સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.235

"સૂત ઉવાચ ॥ પુનરગ્રે પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં મુનિસત્તમા: ॥ પુરા ચોલ્કામુખો નામ નૃપશ્ચાસી:મહામતિ:

જિતેન્દ્રિય: સત્યવાદી યયૌ દેવાલયં પ્રતિ ॥ દિને દિને ધનં દત્વા દ્વિજાન્સન્તોષયત્સુધી:

ભાર્યા તસ્ય પ્રમુગ્ધા ચ સરોજવદના સતી ॥ ભદ્રશીલા નદીતીરે સત્યસ્ય વ્રતમાચરત્

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર સાધુરેક: સમાગત: ॥ વાણિજ્યાર્થં બહુધનૈરનેકૈ: પરિવારિત:

નાવં સંસ્થાપ્ય તત્તીરે જગામ નૃપતિં પ્રતિ ॥ દૃષ્ટ્વા સ વ્રતિનં ભૂપં પપ્રચ્છ વિનયાન્વિત:

॥સાધુરુવાચ॥ કિમિદં કુરુષે રાજન્ભક્તિયુક્તન ચેતસા ॥ પ્રકાશં કુરુ તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્

ઽરાજોવાચ॥ પૂજનં ક્રિયતે સાધો વિષ્ણોરતુલતેજસ:॥ વ્રતં ચ સ્વજનૈ: સાર્વં પુત્રાદ્યાવાપ્તિકામ્યયા

ભૂપસ્ય વચનં શ્રુત્વા સાધુ: પ્રોવાચ સાદરમ્ ॥ સર્વં કથય મે રાજ્યન્કરિષ્યેઽહં તવોદિતમ્

મમાપિ સન્તતિર્નાસ્તિ હ્યેતસ્માજ્જાયતે ધ્રુવમ્॥ તતો નિવૃત્ય વાણિજ્યાત્સાનન્દો ગૃહમાગત:

ભાર્યાયૈ કથિતં સર્વં વ્રતં સન્તતિદાયકમ્॥ તદા વ્રતં કરિષ્યામિ યદા મે સન્તતિર્ભવેત્

ઇતિ લીલાવતીં પ્રાહ પત્નીં સાધુ: સ સત્તમ:॥ એકસ્મિન્દિવસે તસ્ય ભાર્યા લીલાવતી સતી

ભર્તૃયુક્તાઽઽનન્દચિત્તાઽભવદ્ધર્મપરાયણા ॥
ગર્ભિણી સાઽભવત્તસ્ય ભાર્યા સત્યપ્રસાદત:

દશમે માસિ વૈ તસ્યા: કન્યારત્નમજાયત॥ દિને દિને સા વવૃધે શુક્લપક્ષે યથા શશી

સમ્ના કલાવતિ ચેતિ તન્નામકરણ કૃતમ્॥ તતો લીલાવતી પ્રાહ સ્વામિનં મધુરં વચ:

ન કરોષિ કિમર્યં વૈ પુરા સઙ્કલ્પિતં વ્રતં॥ સાધુરુવાચ॥ વિવાહસમયે ત્વસ્યા: કરિષ્યામિ વ્રતં પ્રિયે

ઇતિ ભાર્યાં સમાશ્વાસ્ય જગામ નગરં પ્રતિ॥ તત: કલાવતી કન્યા વવૃધે પિતૃવેશ્મનિ

દૃષ્ટ્વા કન્યાં તત:સાધુર્નગરે સખિભિ:સહ॥ મન્ત્રયિત્વા દ્રુતં દૂતં પ્રેષયામાસ ધર્મવિત્

વિવાહાર્થે ચ કન્યાયા:વરં શ્રેષ્ઠં વિચારય ॥ તેનાજ્ઞપ્તશ્ચ દૂતોઽસૌ કાઞ્ચનં નગરં યયૌ

તસ્માદેકં વણિક્પુત્રં સમાદાયાગતો હિ સ:॥ દૃષ્ટ્વા તુ સુન્દરં બાલંવણિક્પુત્રં ગુણાન્વિતમ્

જ્ઞાતિભિર્બન્ધુભિ: સાર્ધં પરિતુષ્ટેન ચેતસા॥ દત્તવાન્ સાધુ: પુત્રાય કન્યાં વિધિવિધાનત:

તતો ભાગ્યવશાત્તેન વિસ્મૃતં વ્રતમુત્તમમ્॥ વિવાહસમયે તસ્યાસ્તેન રુષ્ટેઽભવત્પ્રભુ:

તત: કાલેન નિયતો નિજકર્મવિશારદ:॥ વાણિજ્યાર્થં તત:શીઘ્રં જામાતૃસહિતો વણિક્।૨૨॥
રત્નસારપુરે રમ્યે ગત્વા સિન્ધુસમીપત:॥ વાણિજ્યમકરોત્સાધુર્જામાત્રા શ્રીમતા સહ

તૌ ગતૌ નગરે રમ્યે ચન્દ્રકેતોર્નૃપસ્ય ચ॥ એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સત્યનારાયણ:પ્રભુ:

ભ્રષ્ટપ્રતિજ્ઞમાલોક્ય શાપં તસ્મૈ પ્રદત્તવાન્ ॥ દારુણં કઠિનં ચાસ્ય મહદ દુઃખં ભવિષ્યતિ

એકસ્મિન્દિવસે રાજ્ઞો ધનમાદાય તસ્કર:॥ તત્રૈવ ચાગતશ્ચૌરો વણિજૌ યત્ર સંસ્થિતૌ

તત્પશ્ચાદ્ધાવકાન્ દૂતાન્‌ દૃષ્ટ્વા ભીતેન ચેતસા॥ ધનં સંસ્થાપ્ય તત્રૈવ સ તુ શીઘ્રમલક્ષિત:

તતો દૂતા:સમાયાતા યત્રાસ્તે સજ્જનો વણિક્॥ દૃષ્ટ્વા નૃપધનં તત્ર બદધ્વાઽઽનીતૌ વણિક્સુતૌ

હર્ષેણ ધાવમાનાશ્ચ ઊચુર્નૃપસમીપત:॥ તસ્કરૌ દ્વૌ સમાનીતૌ વિલોક્યાજ્ઞાપય પ્રભો

રાજ્ઞાઽઽજ્ઞપ્તાસ્તત:શીઘ્રં દૃઢં બદધ્વા તુ તાવુભૌ ॥ સ્થાપિતૌ દ્વૌમહાદુર્ગે કારાગારેઽવિચારત:

માયયા સત્યદેવસ્ય ન શ્રુતં કૈસ્તયોર્વચ:॥ અતસ્તયોર્ધનં રાજ્ઞા ગૃહીતં ચન્દ્રકેતુના

તચ્છાપાચ્ચ તયોર્ગેહે ભાર્યા ચૈવાતિદુઃખિતા॥ ચૌરેણાપહૃતં સર્વં ગૃહે યચ્ચ સ્થિતં ધનમ્

આધિવ્યાધિસમાયુક્તા ક્ષુત્પિપાસાતિદુઃખિતા॥ અન્નચિન્તાપરા ભૂત્વા બભ્રામ ચ ગૃહે ગૃહે॥ કલાવતી તુ કન્યાપિ બભ્રામ પ્રતિવાસરમ્

એકસ્મિન્દિવસે જાતા ક્ષુધાર્તા દ્વિજમન્દિરમ્ ॥ ગત્વાઽપશ્યદ વ્રતં તત્ર સત્યનારાયણસ્ય ચ

ઉપવિશ્ય કથાં શ્રુત્વા વરં પ્રાર્થિતવત્યપિ । પ્રસાદભક્ષણં કૃત્વા યયૌ રાત્રૌ ગૃહં પ્રતિ

માતા કલાવતીં કન્યાં કથયામાસ પ્રેમત:॥ પુત્રિ રાત્રૌ સ્થિતા કુત્ર કિં તે મનસિ વર્તતે

કન્યા કલાવતી પ્રાહ માતરં પ્રતિ સત્વરમ્॥ દ્વિજાલયે વ્રતં માતર્ દૃષ્ટં વાઞ્છિતસિદ્ધિદમ્

તચ્છત્વા કન્યકાવાક્યં વ્રતં કર્તું સમુદ્યતા ॥ સા તદા તુ વણિગ્ભાર્યા સત્યનારાયણસ્ય ચ

વ્રતં ચક્રે સૈવ સાધ્વી બન્ધુભિ:સ્વજનૈ:સહ ॥ ભર્તૃજામાતરૌ ક્ષિપ્રમાગચ્છેતાંસ્વામાશ્રમમ્

અપરાધં ચ મે ભર્તુર્જામાતુ: ક્ષન્તુમર્હસિ। વ્રતેનાનેન તુષ્ટોઽસૌ સત્યનારાયણ: પુન:

દર્શયામાસ સ્વપ્નં હિ ચન્દ્રકેતું નૃપોત્તમમ્॥ બન્દિનૌ મોચય પ્રાતર્વણિજૌ નૃપસત્તમ

દેયં ધનં ચ તત્સર્વં ગૃહીતં યત્ત્વયાધુના ॥ નો ચેત્ત્વાં નાશયિષ્યામિ સરાજ્યં ધનપુત્રકમ્

એવમાભાષ્ય રાજાનં ધ્યાનગમ્યોઽભવત્પ્રભુ:॥ તત: પ્રભાતસમયે રાજા ચ સ્વજનૈ:સહ

ઉપવિશ્ય સભામધ્યે પ્રાહ સ્વપ્નં જનં પ્રતિ॥ વૃદ્ધૌ મહાજનૌ શીઘ્રં મોચયદ્વૌ વણિક્સુતૌ

ઇતિ રાજ્ઞો વચ:શ્રુત્વા મોચયિત્વા મહાજનૌ॥ સમાનીય નૃપસ્યાગ્રે પ્રાહુસ્તે વિનયાન્વિતા:

આનીતૌ દ્વૌ વણિક્પુત્રૌ મુક્તો નિગડબન્ધનાત્॥ તતો મહાજનૌ નત્વા ચન્દ્રકેતું નૃપોત્તમમ્

સ્મરન્તૌ પૂર્વવૃત્તાન્તં નોચતુર્ભયવિહ્વલૌ॥ રાજા વણિક્સુતૌ વીક્ષ્ય વચ:પ્રોવાચ સાદરમ્

દૈવાત્પ્રાપ્તં મહદ્દુઃખમિદાનીં નાસ્તિ વૈ ભયમ્॥ તદા નિગડસંત્યાગં ક્ષૌરકર્માદ્યકારયત્

વસ્ત્રાલઙ્કારકં દત્વા પરિતોષ્ય નૃપશ્ચ તૌ॥ પુરસ્કૃત્ય વણિક્પુત્રૌ વચસાઽતોષયદ્ ભૃશમ

પુરાઽઽનીતં તુ યદ્- દ્રવ્યં દ્વિગુણીકૃત્ય દત્તવાન્ । પ્રોવાચ તૌ તતો રાજા ગચ્છ સાધો નિજાશ્રમમ્।૫૦॥
રાજાનં પ્રણિપત્યાહ ગન્તવ્યં ત્વત્પ્રાસાદત:॥ ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાવૈશ્યૌ જગ્મતુ:સ્વગૃહં પ્રતિ

