સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.20-3

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
શ્રુતા મે વિવિધા ધર્માઃ સંહારાસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
કૃતા દેવેન સર્વેણ યે ચ દૃષ્ટાસ્ત્વયાનઘ

સામ્પ્રતં શ્રોતુમિચ્છામિ પ્રભાવં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ ।
ત્વયાનુભૂતં વિપ્રેન્દ્ર તન્મે ત્વં વક્તુમર્હસિ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રજાસંહારલક્ષણમ્ ।
યચ્ચિહ્નં દૃશ્યતે તત્ર યથા કલ્પો વિધીયતે

ઉલ્કાપાતાઃ સનિર્ઘાતા ભૂમિકમ્પસ્તથૈવ ચ ।
પતતે પાંશુવર્ષં ચ નિર્ઘોષશ્ચૈવ દારુણઃ

યક્ષકિન્નરગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ ।
સર્વે તે પ્રલયં યાન્તિ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે

પર્વતાઃ સાગરા નદ્યઃ સરાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
વૃક્ષાઃ શેષં સમાયાન્તિ વલ્લીજાતં તૃણાનિ ચ

એવં હિ વ્યાકુલીભૂતે સર્વૌષધિજલોજ્ઝિતે ।
કાષ્ઠભૂતે તુ સંજાતે ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

યાવત્પશ્યામિ મધ્યાહ્ને સ્નાનકાલ ઉપસ્થિતે ।
ત્રૈલોક્યં જ્વલનાકારં દુર્નિરીક્ષં દુરાસદમ્

દ્વૌ સૂર્યૌ પૂર્વતસ્તાત પશ્ચિમોત્તરયોસ્તથા ।
તથૈવ દક્ષિણે દ્વૌ ચ સૂર્યૌ દૃષ્ટૌ પ્રતાપિનૌ

દ્વૌ સૂર્યૌ નાગલોકસ્થૌ મધ્યે દ્વૌ ગગનસ્ય ચ ।
ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યાસ્તપન્તે સર્વતો દિશમ્

પૃથિવીમદહન્સર્વાં સશૈલવનકાનનામ્ ।
નાદગ્ધં દૃશ્યતે કિંચિદૃતે રેવાં ચ માં તથા

પૃથિવ્યાં દહ્યમાનાયાં હવિર્ગન્ધશ્ચ જાયતે ।
તતો મે શુષ્યતે ગાત્રં તૃષાપ્યેવં દુરાસદા

ન હિ વિન્દામિ પાનીયં શોષિતં ચ દિવાકરૈઃ ।
યાવત્કમણ્ડલું વીક્ષે શુષ્કં તત્રાપિ તજ્જલમ્

તતોઽહં શોકસંતપ્તો વિશેષાત્ક્ષુત્તૃષાર્દિતઃ ।
ઉત્પપાત ક્ષિતેરૂર્ધ્વં પશ્યમાનો દિવં પ્રતિ

તાવત્પશ્યામિ ગગને ગૃહં શૃઙ્ગારભૂષિતમ્ ।
તતસ્તજ્જ્ઞાતુકામોઽહં પ્રસ્થિતો રાજસત્તમ

પ્રાકારેણ વિચિત્રેણ કપાટાર્ગલભૂષિતમ્ ।
વિચિત્રશિખરોપેતં દ્વારદેશમુપાગતઃ

ષડશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનાં સમુચ્છ્રયે ।
તદર્ધં તુ પૃથક્ત્વેન કાઞ્ચનં રત્નભૂષિતમ્

તત્ર મધ્યે પરાં શય્યાં પશ્યામિ નૃપસત્તમ ।
શય્યોપરિ શયાનં તુ પુરુષં દિવ્યમૂર્ધજમ્

વિકુઞ્ચિતાગ્રકેશાન્તં સમસ્તં યોજનાયતમ્ ।
મુકુટેન વિચિત્રેણ દીપ્તિકાન્તેન શોભિતમ્

શ્યામં કમલપત્રાભં સુપ્રભં ચ સુનાસિકમ્ ।
સિંહાસ્યમાયતભુજં ગલ્લશ્મશ્રુવરાઙ્કિતમ્

ત્રિવલીભઙ્ગસુભગં કર્ણકુણ્ડલભૂષિતમ્ ।
વિશાલાભં સુપીનાઙ્ગં પાર્શ્વસ્વાવર્તભૂષિતમ્

શોભિતં કટિભાગેન વિભક્તં જાનુજઙ્ઘયોઃ ।
પદ્માઙ્કિતતલં દેવમાતામ્રસુનખાઙ્ગુલિમ્

મેઘનાદસુગમ્ભીરં સર્વાવયવસુન્દરમ્ ।
શય્યામધ્યગતં દેવમપશ્યં પુરુષોત્તમમ્

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં શયાનં દક્ષિણેન તુ ।
અક્ષસૂત્રોદ્યતકરં સૂર્યાયુતસમપ્રભમ્

તં દૃષ્ટ્વા ભક્તિમાન્દેવં સ્તોતુકામો વ્યવસ્થિતઃ ।
જયેશ જય વાગીશ જય દિવ્યાઙ્ગભૂષણ

જય દેવપતે શ્રીમન્સાક્ષાદ્બ્રહ્મ સનાતન ।
તવ લોકાઃ શરીરસ્થાસ્ત્વં ગતિઃ પરમેશ્વર

ત્વદાધારા હિ દેવેશ સર્વે લોકા વ્યવસ્થિતાઃ ।
ત્વં શ્રેષ્ઠઃ સર્વસત્ત્વાનાં ત્વં કર્તા ધરણીધરઃ

ત્વં હૌત્રમગ્નિહોત્રાણાં સૂત્રમન્ત્રસ્ત્વમેવ ચ ।
ગોકર્ણં ભદ્રકર્ણં ચ ત્વં ચ માહેશ્વરં પદમ્

ત્વં કીર્તિઃ સર્વકીર્તીનાં દૈન્યપાપપ્રણાશિની ।
ત્વં નૈમિષં કુરુક્ષેત્રં ત્વં ચ વિષ્ણુપદં પરમ્

ત્વયા તુ લીલયા દેવ પદાક્રાન્તા ચ મેદિની ।
ત્વયા બદ્ધો બલિર્દેવ ત્વયેન્દ્રસ્ય પદં કૃતમ્

ત્વં કલિર્દ્વાપરં દેવ ત્રેતા કૃતયુગં તથા ।
પ્રલમ્બદમનશ્ચ ત્વં સ્રષ્ટા ત્વં ચ વિનાશકૃત્

ત્વયા વૈ ધાર્યતે લોકાસ્ત્વં કાલઃ સર્વસંક્ષયઃ ।
ત્વયા હિ દેવ સૃષ્ટાસ્તાઃ સર્વા વૈ દેવયોનયઃ

ત્વં પન્થાઃ સર્વલોકાનાં ત્વં ચ મોક્ષઃ પરા ગતિઃ ।
બ્રહ્મા ત્વદુદ્ભવો દેવો રજોરૂપઃ સનાતનઃ ।
રુદ્રઃ ક્રોધોદ્ભવોઽપ્યેવં ત્વં ચ સત્ત્વે વ્યવસ્થિતઃ

એતચ્ચરાચરં દેવ ક્રીડનાર્થં ત્વયા કૃતમ્ ।
એવં સંતપ્તદેહેન સ્તુતો દેવો મયા પ્રભુઃ

ભક્ત્યા પરમયા રાજન્સર્વભૂતપતિઃ પ્રભુઃ ।
સ્તુવન્વૈ તત્ર પશ્યામિ વારિપૂર્ણાંસ્તતો ઘટાન્

તતો મયા વિસ્મૃતા યા તૃષા સા વર્ધિતા પુનઃ ।
ઉપાસર્પં તતસ્તસ્ય પાર્શ્વં વૈ પુરુષસ્ય હિ

પાનીયં પાતુકામેન ચિન્તિતં ચ મયા પુનઃ ।
નાપશ્યત હિ માં ચૈષ સુપ્તોઽપિ ન ચ બુધ્યતે

યસ્તુ પાપેન સંમૂઢઃ સુખં સુપ્તં પ્રબોધયેત્ ।
જાયતે તસ્ય પાપસ્ય બ્રહ્મહત્યાફલં મહત્

એવં સંચિન્ત્યમાને તુ દ્વિતીયો હ્યાગતઃ પુમાન્ ।
નેક્ષતે જલ્પતે કિંચિદ્વામસ્કન્ધે મૃગાજિની

જટી કમણ્ડલુધરો દણ્ડી મેખલયા વૃતઃ ।
ભસ્મોન્મૃદિતસર્વાઙ્ગો મહાતેજાસ્ત્રિલોચનઃ

યાવત્તં સ્તોતુકામોઽહમપશ્યં સ્વચ્છચક્ષુષા ।
તાવત્સર્વાઙ્ગસમ્ભૂત્યામહત્યા રૂપસમ્પદા

અપશ્યં સંવૃતાં નારીં સર્વાભરણભૂષિતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા તાં પતિતો ભૂમૌ જયસ્વેતિ બ્રુવંસ્તતઃ

જય રુદ્રાઙ્ગસમ્ભૂતે જયવાહિનિ સનાતનિ ।
જય કૌમારિ માહેન્દ્રિ વૈષ્ણવી વારુણી તથા

જય કૌબેરિ સાવિત્રિ જય ધાત્રિ વરાનને ।
તૃષ્ણયા તપ્તદેહસ્ય રક્ષાં કુરુ ચરાચરે

શ્રીદેવ્યુવાચ -
પ્રસન્ના વિપ્રશાર્દૂલ તવ વાક્યૈઃ સુશોભનૈઃ ।
વર્તતે માનસે યત્તે મયા જ્ઞાતં દ્વિજોત્તમ

શૃણુ વિપ્ર મમાપ્યસ્તિ વ્રતમેતત્સુદારુણમ્ ।
સ્ત્રીલઘુત્વાન્મયારબ્ધં દુષ્કરં મન્દમેધયા

યદિ ભાવી ચ મે પુત્રો ધર્મિષ્ઠો લોકવિશ્રુતઃ ।
વિપ્રસ્ય તુ સ્તનં દત્ત્વા પશ્ચાદ્દાસ્યામિ બાલકે

સ મે પુત્રઃ સમુત્પન્નો યથોક્તો મે મહામુને ।
સ્તનં પિબ ત્વં વિપ્રેન્દ્ર યદિ જીવિતુમિચ્છસિ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
અકાર્યમેતદ્વિપ્રાણાં યસ્ત્વિમં પિબતે સ્તનમ્ ।
પુનશ્ચૈવોપનયનં વ્રતસિદ્ધિં ન ગચ્છતિ

બ્રાહ્મણત્વં ત્રિભિર્લોકૈર્દુર્લભં પદ્મલોચને ।
સંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતો વિપ્રો યૈશ્ચ જાયેત તચ્છૃણુ

પ્રથમં ચૈવ નારીષુ સંસ્કારૈર્બીજવાપતમ્ ।
બીજપ્રક્ષેપણાદેવ બીજક્ષેપઃ સ ઉચ્યતે

તદન્તે ચ મહાભાગે ગર્ભાધાનં દ્વિતીયકમ્ ।
પુંસવનં તૃતીયં તુ સીમન્તં ચ ચતુર્થકમ્

પઞ્ચમં જાતકર્મ સ્યાન્નામ વૈ ષષ્ઠમુચ્યતે ।
નિષ્ક્રામઃ સપ્તમશ્ચૈવ હ્યન્નપ્રાશનમષ્ટમમ્

નવમં વૈ ચૂડકર્મ દશમં મૌઞ્જિબન્ધનમ્ ।
ઐષિકં દાર્વિકં ચૈવ સૌમિકં ભૌમિકં તથા

પત્નીસંયોજનં ચાન્યદ્દૈવકર્મ તતઃ પરમ્ ।
માનુષ્યં પિતૃકર્મ સ્યાદ્દશમાષ્ટાસુ શોભને

ભૂતં ભવ્યં તથેષ્ટં ચ પાર્વણં ચ તતઃ પરમ્

શ્રાદ્ધં શ્રાવણ્યામાગ્રયણં ચ ચૈત્રાશ્વયુજ્યાં દશપૌર્ણમાસ્યામ્ ।
નિરૂઢપશુસવનસૌત્રામણ્યગ્નિષ્ટોમાત્યગ્નિષ્ટોમાઃ

ષોડષીવાજપેયાતિરાત્રાપ્તોર્યામોદશવાજપેયાઃ ।
સર્વભૂતેષુ ક્ષાન્તિરનસૂયા શૌચમઙ્ગલમકાર્પણ્યમસ્પૃહેતિ

એભિરષ્ટચત્વારિંશદ્ભિઃ સંસ્કારૈઃ સંકૃતો બ્રાહ્મણો ભવતિ

એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગે ન તુ માં પાતુમર્હસિ ।
શિશુપેયં સ્તનં ભદ્રે કથં વૈ મદ્વિધઃ પિબેત્

મમૈતદ્વચનં શ્રુત્વા નારી વચનમબ્રવીત્

યદિ ત્વં ન પિબેઃ સ્તન્યં પયો બાલો મરિષ્યતિ ।
શ્રૂયતે ત્રિષુ લોકેષુ વેદેષુ ચ સ્મૃતિષ્વપિ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો ભ્રૂણહત્યા ન મુઞ્ચતિ

ભવિત્રી તવ હત્યા ચ મહાભાગવતઃ પુનઃ ।
જન્માનિ ચ શતાન્યષ્ટૌ ક્લિશ્યતે ભ્રૂણહત્યયા

મૃતઃ શુનત્વં ચાપ્નોતિ વર્ષાણાં તુ શતત્રયમ્ ।
તતસ્તસ્ય ક્ષયે જાતે કાકયોનિં વ્રજેત્પુનઃ

તત્રાપિ ચ શતાન્યષ્ટૌ ક્લિશ્યતે પાપકર્મણિ ।
વરાહો દશ જન્માનિ તદન્તે જાયતે કૃમિઃ

તતશ્ચારોહિણીં પ્રાપ્ય ગોગજાશ્વનૃજન્મભાક્ ।
શ્રૂયતે શ્રુતિશાસ્ત્રેષુ વેદેષુ ચ પરંતપ

સર્વપાપાધિકં પાપં બાલહત્યા દ્વિજોત્તમ ।
બાલહત્યાયુતો વિપ્રઃ પચ્યતે નરકે ધ્રુવમ્

વર્ષાણિ ચ શતાન્યષ્ટૌ પ્રાપ્નોતિ યમયાતનામ્ ।
તસ્માદલ્પતરો દોષઃ પિબતો મે સ્તનં તવ

તથૈવાપિબતઃ પાપં જાયતે બહુવર્ષિકમ્ ।
ક્ષુધાતૃષાવિરામસ્તે પુણ્યં ચ પિબતઃ સ્તનમ્

અતો ન ચેતઃ સંદિગ્ધં કર્તવ્યમિહ કર્હિચિત્ ।
એહિ વિપ્ર યથાકામં બાલાર્થે પિબ મે સ્તનમ્

તતોઽહં વચનં શ્રુત્વા સ્તનં પાતું સમુદ્યતઃ ।
ન ચ તૃપ્તિં વિજાનામિ પિબતઃ સ્તનમુત્તમમ્

ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ ભારતૈવં શતાનિ ચ ।
તતઃ પ્રબુદ્ધોત્સઙ્ગેઽહં માયાનિદ્રાવિમોહિતઃ

નિદ્રાવિગતમોહોઽહં યાવત્પશ્યામિ પાણ્ડવ ।
તાવત્સુપ્તં ન પશ્યામિ ન ચ તં બાલકં વિભો

ચતુરસ્તાંશ્ચ વૈ કુમ્ભાન્ પશ્યામિ તત્ર ભારત ।
ન ચ પશ્યામિ તાં દેવીં ગતા વૈ કુત્રચિચ્ચ તે

એવં વિમૃશ્યમાનસ્ય ચિન્તયાનસ્ય તિષ્ઠતઃ ।
ઈષદ્ધસિતયા વાચા દેવી વચનમબ્રવીત્

શ્રીદેવ્યુવાચ -
કૃષ્ણઃ સ પુરુષઃ સુપ્તો દ્વિતીયોઽપ્યાગતો હરઃ ।
યે ચત્વારશ્ચ તે કુમ્ભાઃ સમુદ્રાસ્તે દ્વિજોત્તમ

યશ્ચ બાલસ્ત્વયા દૃષ્ટો બ્રાહ્મા લોકપિતામહઃ ।
અહં ચ પૃથિવી જ્ઞેયા સપ્તદ્વીપા સર્વતા

યા ગતા ત્વાં પરિત્યજ્ય ભૂતલે સુપ્રતિષ્ઠિતા ।
ઇમાં ચ પ્રેક્ષસે વિપ્ર નર્મદાં સરિતાં વરામ્

સર્વસત્ત્વોપકારાય બૃહતે પુણ્યલક્ષણા ।
રેવાનદી તુ વિખ્યાતા ન મૃતા તેન નર્મદા

એવં જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ સ્વસ્થો ભવ મહામુને ।
ઇત્યુક્ત્વા માં તદા દેવી તત્રૈવાન્તરધીયત

એવં હિ શેતે ભગવાન્સત્ત્વસ્થઃ પ્રલયે સદા ।
સત્ત્વરૂપો મહાદેવો યદાધારે જગત્સ્થિતમ્

એવં મયાનુભૂતં તુ દૃષ્ટમાશ્ચર્યમુત્તમમ્ ।
સર્વપાપહરં પુણ્યં કથિતં તે નરોત્તમ

વિષ્ણોશ્ચરિતમિત્યુક્તં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્ ।
ભૂય એવ મહાબાહો કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે વારાહકલ્પવૃત્તાન્તવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ ॥