સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.234

"સૂત ઉવાચ॥
અથાન્યત્સમ્પ્રવક્ષ્યામિ કૃતં યેન પુરા દ્વિજ॥ કશ્ચિત્કાશીપુરે રમ્યે હ્યાસીદ્વિપ્રોઽતિનિર્ધન:

ક્ષુતૃડભ્યાં વ્યાકુલો ભૂત્વા નિત્યં બભ્રામ ભૂતલે॥ દૂ:ખિતં બ્રાહ્મણં દૃષ્ટવા ભગવાન્ બ્રાહ્મણપ્રિય:

વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપસ્તં પપ્રચ્છ દ્વિજમાદરાત્ ॥ કિમર્થં અમસે વિપ્ર મહીં નિત્યં સુદુ:ખિત:

તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ કથ્યતાં દ્વિજસત્તમ॥ "બ્રાહ્મણ ઉવાચ॥ બ્રાહ્મણોઽતિદરિદ્રોઽહં ભિક્ષાર્થં વૈ ભ્રમે મહીમ્

ઉપાયં યદિ જાનાસિ કૃપયા કથય પ્રભો।
"વૃદ્ધબ્રાહ્મણ ઉવાચ। સત્યનારાયણો વિષ્ણુર્વાઞ્છિતાર્થફલપ્રદ:

તસ્ય ત્વં પૂજનં વિપ્ર કુરુષ્વ વ્રતમુત્તમમ્ ॥ યત્કૃત્વા સર્વદુઃખેભ્યો મુક્તો ભવતિ માનવ:

વિધાનં ચ વ્રતસ્યાપિ વિપ્રાયાભાષ્ય યત્નત:॥ સત્યનારાયણો વદ્ધસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

તદવ્રતં સઙ્કરિષ્યામિ યદુક્તં બ્રાહ્મણેન વૈ॥ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્યવિપ્રોઽસૌ રાત્રૌનિદ્રાંલબ્ધવાન્।૮।
તત પ્રાત: સમુત્થાય સત્યનારાયણવ્રતમ્ ॥ કરિષ્ય ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય ભિક્ષાર્થમગમદ્ દ્વિજ:

તસ્મિન્નેવ દિને વિપ્ર: પ્રચુરં દ્રવ્યમાપ્તવાન્। તેનૈવ બન્ધુભિ: સાર્દ્ધં સત્યસ્ય વ્રતમાચરત્

સર્વદૂઃખવિનિર્મુક્ત: સર્વસમ્પત્સમન્વિત:॥ બભૂવ સ દ્વિજશ્રેષ્ઠો વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવત:

તત:પ્રભૃતિ કાલં ચ માસિ માસિ વ્રતં કૃતમ્॥ એવં નારાયણસ્યેદં વ્રતં કૃત્વા દ્વિજોત્તમ:

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો દુર્લભં મોક્ષમાપ્તવાન્ । વ્રતમસ્ય યદા વિપ્રા: પૃથિવ્યાં સઙ્કરિષ્યતિ

તદૈવ સર્વદુઃખં ચ મનુજસ્ય વિનશ્યતિ। એવં નારાયણેનોક્તં નારદાય મહાત્મને

મયા તત્કથિતં વિપ્રા: કિમન્યત્કથયામિ વ:॥
"ઋષય ઊચુ:। તસ્માદ્વિપ્રાચ્છ્રુતં કેન પૃથિવ્યાં ચરિતં મુને॥ તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામ: શ્રદ્ધાસ્માકં પ્રજાયતે

"સૂત ઉવાચ॥ શ્રૃણુધ્વં મુનય: સર્વે વ્રતં યેન કૃતં ભુવિ ॥ એકદા સ દ્વિજવરો યથાવિભવવિસ્તરૈ:

બન્ધુભિ:સ્વજનૈ: સાર્ધં વ્રતં કર્તું સમુદ્યત:॥ એતસ્મિન્નન્તરે કાલે કાષ્ઠક્રેતા સમાગમત્

બહિ:કાષ્ઠં ચ સંસ્થ્યાપ્ય વિપ્રસ્ય ગૃહમાયયૌ॥ તૃષ્ણયા પીડિતાત્મા ચ દૃષ્ટ્વા વિપ્રંકૃત વ્રતમ્

પ્રણિપત્ય દ્વિજં પ્રાહ કિમિદં ક્રિયતે ત્વયા ॥ કૃતે કિં ફલમાપ્નોતિ વિસ્તરાદ્વાદ મે પ્રભો

"વિપ્ર ઉવાચ॥ સત્યનારાયણસ્યેદં વ્રતં સર્વેપ્સિતપ્રદમ્॥ તસ્ય પ્રસાદાન્મે સર્વં ધનધાન્યાદિકં મહત્

તસ્માદેતદ્ વ્રતં જ્ઞાત્વા કાષ્ઠવિક્રેતાતિહર્ષિત:॥ પપૌ જલં પ્રસાદં ચ ભુક્ત્વા સ નગરં યયૌ

સત્યનારાયણં દેવં મનસા ઇત્યચિન્તયત્ ॥ કાષ્ઠં વિક્રયતો ગ્રામે પ્રાપ્યતે ચાદ્ય યદ્‌ધનમ્

તેનૈવ સત્યદેવસ્ય કરિષ્યે વ્રતમુત્તમમ્॥ ઇતિસઞ્ચિન્ત્ય મનસા કાષ્ઠં ધૃત્વા તુ મસ્તકે

જગામ નગરે રમ્યે ધનિનાં યત્ર સંસ્થિતિ:॥ તદ્દિને કાષ્ઠમૂલ્યં ચ દ્વિગુણં પ્રાપ્તવાનસૌ

તત: પ્રસન્નહૃદય: સુપક્વં કદલીફલમ્॥ શર્કરાઘૃતદુગ્ધં ચ ગોધૂમસ્ય ચ ચૂર્ણકમ્

કૃત્વૈકત્ર સપાદં ચ ગૃહીત્વા સ્વગૃહં યયૌ॥ તતો બન્ધૂન્સમાહૂય ચકાર વિધિના વ્રતમ્

તદવ્રતસ્ય પ્રભાવેણ ધનપુત્રાન્વિતોઽભવત્। ઇહલોકે સુખં ભુંક્ત્વા ચાન્તે સત્યપુરં યયૌ

"અનુવાદ:-
સૂત જી બોલે – હે ઋષિયોં! જિસને પહલે સમય મેં ઇસ વ્રત કો કિયા થા ઉસકા ઇતિહાસ કહતા હૂઁ, ધ્યાન સે સુનો! સુંદર કાશીપુરી નગરી મેં એક અત્યંત નિર્ધન બ્રાહ્મણ રહતા થા। ભૂખ પ્યાસ સે પરેશાન વહ ધરતી પર ઘૂમતા રહતા થા। બ્રાહ્મણોં સે પ્રેમ કરને વાલે ભગવાન ને એક દિન બ્રાહ્મણ કા વેશ ધારણ કર ઉસકે પાસ જાકર પૂછા – હે વિપ્ર! નિત્ય દુખી હોકર તુમ પૃથ્વી પર ક્યૂઁ ઘૂમતે હો? દીન બ્રાહ્મણ બોલા – મૈં નિર્ધન બ્રાહ્મણ હૂઁ। ભિક્ષા કે લિએ ધરતી પર ઘૂમતા હૂઁ।
હે ભગવન્ ! યદિ આપ ઇસકા કોઈ ઉપાય જાનતે હો તો કૃપાકર બતાઇએ। વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ કહતા હૈ કિ સત્યનારાયણ ભગવાન મનોવાંછિત ફલ દેને વાલે હૈં ઇસલિએ તુમ ઉનકા પૂજન કરો। ઇસે કરને સે મનુષ્ય સભી દુખોં સે મુક્ત હો જાતા હૈ। વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ બનકર આએ સત્યનારાયણ ભગવાન ઉસ નિર્ધન બ્રાહ્મણ કો વ્રત કા સારા વિધાન બતાકર અન્તર્ધાન હો ગએ। બ્રાહ્મણ મન હી મન સોચને લગા કિ જિસ વ્રત કો વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ કરને કો કહ ગયા હૈ મૈં ઉસે અવશ્ય કરૂઁગા। યહ નિશ્ચય કરને કે બાદ ઉસે રાત મેં નીઁદ નહીં આઈ।
વહ સવેરે ઉઠકર સત્યનારાયણ ભગવાન કે વ્રત કા નિશ્ચય કર ભિક્ષા કે લિએ ચલા ગયા। ઉસ દિન નિર્ધન બ્રાહ્મણ કો ભિક્ષા મેં બહુત ધન મિલા। જિસસે ઉસને બંધુ-બાઁધવોં કે સાથ મિલકર શ્રી સત્યનારાયણ ભગવાન કા વ્રત સંપન્ન કિયા। ભગવાન સત્યનારાયણ કા વ્રત સંપન્ન કરને કે બાદ વહ નિર્ધન બ્રાહ્મણ સભી દુખોં સે છૂટ ગયા ઔર અનેક પ્રકાર કી સંપત્તિયોં સે યુક્ત હો ગયા। ઉસી સમય સે યહ બ્રાહ્મણ હર માહ ઇસ વ્રત કો કરને લગા।
ઇસ તરહ સે સત્યનારાયણ ભગવાન કે વ્રત કો જો મનુષ્ય કરેગા વહ સભી પ્રકાર કે પાપોં સે છૂટકર મોક્ષ કો પ્રાપ્ત હોગા। જો મનુષ્ય ઇસ વ્રત કો કરેગા વહ ભી સભી દુખોં સે મુક્ત હો જાએગા। સૂત જી બોલે કિ ઇસ તરહ સે નારદ જી સે નારાયણ જી કા કહા હુઆ શ્રીસત્યનારાયણ વ્રત કો મૈને તુમસે કહા। હે વિપ્રો ! મૈં અબ ઔર ક્યા કહૂઁ? ઋષિ બોલે – હે મુનિવર ! સંસાર મેં ઉસ વિપ્ર સે સુનકર ઔર કિસ-કિસ ને ઇસ વ્રત કો કિયા, હમ સબ ઇસ બાત કો સુનના ચાહતે હૈં। ઇસકે લિએ હમારે મન મેં શ્રદ્ધા કા ભાવ હૈ। સૂત જી બોલે – હે મુનિયોં ! જિસ-જિસ ને ઇસ વ્રત કો કિયા હૈ, વહ સબ સુનો ।
એક સમય વહી વિપ્ર ધન વ ઎શ્વર્ય કે અનુસાર અપને બંધુ-બાઁધવોં કે સાથ ઇસ વ્રત કો કરને કો તૈયાર હુઆ। ઉસી સમય એક એક લકડી બેચને વાલા લકડહાડા આયા ઔર લકડિયાઁ બાહર રખકર અંદર બ્રાહ્મણ કે ઘર મેં ગયા। પ્યાસ સે દુખી વહ લકડહારા બ્રાહ્મણ કો વ્રત કરતે દેખ વિપ્ર કો નમસ્કાર કર પૂછને લગા કિ આપ યહ ક્યા કર રહે હૈં તથા ઇસે કરને સે ક્યા ફલ મિલેગા? કૃપયા મુઝે ભી બતાએઁ।બ્રાહ્મણ ને કહા કિ સબ મનોકામનાઓં કો પૂરા કરને વાલા યહ સત્યનારાયણ ભગવાન કા વ્રત હૈ।ઇનકી કૃપા સે હી મેરે ઘર મેં ધન ધાન્ય આદિ કી વૃદ્ધિ હુઈ હૈ।
વિપ્ર સે સત્યનારાયણ વ્રત કે બારે મેં જાનકર લકડહારા બહુત પ્રસન્ન હુઆ । ચરણામૃત લેકર વ પ્રસાદ ખાને કે બાદ વહ અપને ઘર ગયા। લકડહારે ને અપને મન મેં સંકલ્પ કિયા કિ આજ લકડી બેચને સે જો ધન મિલેગા ઉસી સે શ્રીસત્યનારાયણ ભગવાન કા ઉત્તમ વ્રત કરૂઁગા। મન મેં ઇસ વિચાર કો લે લકડહારા સિર પર લકડિયાઁ રખ ઉસ નગર મેં બેચને ગયા જહાઁ ધની લોગ જ્યાદા રહતે થે। ઉસ નગર મેં ઉસે અપની લકડિયોં કા દામ પહલે સે ચાર ગુના અધિક મિલા ।
લકડહારા પ્રસન્નતા કે સાથ દામ લેકર કેલે, શક્કર, ઘી, દૂધ, દહી ઔર ગેહૂઁ કા આટા લે ઔર સત્યનારાયણ ભગવાન કે વ્રત કી અન્ય સામગ્રિયાઁ લેકર અપને ઘર ગયા। વહાઁ ઉસને અપને બંધુ-બાઁધવોં કો બુલાકર વિધિ વિધાન સે સત્યનારાયણ ભગવાન કા પૂજન ઔર વ્રત કિયા। ઇસ વ્રત કે પ્રભાવ સે વહ બૂઢા લકડહારા ધન પુત્ર આદિ સે યુક્ત હોકર સંસાર કે સમસ્ત સુખ ભોગ અંત કાલ મેં બૈકુંઠ ધામ ચલા ગયા।
(ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે સત્યનારાયણવ્રતકથાયાં