"અનુવાદ:-
સૂતજી બોલે – હે શ્રેષ્ઠ મુનિયોં, અબ આગે કી કથા કહતા હૂઁ। પહલે સમય મેં ઉલ્કામુખ નામ કા એક બુદ્ધિમાન રાજા થા। વહ સત્યવક્તા ઔર જિતેન્દ્રિય થા। પ્રતિદિન દેવ સ્થાનોં પર જાતા ઔર નિર્ધનોં કો ધન દેકર ઉનકે કષ્ટ દૂર કરતા થા। ઉસકી પત્ની કમલ કે સમાન મુખ વાલી તથા સતી સાધ્વી થી। ભદ્રશીલા નદી કે તટ પર ઉન દોનો ને શ્રીસત્યનારાયણ ભગવાન કા વ્રત કિયા। ઉસી સમય સાધુ નામ કા એક વૈશ્ય આયા। ઉસકે પાસ વ્યાપાર કરને કે લિએ બહુત સા ધન ભી થા। રાજા કો વ્રત કરતે દેખકર વહ વિનય કે સાથ પૂછને લગા–
હે રાજન ! ભક્તિભાવ સે પૂર્ણ હોકર આપ યહ ક્યા કર રહે હૈં? મૈં સુનને કી ઇચ્છા રખતા હૂઁ તો આપ મુઝે બતાએઁ। રાજા બોલા – હે સાધુ ! અપને બંધુ-બાઁધવોં કે સાથ પુત્રાદિ કી પ્રાપ્તિ કે લિએ મહાશક્તિમાન શ્રીસત્યનારાયણ ભગવાન કા વ્રત વ પૂજન કર રહા હૂઁ। રાજા કે વચન સુન સાધુ આદર સે બોલા – હે રાજન ! મુઝે ઇસ વ્રત કા સારા વિધાન કહિએ। આપકે કથનાનુસાર મૈં ભી ઇસ વ્રત કો કરુઁગા। મેરી ભી સંતાન નહીં હૈ ઔર ઇસ વ્રત કો કરને સે નિશ્ચિત રુપ સે મુઝે સંતાન કી પ્રાપ્તિ હોગી। રાજા સે વ્રત કા સારા વિધાન સુન, વ્યાપાર સે નિવૃત હો વહ અપને ઘર ગયા। સાધુ વૈશ્ય ને અપની પત્ની કો સંતાન દેને વાલે ઇસ વ્રત કા વર્ણન કહ સુનાયા ઔર કહા કિ જબ મેરી સંતાન હોગી તબ મૈં ઇસ વ્રત કો કરુઁગા।
સાધુ ને ઇસ તરહ કે વચન અપની પત્ની લીલાવતી સે કહે। એક દિન લીલાવતી પતિ કે સાથ આનન્દિત હો સાંસારિક ધર્મ મેં પ્રવૃત હોકર સત્યનારાયણ ભગવાન કી કૃપા સે ગર્ભવતી હો ગઈ। દસવેં મહીને મેં ઉસકે ગર્ભ સે એક સુંદર કન્યા ને જન્મ લિયા। દિનોંદિન વહ ઎સે બઢને લગી જૈસે કિ શુક્લ પક્ષ કા ચંદ્રમા બઢતા હૈ। માતા-પિતા ને અપની કન્યા કા નામ કલાવતી રખા। એક દિન લીલાવતી ને મીઠે શબ્દોં મેં અપને પતિ કો યાદ દિલાયા કિ આપને સત્યનારાયણ ભગવાન કે જિસ વ્રત કો કરને કા સંકલ્પ કિયા થા ઉસે કરને કા સમય આ ગયા હૈ, આપ ઇસ વ્રત કો કરિયે। સાધુ બોલા કિ હે પ્રિયે ! ઇસ વ્રત કો મૈં ઉસકે વિવાહ પર કરુઁગા।
ઇસ પ્રકાર અપની પત્ની કો આશ્વાસન દેકર વહ નગર કો ચલા ગયા। કલાવતી પિતા કે ઘર મેં રહ વૃદ્ધિ કો પ્રાપ્ત હો ગઈ। સાધુ ને એક બાર નગર મેં અપની કન્યા કો સખિયોં કે સાથ દેખા તો તુરંત હી દૂત કો બુલાયા ઔર કહા કિ મેરી કન્યા કે યોગ્ય વર દેખ કર આઓ। સાધુ કી બાત સુનકર દૂત કંચનપુર નગર મેં પહુંચા ઔર વહાઁ દેખભાલ કર લડકી કે સુયોગ્ય વાણિક પુત્ર કો લે આયા। સુયોગ્ય લડકે કો દેખ સાધુ ને બંધુ-બાઁધવોં કો બુલાકર અપની પુત્રી કા વિવાહ કર દિયા।
લેકિન દુર્ભાગ્ય કી બાત યે કિ સાધુ ને અભી ભી શ્રીસત્યનારાયણ ભગવાન કા વ્રત નહીં કિયા। ઇસ પર શ્રી ભગવાન ક્રોધિત હો ગએ ઔર શ્રાપ દિયા કિ સાધુ કો અત્યધિક દુખ મિલે। અપને કાર્ય મેં કુશલ સાધુ બનિયા જમાઈ કો લેકર સમુદ્ર કે પાસ સ્થિત હોકર રત્નાસારપુર નગર મેં ગયા। વહાઁ જાકર દામાદ-સસુર દોનોં મિલકર ચન્દ્રકેતુ રાજા કે નગર મેં વ્યાપાર કરને લગે।
એક દિન ભગવાન સત્યનારાયણ કી માયા સે દો ચોર રાજા કા ધન ચુરાકર ભાગ રહા થા। ઉસને રાજા કે સિપાહિયોં કો અપના પીછા કરતે દેખ ચુરાયા હુઆ ધન વહાઁ રખ દિયા જહાઁ સાધુ અપને જમાઈ કે સાથ ઠહરા હુઆ થા।
રાજા કે સિપાહિયોં ને સાધુ વૈશ્ય કે પાસ રાજા કા ધન પડા દેખા તો વહ સસુર-જમાઈ દોનોં કો બાઁધકર રાજા કે પાસ લે ગએ ઔર કહા કિ ઉન દોનોં ચોરોં હમ પકડ લાએં હૈં, આપ આગે કી કાર્યવાહી કી આજ્ઞા દેં। રાજા કી આજ્ઞા સે ઉન દોનોં કો કઠિન કારાવાસ મેં ડાલ દિયા ગયા ।
ઔર ઉનકા સારા ધન ભી ઉનસે છીન લિયા ગયા।શ્રીસત્યનારાયણ ભગવાન કે શ્રાપ સે સાધુ કી પત્ની ભી બહુત દુખી હુઈ। ઘર મેં જો ધન રખા થા ઉસે ચોર ચુરા લે ગએ। શારીરિક તથા માનસિક પીડા વ ભૂખ પ્યાસ સે અતિ દુખી હો અન્ન કી ચિન્તા મેં કલાવતી કે બ્રાહ્મણ કે ઘર ગઈ। વહાઁ ઉસને શ્રીસત્યનારાયણ ભગવાન કા વ્રત હોતે દેખા ફિર કથા ભી સુની વહ પ્રસાદ ગ્રહણ કર વહ રાત કો ઘર વાપિસ આઈ।
માતા ને કલાવતી સે પૂછા કિ હે પુત્રી અબ તક તુમ કહાઁ થીી઼? તેરે મન મેં ક્યા હૈ ? કલાવતી ને અપની માતા સે કહા – હે માતા ! મૈંને એક બ્રાહ્મણ કે ઘર મેં શ્રીસત્યનારાયણ ભગવાન કા વ્રત દેખા હૈ। કન્યા કે વચન સુન લીલાવતી ભગવાન કે પૂજન કી તૈયારી કરને લગી। લીલાવતી ને પરિવાર વ બંધુઓં સહિત સત્યનારાયણ ભગવાન કા પૂજન કિયા ઔર ઉનસે વર માઁગા કિ મેરે પતિ તથા જમાઈ શીઘ્ર ઘર આ જાએઁ। સાથ હી યહ ભી પ્રાર્થના કી કિ હમ સબ કા અપરાધ ક્ષમા કરેં।શ્રીસત્યનારાયણ ભગવાન ઇસ વ્રત સે સંતુષ્ટ હો ગએ ।
ઔર રાજા ચન્દ્રકેતુ કો સપને મેં દર્શન દે કહા કિ – હે રાજન ! તુમ ઉન દોનો વૈશ્યોં કો છોડ દો ઔર તુમને ઉનકા જો ધન લિયા હૈ ઉસે વાપિસ કર દો। અગર ઎સા નહીં કિયા તો મૈં તુમ્હારા ધન રાજ્ય વ સંતાન સભી કો નષ્ટ કર દૂઁગા। રાજા કો યહ સબ કહકર ભગવાન અન્તર્ધાન હો ગએ। પ્રાત:કાલ સભા મેં રાજા ને અપના સપના સુનાયા ફિર બોલે કિ બણિક પુત્રોં કો કૈદ સે મુક્ત કર સભા મેં લાઓ।
દોનો ને આતે હી રાજા કો પ્રણામ કિયા। રાજા મીઠી વાણી મેં બોલા – હે મહાનુભાવોં ! ભાગ્યવશ ઎સા કઠિન દુખ તુમ્હેં પ્રાપ્ત હુઆ હૈ લેકિન અબ તુમ્હેં કોઈ ભય નહીં હૈ। ઎સા કહ રાજા ને ઉન દોનોં કો નએ વસ્ત્રાભૂષણ ભી પહનાએ ઔર જિતના ધન ઉનકા લિયા થા ઉસસે દુગુના ધન વાપિસ કર દિયા। દોનો વૈશ્ય અપને ઘર કો ચલ દિએ।
( ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે સત્યનારાયણવ્રતકથાયાં તૃતીયોઽધ્યા(૩)