સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.236

॥સૂત-ઉવાચ॥ યાત્રાં તુ કૃતવાન્ સાધુર્મઙ્ગલાયનપૂર્વિકામ્ । બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા તદા તુ નગરં યયૌ

કિયદ દૂરે ગતે સાધૌ સત્યનારાયણ:પ્રભુ:॥ જિજ્ઞાસાં કૃતવાન્ સાધો કિમસ્તિ તવ નૌ સ્થિતમ્।૨॥
તતો મહાજનૌ મત્તૌ હેલયા ચ પ્રહસ્ય વૈ॥ કથં પૃચ્છસિ ભો દણ્ડિન્ મુદ્રાં નેતું કિમિચ્છસિ।૩॥
લતાપત્રાદિકં ચૈવ વર્તને તરણૌ મમ॥ નિષ્ઠુરં ચ વચ: શ્રુત્વા સત્યં ભવતુ તે વચ:

એવમુક્ત્વા ગત: શીઘ્રં દણ્ડી તસ્ય સમીપત:॥ કિયદ્ દૂરે તતો ગત્વા સ્થિત: સિન્ધુસમીપત:

ગતે દણ્ડિનિ સાધુશ્ચ કૃતનિત્યક્રિયસ્તદા॥ ઉત્થિતાં તરણિં દ્દષ્ટ્વા વિસ્મયં પરમં યયૌ

દૃષ્ટ્વા લતાદિકં ચૈવ મૂર્છિતો ન્યપતદ ભુવિ॥ લબ્ધસંજ્ઞો વણિક્પુત્રસ્તતશ્ચિન્તાન્વિતોઽભવત્

તદા તુ દુહિતુ: કાન્તો વચનં ચેદમબ્રવીત્॥ કિમથ ક્રિયતે શોક: શાપો દત્તશ્ચ દણ્ડિના

શક્યતે તેન સર્વં હિ કર્તું ચાત્ર ન સંશય:। અતસ્તચ્છરણં યામો વાઞ્છિતાર્થો ભવિષ્યતિ

જામાતુર્વચનં શ્રત્વા તત્સકાશં ગતસ્તદા॥ દૃષ્ટ્વા ચ દણ્ડિનં ભક્તયા નત્વા પ્રોવાચ સાદરમ્।૧૦॥
ક્ષમસ્વ ચાપરાધં મે યદુક્તં તવ સન્નિધૌ॥ એવં પુન: પુનર્નત્વા મહાશોકાકુલોઽભેવત્

પ્રોવાચ વચનં દણ્ડી વિલપન્તં વિલોક્ય ચ॥ મા રોદી:શ્રૃણુ મદ્વાક્યં મમ પૂજાબહિર્મુખ:

મમાજ્ઞયા ચ દુર્બુદ્ધે લબ્ધં દુઃખં મુહુર્મુહુ:॥ તચ્છ્રુત્વા ભગવદ્વાક્યં સ્તુતિં કર્તું સમુદ્યત:

॥સાધુરુવાચ॥ ત્વન્માયામોહિતા: સર્વે બ્રહ્માદ્યાસ્ત્રિદિવૌકસ:॥ ન જાનન્તિ ગુણાન્ રૂપં તવાશ્ચર્યમિદં પ્રભો

મૂઢોઽહં ત્વાં કથં જાને મોહિતસ્તવ માયયા॥ પ્રસીદ પૂજયિષ્યામિ યથાવિભવવિસ્તરૈ:

પુરા વિત્તં ચ તત્સર્વં ત્રાહિ માં શરણાગતમ્॥ શ્રત્વા ભક્તિયુતં વાક્યં પરિતુષ્ટો જનાર્દન:

વરં ચ વાઞ્છિતં દત્ત્વા તત્રૈવાન્તર્દધે હરિ:॥ તતો નૌકાં સમારુહ્ય દ્દષ્ટ્વા વિત્તપ્રપૂરિતામ્

કૃપયા સત્યદેવસ્ય સફલં વાઞ્છિતં મમ॥ ઇત્યુક્ત્વા સ્વજનૈ:સાર્દ્ધં પૂજાંકૃત્વા યથાવિધિમ્।૧૮॥
હર્ષેણ ચાભવત્પૂર્ણ:સત્યદેવપ્રસાદત:। નાવં સંયોજ્ય યત્નેન સ્વદેશગમનં કૃતમ્

સાધુર્જામાતરં પ્રાહ પશ્ય રત્નપુરી મમ॥ દુતં ચ પ્રેષયામાસ નિજવિત્તસ્ય રક્ષકમ્

દૂતોઽસૌ નગરં ગત્વા સાધુભાર્યાં વિલોક્ય ચ॥ પ્રોવાચ વાઞ્છિતં વાક્યંનત્વા બદ્ધાઞ્જલિસ્તદા।૨૧॥
નિકટે નગરસ્યૈવ જામાત્રા સહિતો વણિક્॥ આગતો બન્ધુવર્ગૈશ્ચ વિત્તૈશ્ચ બહુભિર્યુત:

શ્રુત્વા દૂતમુખાદ્વાક્યં મહાહર્ષવતી સતી॥ સત્યપૂજાં તત: કૃત્વા પ્રોવાચ તનુજાં પ્રતિ

વ્રજામિ શીધમાગચ્છ સાધુસંદર્શનાય ચ॥ ઇતિ માતૃવચ: શ્રુત્વા વ્રતં કૃત્વા સમાપ્ય ચ

પ્રસાદં ચ પરિત્યજ્ય ગતા સાપિ પતિં પ્રતિ। તેન રુષ્ટ: સત્યદેવો ભર્તારં તરર્ણિ તથા

સંહૃત્ય ચ ધનૈ: સાર્દ્ધં જલે તસ્યાવમજ્જયત્॥ તત: કલાવતી કન્યા ન વિલોક્ય નિજં પતિમ્

શોકેન મહતા તત્ર રુદતી ચાપતદ ભુવિ॥ દૃષ્ટ્વા તથાવિધાં નાવં કન્યાં ચ બહુદુ:ખિતામ્।૨૭॥
ભીતેન મનસા સાધુ: કિમાશ્ચર્યમિદં ભવેત્ ॥ ચિન્ત્યમાનાશ્ચ તે સર્વે બભૂવુસ્તરિવાહકા:

તતો લીલાવતી કન્યાં દૃષ્ટ્વા સા વિહ્વલાભવત્ ॥ વિલલાપાતિદુઃખેન ભર્તારં ચેદમબ્રવીત્

ઇદાનીં નૌકયા સાર્દ્ધં કથં સોઽભૂદલક્ષિત:॥ ન જાને કસ્ય દેવસ્ય હેલયા ચૈવ સા હૃતા

સત્યદેવસ્ય માહાત્મ્યં જ્ઞાતું વા કેન શક્યતે॥ ઇત્યુક્ત્વા વિલલાપૈવ તતશ્વ સ્વજનૈ:સહ

તતો લીલાવતી કન્યાં ક્રોડે કૃત્વા રુરોદ હ॥ તત:કલાવતી કન્યા નષ્ટે સ્વામિનિ દુઃખિતા

ગૃહીત્વા પાદુકાં તસ્યાનુગન્તું ચ મનો દધે॥ કન્યાયાશ્ચરિતં દૃષ્ટ્વા સભાર્ય: સજ્જનો વણિક્।૩૩।
અતિશોકેન સન્તપ્તશ્ચિન્તયામાસ ધર્મવિત્ ॥ હૃતં વા સત્યદેવેન ભ્રાન્તોઽહં સત્યમાયયા

