સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.233

સત્યનારાયણવ્રતકથાઃવિશેષવ્રતપૂજાઃ - બુધાષ્ટમીવ્રતાઙ્ગપૂજાવિધિ:
॥અથ-કથા॥
"વ્યાસ-ઉવાચ ॥
"એકદા નૈમિષારણ્યે ઋષય: શૌનકાદય:॥ પપ્રચ્છુર્મુનય:સર્વે સૂતં પૌરાણિકં ખલુ

ઋષય ઊચુ:।
વ્રતેન તપસા કિંવા પ્રાપ્યતે વાઞ્છિતં ફલમ્ ॥ તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામ: કથયસ્વ મહામુને

॥સૂત ઉવાચ॥
નારદેનૈવ સમ્પૃષ્ટો ભગવાન્ કમલાપિત:॥ સુરર્ષયે યથૈવાહ તચ્છૃણુધ્વં સમાહિતા:

એકદા નારદો યોગી પરાનુગ્રહકાઙ્ક્ષયા॥ પર્યટન્ વિવિધાન્લોકાન્ મર્ત્યલોકમુપાગત:

તતો દૃષ્ટવા જનાન્સર્વાન્નાનાક્લેશસમન્વિતાન્॥ નાનાયોનિસમુત્પન્નાન્ક્લિશ્યમાનાન્ સ્વકર્મભિ:।૫॥
કેનોપાયેન ચૈતેષાં દુઃખનાશો ભવેદ ધ્રુવમ્। ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા વિષ્ણુલોકં ગતસ્તદા

તત્ર નારાયણં દેવં શુક્લવર્ણં ચતુર્ભુજમ્। શઙખચક્રગદાપદ્મવનમાલાવિભૂષિતમ્

દ્દષ્ટવા તં દેવદેવેશં સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥
-નારદ ઉવાચ॥ નમો વાઙમનસાતીતરૂપાયાનન્તશક્તયે

આદિમધ્યાન્તહીનાય નિર્ગુણાય ગુણત્મને ॥ સર્વેષામાદિભૂતાય ભક્તાનામાર્તિનાશિને

શ્રુત્વા સ્તોત્રં તતો વિષ્ણુર્નારદં પ્રત્યભાષત॥
-શ્રીભગવાનુવાચ॥ કિમર્થમાગતોઽસિ ત્વં કિ તે મનસિ વર્તતે

કથયસ્વ મહાભાગ તત્સર્વં કથયામિ તે॥ નારદ ઉવાચ॥ મર્ત્યલોકે જના: સર્વે નાનાક્લેશસમન્વિતા:॥
નાનાયોનિસમુત્પન્ના:પચ્યન્તે પાપકર્મભિ:

તત્કથં શમયેન્નાથ લઘૂપાયેન તદ્વદ॥ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્સર્વં કૃપાસ્તિ યદિ તે મયિ

"શ્રીભગવાનુવાચ॥
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા વત્સ લોકાનુગ્રહકાઙ્ક્ષયા॥ યત્કૃત્વા મુચ્યતે મોહાત્તચ્છૃણુષ્વ વદામિ તે

વ્રતમસ્તિ મહત્પુણ્યં સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ દુર્લભમ્ ॥ તવ સ્નેહાન્મયા વત્સ પ્રકાશ:ક્રિયતેઽધુના

સત્યનારાયણસ્યૈવ વ્રતં સમ્યગ્વિધાનત:॥ કૃત્વા સદ્ય:સુખં ભુક્ત્ત્વાપરત્ર મોક્ષમાપ્નુયાત્

તચ્છુત્વા ભગવદ્વાક્યં નારદો મુનિરબ્રવીત્॥
"નારદ ઉવાચ ॥ કિમ્ફલં કિંવિધાનઞ્ચ કૃતં કેનૈવ તદ્ વ્રતમ્

તત્સર્વં વિસ્તરાદ્ બ્રૂહિ કદા કાર્યં હિ તદ વ્રતમ્॥ દુઃખશોકાદિશમનં ધનધાન્યપ્રવર્ધનમ્

સૌભાગ્યસન્તતિકરં સર્વત્ર વિજયપ્રદમ્। યસ્મિન્ કસ્મિન્દિને મર્ત્યો ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિત:।૧૮॥
સત્યનારાયણં દેવં યજેચ્ચૈવ નિશામુખે॥ બ્રાહ્મણૈર્બાન્ધબૈશ્ચૈવ સહિતો ધર્મતત્પર:

નૈવેદ્યં ભક્તિતો દદ્યાત્સપાદં ભક્તિસંયુતમ્॥ રમ્ભાફલં ઘૃતં ક્ષીરં ગોધૂમસ્ય ચ ચૂર્ણાકમ્

અભાવે શાલિચૂર્ણં વા શર્કરા ચ ગુડસ્તથા। સપાદં સર્વભક્ષ્યાણિ ચૈકીકૃત્ય નિવેદયેત્

વિપ્રાય દક્ષિણાં દદ્યાત્કથાં શ્રુત્વા જનૈ: સહ॥ તતશ્ચ બન્ધુભિ: સાર્ધં વિપ્રાંશ્ચ પ્રતિભોજયેત્

પ્રસાદં ભક્ષયેદ્ભક્ત્યા નૃત્યગીતાદિકં ચરેત્ ॥ તતશ્ચ સ્વગૃહં ગચ્છેત્સત્યનારાયણં સ્મરન્

એવં કૃતે મનુષ્યાણાં વાઞ્છાસિદ્ધિર્ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥ વિશેષત: કલિયુગે લઘૂપાયોઽસ્તિ ભૂતલે

"અનુવાદ:-શ્રી વ્યાસજી ને કહા- એક સમય નૈમિષારણ્ય તીર્થ મેં શૌનક આદિ હજારોં ઋષિ-મુનિયોં ને પુરાણોં કે મહાજ્ઞાની શ્રી સૂતજી સે પૂછા કિ વહ વ્રત-તપ કૌન સા હૈ, જિસકે કરને સે મનવાંછિત ફલ પ્રાપ્ત હોતા હૈ। હમ સભી વહ સુનના ચાહતે હૈં। કૃપા કર સુનાએઁ। શ્રી સૂતજી બોલે- ઐસા હી પ્રશ્ન નારદ ને કિયા થા। જો કુછ ભગવાન કમલાપતિ ને કહા થા, આપ સબ ઉસે સુનિએ।
પરોપકાર કી ભાવના લેકર યોગી નારદ કઈ લોકોં કી યાત્રા કરતે-કરતે મૃત્યુ લોક મેં આ ગએ। વહાઁ ઉન્હોંને દેખા કિ લોગ ભારી કષ્ટ ભોગ રહે હૈં। પિછલે કર્મોં કે પ્રભાવ સે અનેક યોનિયોં મેં ઉત્પન્ન હો રહે હૈં। દુઃખીજનોં કો દેખ નારદ સોચને લગે કિ ઇન પ્રાણિયોં કા દુઃખ કિસ પ્રકાર દૂર કિયા જાએ। મન મેં યહી ભાવના રખકર નારદજી વિષ્ણુ લોક પહુઁચે। વહાઁ નારદજી ને ચાર ભુજાધારી સત્યનારાયણ કે દર્શન કિએ, જિન્હોંને શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ અપની ભુજાઓં મેં લે રખા થા ઔર ઉનકે ગલે મેં વનમાલા પડી થી।
નારદજી ને સ્તુતિ કી ઔર કહા કિ મન-વાણી સે પરે, અનંત શક્તિધારી, આપકો પ્રણામ હૈ। આદિ, મધ્ય ઔર અંત સે મુક્ત સર્વઆત્મા કે આદિકારણ શ્રી હરિ આપકો પ્રણામ। નારદજી કી સ્તુતિ સુન વિષ્ણુ ભગવાન ને પૂછા- હે નારદ! તુમ્હારે મન મેં ક્યા હૈ? વહ સબ મુઝે બતાઇએ। ભગવાન કી યહ વાણી સુન નારદજી ને કહા- મર્ત્ય લોક કે સભી પ્રાણી પૂર્વ પાપોં કે કારણ વિભિન્ન યોનિયોં મેં ઉત્પન્ન હોકર અનેક પ્રકાર કે કષ્ટ ભોગ રહે હૈં।
યદિ આપ મુઝ પર કૃપાલુ હૈં તો ઇન પ્રાણિયોં કે કષ્ટ દૂર કરને કા કોઈ ઉપાય બતાએઁ। મૈં વહ સુનના ચાહતા હૂઁ।
શ્રી ભગવાન બોલે હે નારદ! તુમ સાધુ હો। તુમને જન-જન કે કલ્યાણ કે લિએ અચ્છા પ્રશ્ન કિયા હૈ। જિસ વ્રત કે કરને સે વ્યક્તિ મોહ સે છૂટ જાતા હૈ, વહ મૈં તુમ્હેં બતાતા હૂઁ। યહ વ્રત સ્વર્ગ ઔર મૃત્યુ લોક દોનોં મેં દુર્લભ હૈ। તુમ્હારે સ્નેહવશ મેં ઇસ વ્રત કા વિવરણ દેતા હૂઁ।
સત્યનારાયણ કા વ્રત વિધિપૂર્વક કરને સે તત્કાલ સુખ મિલતા હૈ ઔર અંતતઃ મોક્ષ કા અધિકાર મિલતા હૈ।
શ્રી ભગવાન કે વચન સુન નારદ ને કહા કિ પ્રભુ ઇસ વ્રત કા ફલ ક્યા હૈ? ઇસે કબ ઔર કૈસે ધારણ કિયા જાએ ઔર ઇસે કિસ-કિસ ને કિયા હૈ। શ્રી ભગવાન ને કહા દુઃખ-શોક દૂર કરને વાલા, ધન બઢાને વાલા।
સૌભાગ્ય ઔર સંતાન કા દાતા, સર્વત્ર વિજય દિલાને વાલા શ્રી સત્યનારાયણ વ્રત મનુષ્ય કિસી ભી દિન શ્રદ્ધા ભક્તિ કે સાથ કર સકતા હૈ।
સાયંકાલ ધર્મરત હો બ્રાહ્મણ કે સહયોગ સે ઔર બંધુ બાંધવ સહિત શ્રી સત્યનારાયણ કા પૂજન કરેં। ભક્તિપૂર્વક ખાને યોગ્ય ઉત્તમ પ્રસાદ (સવાયા) લેં। યહ પ્રસાદ કેલે, ઘી, દૂધ, ગેહૂઁ કે આટે સે બના હો।
યદિ ગેહૂઁ કા આટા ન હો, તો ચાવલ કા આટા ઔર શક્કર કે સ્થાન પર ગુડ મિલા દેં। સબ મિલાકર સવાયા બના નૈવેદ્ય અર્પિત કરેં। ઇસકે બાદ કથા સુનેં, પ્રસાદ લેં, બ્રાહ્મણોં કો દક્ષિણા દેં ઔર ઇસકે પશ્ચાત બંધુ-બાંધવોં સહિત બ્રાહ્મણોં કો ભોજન કરાએઁ।
પ્રસાદ પા લેને કે બાદ કીર્તન આદિ કરેં ઔર ફિર ભગવાન સત્યનારાયણ કા સ્મરણ કરતે હુએ સ્વજન અપને-અપને ઘર જાએઁ। ઐસે વ્રત-પૂજન કરને વાલે કી મનોકામના અવશ્ય પૂરી હોગી। કલિયુગ મેં વિશેષ રૂપ સે યહ છોટા-સા ઉપાય ઇસ પૃથ્વી પર સુલભ હૈ।
ઇતિ-શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે સત્યનારાયણવ્રતકથાયાં પ્રથમોઽધ્યાય: