ્વરમુત્તમમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રે ણ કવિત્વમુપપદ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવંતીક્ષેત્રમાહાત્મ્ય વાલ્મીકેશ્વરમાહાત્મ્ય વર્ણનં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