સત્યપૂજાં કરિષ્યામિ યથાવિભવવિસ્તરૈ:॥ ઇતિ સર્વાન્સમાહૂય કથયિત્વા મનોરથમ્

નત્વા ચ દણ્ડવદ્ ભૂમૌ સત્યદેવં પુન: પુન:॥ તતસ્તુષ્ટ: સત્યદેવો દિનાનાં પરિપાલક:

જગાદ વચનં ચૈનં કૃપયા ભક્તવત્સલ:॥ ત્યક્ત્વા પ્રસાદં તે કન્યા પર્તિ દ્રષ્ટું સમાગતા

અતોઽદૃષ્ટોઽભવત્તસ્યા: કન્યકાયા: પતિર્ધ્રુવમ્ ॥ ગૃહં ગત્વાપ્રસાદં ચ ભુક્ત્વા સાઽઽયાતિ ચેત્પુન:।૩૮।
લબ્ધભર્ત્રી સુતા સાધો ભવિષ્યતિ ન સંશય:॥ કન્યકા તાદૃશં વાક્યં શ્રુત્વા ગગનમણ્ડલાત્।૩૯॥
ક્ષિપ્રં તદા ગૃહં ગત્વા પ્રસાદં ચ બુભોજ સા॥ સા પશ્ચાત્પુનરાગત્ય દદર્શ સ્વજનં પતિમ્

તત: કલાવતી કન્યા જગાદ પિતરં પ્રતિ॥ ઇદાનીં ચ ગૃહં યાહિ વિલમ્બં કુરુષે કથમ્

તચ્છુત્વા કન્યકાવાક્યં સન્તુષ્ટોઽભૂદ્વણિક્સુત:॥ પૂજનં સત્યદેવસ્ય કૃત્વા વિધિવિધાનત:

ધનૈર્બન્ધુગણૈ: સાર્ધં જગામ નિજમન્દિરમ્॥ પૌર્ણમાસ્યાં ચ સઙ્ક્રા:તૌકૃતવા:સત્યપૂજનમ્।૪૩।
ઇહલોકે સુખં ભુક્ત્વા ચાન્તે સત્યપુરં યયૌ

(ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે સત્યનારાયણવ્રતકથાયાં ચતુર્થોઽધ્યાય:

"અનુવાદ:-
સૂતજી બોલે- સાધુ નામક વૈશ્ય મંગલ સ્મરણ કર બ્રાહ્મણોં કો દાન દક્ષિણા દે, અપને ઘર કી ઓર ચલા। અભી કુછ દૂર હી સાધુ ચલા થા કિ ભગવાન સત્યનારાયણ ને સાધુ વૈશ્ય કી મનોવૃત્તિ જાનને કે ઉદ્દેશ્ય સે, દંડી કા વેશ ધર, વૈશ્ય સે પ્રશ્ન કિયા કિ ઉસકી નાવ મેં ક્યા હૈ। સંપત્તિ મેં મસ્ત સાધુ ને હંસકર કહા કિ દંડી સ્વામી ક્યા તુમ્હેં મુદ્રા (રુપએ) ચાહિએ। મેરી નાવ મેં તો લતા-પત્ર હી હૈં। ઐસે નિઠુર વચન સુન શ્રી સત્યનારાયણ ભગવાન બોલે કિ તુમ્હારા કહા સચ હો।
ઇતના કહ દંડી કુછ દૂર સમુદ્ર કે હી કિનારે બૈઠ ગએ। દંડી સ્વામી કે ચલે જાને પર સાધુ વૈશ્ય ને દેખા કિ નાવ હલ્કી ઔર ઉઠી હુઈ ચલ રહી હૈ। વહ બહુત ચકિત હુઆ। ઉસને નાવ મેં લતા-પત્ર હી દેખે તો મૂર્ચ્છિત હો પૃથ્વી પર ગિર પડા। હોશ આને પર વહ ચિંતા કરને લગા। તબ ઉસકે દામાદ ને કહા ઐસે શોક ક્યોં કરતે હો। યહ દંડી સ્વામી કા શાપ હૈ। વે દંડી સર્વસમર્થ હૈં ઇસમેં સંશય નહીં હૈ। ઉનકી શરણ મેં જાને સે મનવાંછિત ફલ મિલેગા।
દામાદ કા કહના માન, વૈશ્ય દંડી સ્વામી કે પાસ ગયા। દંડી સ્વામી કો પ્રણામ કર સાદર બોલા। જો કુછ મૈંને આપસે કહા થા ઉસે ક્ષમા કર દેં। ઐસા કહ વહ બાર-બાર નમન કર મહાશોક સે વ્યાકુલ હો ગયા। વૈશ્ય કો રોતે દેખ દંડી સ્વામી ને કહા મત રોઓ। સુનો! તુમ મેરી પૂજા કો ભૂલતે હો। હે કુબુદ્ધિ વાલે! મેરી આજ્ઞા સે તુમ્હેં બારબાર દુઃખ હુઆ હૈ। વૈશ્ય સ્તુતિ કરને લગા। સાધુ બોલા- પ્રભુ આપકી માયા સે બ્રહ્માદિ ભી મોહિત હુએ હૈં। વે ભી આપકે અદ્ભુત રૂપ ગુણોં કો નહીં જાનતે।
હે પ્રભુ! મુઝ પર પ્રસન્ન હોઇએ। મૈં માયા સે ભ્રમિત મૂઢ આપકો કૈસે પહચાન સકતા હૂં। કૃપયા પ્રસન્ન હોઇએ। મૈં અપની સામર્થ્ય સે આપકા પૂજન કરૂંગા। ધન જૈસા પહલે થા વૈસા કર દેં। મૈં શરણ મેં હૂં। રક્ષા કીજિએ। ભક્તિયુક્ત વાક્યોં કો સુન જનાર્દન સંતુષ્ટ હુએ। વૈશ્ય કો ઉસકા મનચાહા વર દેકર ભગવાન અંતર્ધાન હુએ। તબ વૈશ્ય નાવ પર આયા ઔર ઉસે ધન સે ભરા દેખા। સત્યનારાયણ કી કૃપા સે મેરી મનોકામના પૂર્ણ હુઈ હૈ, યહ કહકર સાધુ વૈશ્ય ને અપને સભી સાથિયોં કે સાથ શ્રી સત્યનારાયણ કી વિધિપૂર્વક પૂજા કી। ભગવાન સત્યદેવ કી કૃપા પ્રાપ્ત કર સાધુ બહુત પ્રસન્ન હુઆ। નાવ ચલને યોગ્ય બના અપને દેશ કી ઓર ચલ પડા।
અપને ગૃહ નગર કે નિકટ વૈશ્ય અપને દામાદ સે બોલા- દેખો વહ મેરી રત્નપુરી હૈ। ધન કે રક્ષક દૂત કો નગર ભેજા। દૂત નગર મેં સાધુ વૈશ્ય કી સ્ત્રી સે હાથ જોડકર ઉચિત વાક્ય બોલા। વૈશ્ય દામાદ કે સાથ તથા બહુત-સા ધન લે સંગી-સાથી કે સાથ, નગર કે નિકટ આ ગએ હૈં। દૂત કે વચન સુન લીલાવતી બહુત પ્રસન્ન હુઈ। ભગવાન સત્યનારાયણ કી પૂજા પૂર્ણ કર અપની બેટી સે બોલી। મૈં પતિ કે દર્શન કે લિએ ચલતી હૂં। તુમ જલ્દી આઓ અપની માં કે વચન સુન પુત્રી ને ભી વ્રત સમાપ્ત માના।
