Skanda Purana · Chapter 5.142

śrīmārkaṇḍeya uvāca -
tato gacchenmahārāja rukmiṇītīrthamuttamam /
yatraiva snānamātreṇa rūpavānsubhago bhavet

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ tṛtīyāyāṃ viśeṣataḥ /
snānaṃ samācarettatra na ceha jāyate punaḥ

yaḥ snātvā rukmiṇītīrthe dānaṃ dadyāttu kāṃcanam /
tattīrthasya prabhāvena śokaṃ nāpnoti mānavaḥ

yudhiṣṭhira uvāca -
tīrthasyāsya kathaṃ jāto mahimedṛṅmunīśvara /
rūpasaubhāgyadaṃ yena tīrthametadbravīhi me

mārkaṇḍeya uvāca -
kathayāmi yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam /
kathitaṃ pūrvato vṛddhaiḥ pāramparyeṇa bhārata

taṃ te'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ /
nagaraṃ kuṇḍinaṃ nāma bhīṣmakaḥ paripāti hi

hastyaśvarathasampanno dhanāḍhyo'ti pratāpavān /
strīsahasrasya madhyasthaḥ kurute rājyamuttamam

tasya bhāryā mahādevī prāṇebhyo'pi garīyasī /
tasyāmutpādayāmāsa putramekaṃ ca rukmakam

dvitīyā tanayā jajñe rukmiṇī nāma nāmataḥ /
tadāśarīriṇī vācā rājānaṃ tamuvāca ha

caturbhujāya dātavyā kanyeyaṃ bhuvi bhīṣmaka /
evaṃ tadvacanaṃ śrutvā jaharṣa priyayā saha

brāhmaṇaiḥ saha vidvadbhiḥ praviṣṭaḥ sūtikāgṛham /
svastikaṃ vācayitvāsyāścakre nāmeti rukmiṇī

yataḥ suvarṇatilako janmanā saha bhārata /
tataḥ sā rukmiṇīnāma brāhmaṇaiḥ kīrtitā tadā

tataḥ sā kālaparyāyādaṣṭavarṣā vyajāyata /
pūrvoktaṃ caiva tadvākyamaśarīriṇyudīritam

smṛtvā smṛtvātha nṛpatiścintayāmāsa bhūpatiḥ /
kasmai deyā mayā bālā bhavitā kaścaturbhujaḥ

etasminnantare tāvadraivatātparvatottamāt /
mukhyaścedipatistatra damaghoṣaḥ samāgataḥ

praviṣṭo rājasadanaṃ yatra rājā sa bhīṣmakaḥ /
taṃ dṛṣṭvā cāgataṃ gehe pūjayāmāsa bhūpatiḥ

āsanaṃ vipulaṃ dattvā sabhāṃ gatvā niveśitaḥ /
kuśalaṃ tava rājendra damaghoṣa śriyāyuta

puṇyāhamadya saṃjātamahaṃ tvaddarśanotsukaḥ /
kanyā madīyā rājendra hyaṣṭavarṣā vyajāyata

caturbhujāya dātavyā vāguvācāśarīriṇī /
bhīṣmakasya vacaḥ śrutvā damaghoṣo'bravīdidam

caturbhujo mama sutastriṣu lokeṣu viśrutaḥ /
tasyeyaṃ dīyatāṃ kanyā śiśupālasya bhīṣmaka

tasya tadvacanaṃ śrutvā damaghoṣasya bhūmipa /
bhīṣmakena tato dattā śiśupālāya rukmiṇī

prārabdhaṃ maṅgalaṃ tatra bhīṣmakeṇa yudhiṣṭhira /
dikṣu deśāntareṣveva ye vasanti svagotrajāḥ

nimantritāstu te sarve samājagmuryathākramam /
tato yādavavaṃśasya tilakau balakeśavau

nimantritau samāyātau kuṇḍinaṃ bhīṣmakasya tu /
bhīṣmakeṇa yathānyāyaṃ pūjitau tau yadūttamau

tataḥ pradoṣasamaye rukmiṇī kāmamohinī /
sakhībhiḥ sahitā yātā pūrbahiścāmbikārcane

sāpaśyattatra deveśaṃ gopaveṣadharaṃ harim /
taṃ dṛṣṭvā mohamāpannā kāmena kaluṣīkṛtā

keśavo'pi ca tāṃ dṛṣṭvā saṃkarṣaṇamuvāca ha /
strīratnapravaraṃ tāta hartavyamiti me matiḥ

keśavasya vacaḥ śrutvā saṃkarṣaṇa uvāca ha /
gaccha kṛṣṇa mahābāho strīratnaṃ cāśu gṛhyatām

ahaṃ ca tava mārgeṇa hyāgamiṣyāmi pṛṣṭhataḥ /
dānavānāṃ ca sarveṣāṃ kurvaṃśca kadanaṃ mahat

saṃkarṣaṇamataṃ prāpya keśavaḥ keśisūdanaḥ /
yayau kanyāṃ gṛhītvā tu rathamāropya satvaram

nirgataḥ sahasā rājanvegenaivānilo yathā /
hāhākārastadā jāto bhīṣmakasya pure mahān

nirgatā dānavāḥ kruddhā velā iva mahodadheḥ /
garjantaḥ sāyudhāḥ sarve dhāvanto rathavartmani

baladevaṃ tataḥ prāptā rathamārgānugāminam /
teṣāṃ yuddhaṃ balasyāsītsarvalokakṣayaṃkaram

yathā tārāmaye pūrvaṃ saṅgrāme lokaviśrute /
gadāhasto mahābāhustrailokye'pratimo balaḥ

halenākṛṣya sahasā gadāpātairapātayat /
aśakyo dānavairhantuṃ balabhadro mahābalaḥ

babhañja dānavānsarvāṃstasthau giririvācalaḥ /
taṃ dṛṣṭvā ca balaṃ kruddhaṃ durdharṣaṃ tridaśairapi

bhīṣmaputro mahātejā rukmīnāṃ mahayaśāḥ /
narāṇāmatiśūrāṇāmakṣauhiṇyā samanvitaḥ

balabhadramatikramya tato yuddhe nirākarot /
tadyuddhaṃ vañcayitvā tu rathamārgeṇa satvaram

keśavo'pi tadā devo rukmiṇyā sahito yayau /
vindhyaṃ tu laṅghayitvāgre trailokyagururavyayaḥ

narmadātaṭamāpede yatra siddhaḥ purā punaḥ /
ajeyo yena saṃjātastīrthasyāsya prabhāvataḥ

etasmātkāraṇāttāta yodhanīpuramucyate /
rukmo'pi dānavendro'sau prāptaḥ

pratyuvācācyutaṃ kruddhastiṣṭha tiṣṭheti mā vraja /
adya tvāṃ niśitairbāṇairneṣyāmi yamasādanam

evaṃ parasparaṃ vīrau jagarjaturubhāvapi /
tayoryuddhamabhūdghoraṃ tārakāgnijasannibham

cikṣepa śarajālāni keśavaṃ prati dānavaḥ /
nānucintya śarāṃstasya keśavaḥ keśisūdanaḥ

tato viṣṇuḥ svayaṃ kruddhaścakraṃ gṛhya sudarśanam /
sampraharatyamuṃ yāvadrukmiṇyātra nivāritaḥ

tvāṃ na jānāti deveśaṃ caturbāhuṃ janārdanam /
darśayasva svakaṃ rūpaṃ dayāṃ kṛtvā mamopari

evamuktastu rukmiṇyā darśayāmāsa bhārata /
devā dṛṣṭvāpi tadrūpaṃ stuvantyākāśasaṃsthitāḥ /
divyaṃ cakṣustadā devo dadau rukmasya bhārata

rukma uvāca -
yanmayā pāpaniṣṭhena mandabhāgyena keśava /
sāyakairāhataṃ vakṣastatsarvaṃ kṣantumarhasi

pūrvaṃ dattā svayaṃ deva jānakī janakena vai /
mayā pradattā deveśa rukmiṇī tava keśava

udvāhaya yathānyāyaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā /
rukmasya vacanaṃ śrutvā tatastuṣṭo jagadguruḥ

babhāṣe devadeveśo rukmiṇaṃ bhīṣmakātmajam /
gaccha svakaṃ puraṃ mā bhaiḥ kuru rājyamakaṇṭakam

keśavasya vacaḥ śrutvā rukmo dānavapuṃgavaḥ /
taṃ praṇamya jagannāthaṃ jagāma bhavanaṃ pituḥ

gate rukme tadā kṛṣṇaḥ samāmantrya dvijottamān /
marīcimatryaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum

vasiṣṭhaṃ ca mahābhāgamityete sapta mānasāḥ /
ityete brāhmaṇāḥ sapta purāṇe niścayaṃ gatāḥ

kṣamāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ /
ityevaṃ brahmaputrāśca satyavanto mahāmate

narmadātaṭamāśritya nivasanti jitendriyāḥ /
tapaḥsvādhyāyaniratā japahomaparāyaṇāḥ

nimantritāstu rājendra keśavena mahātmanā /
śrāddhaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ brahmoktavidhinā tataḥ

haristānpūjayāmāsa saptabrahmarṣipuṃgavān /
pradadau dvādaśa grāmāṃstebhyastatra janārdanaḥ

yāvaccandraśca sūryaśca yāvattiṣṭhati medinī /
tāvaddānaṃ mayā dattaṃ paripanthī na kaścana

maddattaṃ pālayiṣyante ye nṛpā gatakalmaṣāḥ /
tebhyaḥ svasti kariṣyāmi dāsyāmi paramāṃ gatim

yāvaddhi yānti lokeṣu mahābhūtāni pañca ca /
tāvatte divi modante maddattaparipālakāḥ

yastu lopayate mūḍho dattaṃ vaḥ pṛthivītale /
narake tasya vāsaḥ syādyāvadābhūtasamplavam

svadattā paradattā vā pālanīyā vasuṃdharā /
yasya yasya yadā bhūmistasya tasya tadā phalam

svadattāṃ paradattāṃ vā yo hareta vasuṃdharām /
sa viṣṭhāyāṃ kṛmirbhūtvā pitṛbhiḥ saha majjati

anyāyena hṛtā bhūmiranyāyena ca hāritā /
hartā hārayitā caiva viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svarge tiṣṭhati bhūmidaḥ /
ācchettā cānumantā ca tānyeva narake vaset

yānīha dattāni purā narendrairdānāni dharmārthayaśaskarāṇi /
nirmālyarūpapratimāni tāni ko nāma sādhuḥ punarādadāti

evaṃ tānpūjayitvā tu samyaṅnyāyena pāṇḍava /
rukmiṇyā vidhivatpāṇiṃ jagrāha madhusūdanaḥ

muśalī ca tataḥ sarvāñjitvā dānavapuṃgavān /
svasthānamagamattatra kṛtvā kāryaṃ suśobhanam

prayātau dvāravatyāṃ tau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau /
gacchamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā keśavaṃ kleśanāśanam

brāhmaṇāḥ satyavantaśca nirgatāḥ śaṃsitavratāḥ /
āgacchamānāṃstau vīkṣya rathamārgeṇa brāhmaṇān

muhūrtaṃ tatra viśramya keśavo vākyamabravīt /
kimāgamanakāryaṃ vo brūta sarvaṃ dvijottamāḥ

kurvāṇāḥ svīyakarmāṇi mama kṛtyaṃ tu tiṣṭhate /
devasya vacanaṃ śrutvā munayo vākyamabruvan

kalpakoṭisahasreṇa satyabhāvāttu vanditaḥ /
duṣprāpyo'si manuṣyāṇāṃ prāptaḥ kiṃ tyajase hi naḥ

brāhmaṇānāṃ vacaḥ śrutvā bhagavānidamabravīt /
mathurāyāṃ dvāravatyāṃ yodhanīpura eva ca

trikālamāgamiṣyāmi satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ /
evaṃ te brāhmaṇāḥ śrutvā yodhanīpuramāgatāḥ

avatīrṇastribhāgena prādurbhāve tu māthure /
etatte kathitaṃ sarvaṃ tīrthasyotpattikāraṇam

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca vartamānaṃ tathāparam /
yaṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayedbalakeśavau /
tena devo jagaddhātā pūjitastriguṇātmavān

upavāsī naro bhūtvā yastu kuryātpradakṣiṇam /
mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā

tatra tīrthe tu ye vṛkṣāstānpaśyantyapi ye narāḥ /
te'pi pāpaiḥ pramucyante bhrūṇahatyāsamairapi

prātarutthāya ye kecitpaśyanti balakeśavau /
tena te sadṛśāḥ syurvai devadevena cakriṇā

te pūjyāste namaskāryāsteṣāṃ janma sujīvitam /
ye namanti jagannāthaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim

tatra tīrthe tu yaddānaṃ snānaṃ devārcanaṃ nṛpa /
tatsarvamakṣayaṃ tasya ityevaṃ śaṅkaro'bravīt

praviśyāgnau mṛtānāṃ ca yatphalaṃ samudāhṛtam /
tacchṛṇuṣva nṛpaśreṣṭha procyamānamaśeṣataḥ

vimānenārkavarṇena kiṃkiṇījālamālinā /
āgneye bhavate tatra modate kālamīpsitam

jale caivā mṛtānāṃ tu yodhanīpuramadhyataḥ /
vasanti vāruṇe loke yāvadābhūtasamplavam

anāśake mṛtānāṃ tu tatra tīrthe narādhipa /
anivartikā gatirnṛṇāṃ nātra kāryā vicāraṇā

tatra tīrthe tu yo dadyātkapilādānamuttamam /
vidhānena tu saṃyuktaṃ śṛṇu tasyāpi yatphalam

yāvanti tasyā romāṇi tatprasūteśca bhārata /
tāvanti divi modante sarvakāmaiḥ supūjitāḥ

yāvanti romāṇi bhavanti dhenvāstāvanti varṣāṇi mahīyate saḥ /
svargāccyutaścāpi tatastrilokyāṃ kule samutpatsyati gomatāṃ saḥ

tatra tīrthe tu yo dadyādrūpyaṃ kāñcanameva vā /
kāñcanena vimānena viṣṇuloke mahīyate

tasmiṃstīrthe tu yo dadyātpāduke vastrameva ca /
dānasyāsya prabhāvena labhate svargamīpsitam

ṛgyajuḥsāmavedānāṃ paṭhanādyatphalaṃ bhavet /
tatra tīrthe tu rājendra gāyatryā tatphalaṃ labhet

prayāge yadbhavetpuṇyaṃ gayāyāṃ ca tripuṣkare /
kurukṣetre tu rājendra rāhugraste divākare

someśvare ca yatpuṇyaṃ somasya grahaṇe tathā /
tatphalaṃ labhate tatra snānamātrānna saṃśayaḥ

dvādaśyāṃ tu naraḥ snātvā namaskṛtya janārdanam /
uddhṛtāḥ pitarastena avāptaṃ janmanaḥ phalam

saṃkrāntau ca vyatīpāte dvādaśyāṃ ca viśeṣataḥ /
brāhmaṇaṃ bhojayedekaṃ koṭirbhavati bhojitā

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni hyāsamudrāṇi pāṇḍava /
tāni sarvāṇi tatraiva dvādaśyāṃ pāṇḍunandana

kṣayaṃ yānti ca dānāni yajñahomabalikriyāḥ /
na kṣīyate mahārāja tatra tīrthe tu yatkṛtam

yadbhūtaṃ yadbhaviṣyacca tīrthamāhātmyamuttamam /
kathitaṃ te mayā sarvaṃ pṛthagbhāvena bhārata

// iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe rukmiṇītīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ //