સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.142

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેન્મહારાજ રુક્મિણીતીર્થમુત્તમમ્ ।
યત્રૈવ સ્નાનમાત્રેણ રૂપવાન્સુભગો ભવેત્

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં તૃતીયાયાં વિશેષતઃ ।
સ્નાનં સમાચરેત્તત્ર ન ચેહ જાયતે પુનઃ

યઃ સ્નાત્વા રુક્મિણીતીર્થે દાનં દદ્યાત્તુ કાંચનમ્ ।
તત્તીર્થસ્ય પ્રભાવેન શોકં નાપ્નોતિ માનવઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
તીર્થસ્યાસ્ય કથં જાતો મહિમેદૃઙ્મુનીશ્વર ।
રૂપસૌભાગ્યદં યેન તીર્થમેતદ્બ્રવીહિ મે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
કથયામિ યથાવૃત્તમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
કથિતં પૂર્વતો વૃદ્ધૈઃ પારમ્પર્યેણ ભારત

તં તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ ।
નગરં કુણ્ડિનં નામ ભીષ્મકઃ પરિપાતિ હિ

હસ્ત્યશ્વરથસમ્પન્નો ધનાઢ્યોઽતિ પ્રતાપવાન્ ।
સ્ત્રીસહસ્રસ્ય મધ્યસ્થઃ કુરુતે રાજ્યમુત્તમમ્

તસ્ય ભાર્યા મહાદેવી પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી ।
તસ્યામુત્પાદયામાસ પુત્રમેકં ચ રુક્મકમ્

દ્વિતીયા તનયા જજ્ઞે રુક્મિણી નામ નામતઃ ।
તદાશરીરિણી વાચા રાજાનં તમુવાચ હ

ચતુર્ભુજાય દાતવ્યા કન્યેયં ભુવિ ભીષ્મક ।
એવં તદ્વચનં શ્રુત્વા જહર્ષ પ્રિયયા સહ

બ્રાહ્મણૈઃ સહ વિદ્વદ્ભિઃ પ્રવિષ્ટઃ સૂતિકાગૃહમ્ ।
સ્વસ્તિકં વાચયિત્વાસ્યાશ્ચક્રે નામેતિ રુક્મિણી

યતઃ સુવર્ણતિલકો જન્મના સહ ભારત ।
તતઃ સા રુક્મિણીનામ બ્રાહ્મણૈઃ કીર્તિતા તદા

તતઃ સા કાલપર્યાયાદષ્ટવર્ષા વ્યજાયત ।
પૂર્વોક્તં ચૈવ તદ્વાક્યમશરીરિણ્યુદીરિતમ્

સ્મૃત્વા સ્મૃત્વાથ નૃપતિશ્ચિન્તયામાસ ભૂપતિઃ ।
કસ્મૈ દેયા મયા બાલા ભવિતા કશ્ચતુર્ભુજઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તાવદ્રૈવતાત્પર્વતોત્તમાત્ ।
મુખ્યશ્ચેદિપતિસ્તત્ર દમઘોષઃ સમાગતઃ

પ્રવિષ્ટો રાજસદનં યત્ર રાજા સ ભીષ્મકઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા ચાગતં ગેહે પૂજયામાસ ભૂપતિઃ

આસનં વિપુલં દત્ત્વા સભાં ગત્વા નિવેશિતઃ ।
કુશલં તવ રાજેન્દ્ર દમઘોષ શ્રિયાયુત

પુણ્યાહમદ્ય સંજાતમહં ત્વદ્દર્શનોત્સુકઃ ।
કન્યા મદીયા રાજેન્દ્ર હ્યષ્ટવર્ષા વ્યજાયત

ચતુર્ભુજાય દાતવ્યા વાગુવાચાશરીરિણી ।
ભીષ્મકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દમઘોષોઽબ્રવીદિદમ્

ચતુર્ભુજો મમ સુતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ ।
તસ્યેયં દીયતાં કન્યા શિશુપાલસ્ય ભીષ્મક

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દમઘોષસ્ય ભૂમિપ ।
ભીષ્મકેન તતો દત્તા શિશુપાલાય રુક્મિણી

પ્રારબ્ધં મઙ્ગલં તત્ર ભીષ્મકેણ યુધિષ્ઠિર ।
દિક્ષુ દેશાન્તરેષ્વેવ યે વસન્તિ સ્વગોત્રજાઃ

નિમન્ત્રિતાસ્તુ તે સર્વે સમાજગ્મુર્યથાક્રમમ્ ।
તતો યાદવવંશસ્ય તિલકૌ બલકેશવૌ

નિમન્ત્રિતૌ સમાયાતૌ કુણ્ડિનં ભીષ્મકસ્ય તુ ।
ભીષ્મકેણ યથાન્યાયં પૂજિતૌ તૌ યદૂત્તમૌ

તતઃ પ્રદોષસમયે રુક્મિણી કામમોહિની ।
સખીભિઃ સહિતા યાતા પૂર્બહિશ્ચામ્બિકાર્ચને

સાપશ્યત્તત્ર દેવેશં ગોપવેષધરં હરિમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા મોહમાપન્ના કામેન કલુષીકૃતા

કેશવોઽપિ ચ તાં દૃષ્ટ્વા સંકર્ષણમુવાચ હ ।
સ્ત્રીરત્નપ્રવરં તાત હર્તવ્યમિતિ મે મતિઃ

કેશવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સંકર્ષણ ઉવાચ હ ।
ગચ્છ કૃષ્ણ મહાબાહો સ્ત્રીરત્નં ચાશુ ગૃહ્યતામ્

અહં ચ તવ માર્ગેણ હ્યાગમિષ્યામિ પૃષ્ઠતઃ ।
દાનવાનાં ચ સર્વેષાં કુર્વંશ્ચ કદનં મહત્

સંકર્ષણમતં પ્રાપ્ય કેશવઃ કેશિસૂદનઃ ।
યયૌ કન્યાં ગૃહીત્વા તુ રથમારોપ્ય સત્વરમ્

નિર્ગતઃ સહસા રાજન્વેગેનૈવાનિલો યથા ।
હાહાકારસ્તદા જાતો ભીષ્મકસ્ય પુરે મહાન્

નિર્ગતા દાનવાઃ ક્રુદ્ધા વેલા ઇવ મહોદધેઃ ।
ગર્જન્તઃ સાયુધાઃ સર્વે ધાવન્તો રથવર્ત્મનિ

બલદેવં તતઃ પ્રાપ્તા રથમાર્ગાનુગામિનમ્ ।
તેષાં યુદ્ધં બલસ્યાસીત્સર્વલોકક્ષયંકરમ્

યથા તારામયે પૂર્વં સઙ્ગ્રામે લોકવિશ્રુતે ।
ગદાહસ્તો મહાબાહુસ્ત્રૈલોક્યેઽપ્રતિમો બલઃ

હલેનાકૃષ્ય સહસા ગદાપાતૈરપાતયત્ ।
અશક્યો દાનવૈર્હન્તું બલભદ્રો મહાબલઃ

બભઞ્જ દાનવાન્સર્વાંસ્તસ્થૌ ગિરિરિવાચલઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા ચ બલં ક્રુદ્ધં દુર્ધર્ષં ત્રિદશૈરપિ

ભીષ્મપુત્રો મહાતેજા રુક્મીનાં મહયશાઃ ।
નરાણામતિશૂરાણામક્ષૌહિણ્યા સમન્વિતઃ

બલભદ્રમતિક્રમ્ય તતો યુદ્ધે નિરાકરોત્ ।
તદ્યુદ્ધં વઞ્ચયિત્વા તુ રથમાર્ગેણ સત્વરમ્

કેશવોઽપિ તદા દેવો રુક્મિણ્યા સહિતો યયૌ ।
વિન્ધ્યં તુ લઙ્ઘયિત્વાગ્રે ત્રૈલોક્યગુરુરવ્યયઃ

નર્મદાતટમાપેદે યત્ર સિદ્ધઃ પુરા પુનઃ ।
અજેયો યેન સંજાતસ્તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

એતસ્માત્કારણાત્તાત યોધનીપુરમુચ્યતે ।
રુક્મોઽપિ દાનવેન્દ્રોઽસૌ પ્રાપ્તઃ

પ્રત્યુવાચાચ્યુતં ક્રુદ્ધસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ મા વ્રજ ।
અદ્ય ત્વાં નિશિતૈર્બાણૈર્નેષ્યામિ યમસાદનમ્

એવં પરસ્પરં વીરૌ જગર્જતુરુભાવપિ ।
તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ઘોરં તારકાગ્નિજસન્નિભમ્

ચિક્ષેપ શરજાલાનિ કેશવં પ્રતિ દાનવઃ ।
નાનુચિન્ત્ય શરાંસ્તસ્ય કેશવઃ કેશિસૂદનઃ

તતો વિષ્ણુઃ સ્વયં ક્રુદ્ધશ્ચક્રં ગૃહ્ય સુદર્શનમ્ ।
સમ્પ્રહરત્યમું યાવદ્રુક્મિણ્યાત્ર નિવારિતઃ

ત્વાં ન જાનાતિ દેવેશં ચતુર્બાહું જનાર્દનમ્ ।
દર્શયસ્વ સ્વકં રૂપં દયાં કૃત્વા મમોપરિ

એવમુક્તસ્તુ રુક્મિણ્યા દર્શયામાસ ભારત ।
દેવા દૃષ્ટ્વાપિ તદ્રૂપં સ્તુવન્ત્યાકાશસંસ્થિતાઃ ।
દિવ્યં ચક્ષુસ્તદા દેવો દદૌ રુક્મસ્ય ભારત

રુક્મ ઉવાચ -
યન્મયા પાપનિષ્ઠેન મન્દભાગ્યેન કેશવ ।
સાયકૈરાહતં વક્ષસ્તત્સર્વં ક્ષન્તુમર્હસિ

પૂર્વં દત્તા સ્વયં દેવ જાનકી જનકેન વૈ ।
મયા પ્રદત્તા દેવેશ રુક્મિણી તવ કેશવ

ઉદ્વાહય યથાન્યાયં વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।
રુક્મસ્ય વચનં શ્રુત્વા તતસ્તુષ્ટો જગદ્ગુરુઃ

બભાષે દેવદેવેશો રુક્મિણં ભીષ્મકાત્મજમ્ ।
ગચ્છ સ્વકં પુરં મા ભૈઃ કુરુ રાજ્યમકણ્ટકમ્

કેશવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રુક્મો દાનવપુંગવઃ ।
તં પ્રણમ્ય જગન્નાથં જગામ ભવનં પિતુઃ

ગતે રુક્મે તદા કૃષ્ણઃ સમામન્ત્ર્ય દ્વિજોત્તમાન્ ।
મરીચિમત્ર્યઙ્ગિરસં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્

વસિષ્ઠં ચ મહાભાગમિત્યેતે સપ્ત માનસાઃ ।
ઇત્યેતે બ્રાહ્મણાઃ સપ્ત પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ

ક્ષમાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિરલંકૃતાઃ ।
ઇત્યેવં બ્રહ્મપુત્રાશ્ચ સત્યવન્તો મહામતે

નર્મદાતટમાશ્રિત્ય નિવસન્તિ જિતેન્દ્રિયાઃ ।
તપઃસ્વાધ્યાયનિરતા જપહોમપરાયણાઃ

નિમન્ત્રિતાસ્તુ રાજેન્દ્ર કેશવેન મહાત્મના ।
શ્રાદ્ધં કૃત્વા યથાન્યાયં બ્રહ્મોક્તવિધિના તતઃ

હરિસ્તાન્પૂજયામાસ સપ્તબ્રહ્મર્ષિપુંગવાન્ ।
પ્રદદૌ દ્વાદશ ગ્રામાંસ્તેભ્યસ્તત્ર જનાર્દનઃ

યાવચ્ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ યાવત્તિષ્ઠતિ મેદિની ।
તાવદ્દાનં મયા દત્તં પરિપન્થી ન કશ્ચન

મદ્દત્તં પાલયિષ્યન્તે યે નૃપા ગતકલ્મષાઃ ।
તેભ્યઃ સ્વસ્તિ કરિષ્યામિ દાસ્યામિ પરમાં ગતિમ્

યાવદ્ધિ યાન્તિ લોકેષુ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
તાવત્તે દિવિ મોદન્તે મદ્દત્તપરિપાલકાઃ

યસ્તુ લોપયતે મૂઢો દત્તં વઃ પૃથિવીતલે ।
નરકે તસ્ય વાસઃ સ્યાદ્યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્

સ્વદત્તા પરદત્તા વા પાલનીયા વસુંધરા ।
યસ્ય યસ્ય યદા ભૂમિસ્તસ્ય તસ્ય તદા ફલમ્

સ્વદત્તાં પરદત્તાં વા યો હરેત વસુંધરામ્ ।
સ વિષ્ઠાયાં કૃમિર્ભૂત્વા પિતૃભિઃ સહ મજ્જતિ

અન્યાયેન હૃતા ભૂમિરન્યાયેન ચ હારિતા ।
હર્તા હારયિતા ચૈવ વિષ્ઠાયાં જાયતે કૃમિઃ

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગે તિષ્ઠતિ ભૂમિદઃ ।
આચ્છેત્તા ચાનુમન્તા ચ તાન્યેવ નરકે વસેત્

યાનીહ દત્તાનિ પુરા નરેન્દ્રૈર્દાનાનિ ધર્માર્થયશસ્કરાણિ ।
નિર્માલ્યરૂપપ્રતિમાનિ તાનિ કો નામ સાધુઃ પુનરાદદાતિ

એવં તાન્પૂજયિત્વા તુ સમ્યઙ્ન્યાયેન પાણ્ડવ ।
રુક્મિણ્યા વિધિવત્પાણિં જગ્રાહ મધુસૂદનઃ

મુશલી ચ તતઃ સર્વાઞ્જિત્વા દાનવપુંગવાન્ ।
સ્વસ્થાનમગમત્તત્ર કૃત્વા કાર્યં સુશોભનમ્

પ્રયાતૌ દ્વારવત્યાં તૌ કૃષ્ણસંકર્ષણાવુભૌ ।
ગચ્છમાનં તુ તં દૃષ્ટ્વા કેશવં ક્લેશનાશનમ્

બ્રાહ્મણાઃ સત્યવન્તશ્ચ નિર્ગતાઃ શંસિતવ્રતાઃ ।
આગચ્છમાનાંસ્તૌ વીક્ષ્ય રથમાર્ગેણ બ્રાહ્મણાન્

મુહૂર્તં તત્ર વિશ્રમ્ય કેશવો વાક્યમબ્રવીત્ ।
કિમાગમનકાર્યં વો બ્રૂત સર્વં દ્વિજોત્તમાઃ

કુર્વાણાઃ સ્વીયકર્માણિ મમ કૃત્યં તુ તિષ્ઠતે ।
દેવસ્ય વચનં શ્રુત્વા મુનયો વાક્યમબ્રુવન્

કલ્પકોટિસહસ્રેણ સત્યભાવાત્તુ વન્દિતઃ ।
દુષ્પ્રાપ્યોઽસિ મનુષ્યાણાં પ્રાપ્તઃ કિં ત્યજસે હિ નઃ

બ્રાહ્મણાનાં વચઃ શ્રુત્વા ભગવાનિદમબ્રવીત્ ।
મથુરાયાં દ્વારવત્યાં યોધનીપુર એવ ચ

ત્રિકાલમાગમિષ્યામિ સત્યં સત્યં પુનઃ પુનઃ ।
એવં તે બ્રાહ્મણાઃ શ્રુત્વા યોધનીપુરમાગતાઃ

અવતીર્ણસ્ત્રિભાગેન પ્રાદુર્ભાવે તુ માથુરે ।
એતત્તે કથિતં સર્વં તીર્થસ્યોત્પત્તિકારણમ્

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ વર્તમાનં તથાપરમ્ ।
યં શ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા પૂજયેદ્બલકેશવૌ ।
તેન દેવો જગદ્ધાતા પૂજિતસ્ત્રિગુણાત્મવાન્

ઉપવાસી નરો ભૂત્વા યસ્તુ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તત્ર તીર્થે તુ યે વૃક્ષાસ્તાન્પશ્યન્ત્યપિ યે નરાઃ ।
તેઽપિ પાપૈઃ પ્રમુચ્યન્તે ભ્રૂણહત્યાસમૈરપિ

પ્રાતરુત્થાય યે કેચિત્પશ્યન્તિ બલકેશવૌ ।
તેન તે સદૃશાઃ સ્યુર્વૈ દેવદેવેન ચક્રિણા

તે પૂજ્યાસ્તે નમસ્કાર્યાસ્તેષાં જન્મ સુજીવિતમ્ ।
યે નમન્તિ જગન્નાથં દેવં નારાયણં હરિમ્

તત્ર તીર્થે તુ યદ્દાનં સ્નાનં દેવાર્ચનં નૃપ ।
તત્સર્વમક્ષયં તસ્ય ઇત્યેવં શઙ્કરોઽબ્રવીત્

પ્રવિશ્યાગ્નૌ મૃતાનાં ચ યત્ફલં સમુદાહૃતમ્ ।
તચ્છૃણુષ્વ નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રોચ્યમાનમશેષતઃ

વિમાનેનાર્કવર્ણેન કિંકિણીજાલમાલિના ।
આગ્નેયે ભવતે તત્ર મોદતે કાલમીપ્સિતમ્

જલે ચૈવા મૃતાનાં તુ યોધનીપુરમધ્યતઃ ।
વસન્તિ વારુણે લોકે યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્

અનાશકે મૃતાનાં તુ તત્ર તીર્થે નરાધિપ ।
અનિવર્તિકા ગતિર્નૃણાં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તત્ર તીર્થે તુ યો દદ્યાત્કપિલાદાનમુત્તમમ્ ।
વિધાનેન તુ સંયુક્તં શૃણુ તસ્યાપિ યત્ફલમ્

યાવન્તિ તસ્યા રોમાણિ તત્પ્રસૂતેશ્ચ ભારત ।
તાવન્તિ દિવિ મોદન્તે સર્વકામૈઃ સુપૂજિતાઃ

યાવન્તિ રોમાણિ ભવન્તિ ધેન્વાસ્તાવન્તિ વર્ષાણિ મહીયતે સઃ ।
સ્વર્ગાચ્ચ્યુતશ્ચાપિ તતસ્ત્રિલોક્યાં કુલે સમુત્પત્સ્યતિ ગોમતાં સઃ

તત્ર તીર્થે તુ યો દદ્યાદ્રૂપ્યં કાઞ્ચનમેવ વા ।
કાઞ્ચનેન વિમાનેન વિષ્ણુલોકે મહીયતે

તસ્મિંસ્તીર્થે તુ યો દદ્યાત્પાદુકે વસ્ત્રમેવ ચ ।
દાનસ્યાસ્ય પ્રભાવેન લભતે સ્વર્ગમીપ્સિતમ્

ઋગ્યજુઃસામવેદાનાં પઠનાદ્યત્ફલં ભવેત્ ।
તત્ર તીર્થે તુ રાજેન્દ્ર ગાયત્ર્યા તત્ફલં લભેત્

પ્રયાગે યદ્ભવેત્પુણ્યં ગયાયાં ચ ત્રિપુષ્કરે ।
કુરુક્ષેત્રે તુ રાજેન્દ્ર રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે

સોમેશ્વરે ચ યત્પુણ્યં સોમસ્ય ગ્રહણે તથા ।
તત્ફલં લભતે તત્ર સ્નાનમાત્રાન્ન સંશયઃ

દ્વાદશ્યાં તુ નરઃ સ્નાત્વા નમસ્કૃત્ય જનાર્દનમ્ ।
ઉદ્ધૃતાઃ પિતરસ્તેન અવાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્

સંક્રાન્તૌ ચ વ્યતીપાતે દ્વાદશ્યાં ચ વિશેષતઃ ।
બ્રાહ્મણં ભોજયેદેકં કોટિર્ભવતિ ભોજિતા

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ હ્યાસમુદ્રાણિ પાણ્ડવ ।
તાનિ સર્વાણિ તત્રૈવ દ્વાદશ્યાં પાણ્ડુનન્દન

ક્ષયં યાન્તિ ચ દાનાનિ યજ્ઞહોમબલિક્રિયાઃ ।
ન ક્ષીયતે મહારાજ તત્ર તીર્થે તુ યત્કૃતમ્

યદ્ભૂતં યદ્ભવિષ્યચ્ચ તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
કથિતં તે મયા સર્વં પૃથગ્ભાવેન ભારત

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે રુક્મિણીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વિચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ ॥