પ્રસાદ લેના છોડ અપને પતિ કે દર્શનાર્થ ચલ પડી। ભગવાન સત્યનારાયણ ઇસસે રુષ્ટ હો ગએ ઔર ઉસકે પતિ તથા ધન સે લદી નાવ કો જલ મેં ડુબા દિયા । કલાવતી ને વહાં અપને પતિ કો નહીં દેખા। ઉસે બડા દુખ હુઆ ઔર વહ રોતી હુઈ ભૂમિ પર ગિર ગઈ। નાવ કો ડૂબતી હુઈ દેખા। કન્યા કે રુદન સે ડરા હુઆ સાધુ વૈશ્ય બોલા- ક્યા આશ્ચર્ય હો ગયા। નાવ કે મલ્લાહ ભી ચિંતા કરને લગે। અબ તો લીલાવતી ભી અપની બેટી કો દુખી દેખ વ્યાકુલ હો પતિ સે બોલી।
ઇસ સમય નાવ સહિત દામાદ કૈસે અદૃશ્ય હો ગએ હૈં। ન જાને કિસ દેવતા ને નાવ હર લી હૈ। પ્રભુ સત્યનારાયણ કી મહિમા કૌન જાન સકતા હૈ। ઇતના કહ વહ સ્વજનોં કે સાથ રોને લગી। ફિર અપની બેટી કો ગોદ મેં લે વિલાપ કરને લગી। વહાં બેટી કલાવતી અપને પતિ કે નહીં રહને પર દુખી હો રહી થી। વૈશ્ય કન્યા ને પતિ કી ખડાઊ લેકર મર જાને કા વિચાર કિયા। સ્ત્રી સહિત સાધુ વૈશ્ય ને અપની બેટી કા યહ રૂપ દેખા। ધર્માત્મા સાધુ વૈશ્ય દુખ સે બહુત વ્યાકુલ હો ચિંતા કરને લગા। ઉસને કહા કિ યહ હરણ શ્રી સત્યદેવ ને કિયા હૈ। સત્ય કી માયા સે મોહિત હૂં।
સબકો અપને પાસ બુલાકર ઉસને કહા કિ મૈં સવિસ્તાર સત્યદેવ કા પૂજન કરૂંગા। દિન પ્રતિપાલન કરને વાલે ભગવાન સત્યનારાયણ કોબારંબાર પ્રણામ કરને પર પ્રસન્ન હો ગએ। ભક્તવત્સલ ને કૃપા કર યહ વચન કહે। તુમ્હારી બેટી પ્રસાદ છોડ પતિ કો દેખને આઈ। ઇસી કે કારણ ઉસકા પતિ અદૃશ્ય હો ગયા। યદિ યહ ઘર જાકર પ્રસાદ ગ્રહણ કરે
ઔર ફિર આએ। તો હે સાધુ! ઇસે ઇસકા પતિ મિલેગા ઇસમેં સંશય નહીં હૈ। સાધુ કી બેટી ને ભી યહ આકાશવાણી સુની।
તત્કાલ વહ ઘર ગઈ ઔર પ્રસાદ પ્રાપ્ત કિયા। ફિર લૌટી તો અપને પતિ કો વહાં દેખા। તબ ઉસને અપને પિતા સે કહા કિ અબ ઘર ચલના ચાહિએ દેર ક્યોં કર રખી હૈ। અપની બેટી કે વચન સુન સાધુ વૈશ્ય પ્રસન્ન હુઆ ઔર ભગવાન સત્યનારાયણ કા વિધિ-વિધાન સે પૂજન કિયા। અપને બંધુ-બાંધવોં એવં જામાતા કો લે અપને ઘર ગયા। પૂર્ણિમા ઔર સંક્રાંતિ કો સત્યનારાયણ કા પૂજન કરતા રહા। અપને જીવનકાલ મેં સુખ ભોગતા રહા ઔર અંત મેં શ્રી સત્યનારાયણ કે વૈકુંઠ લોક ગયા, જો અવૈષ્ણવોં કો પ્રાપ્ય નહીં હૈ ઔર જહાં માયાકૃત (સત્ય, રજ, તમ) તીન ગુણોં કા પ્રભાવ નહીં હૈ।
શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે સત્યનારાયણવ્રતકથાયાં ચતુર્થોઽધ્યાય: