સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.122

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેન્મહીપાલ કોહનસ્વેતિ વિશ્રુતમ્ ।
સર્વપાપહરં પુણ્યં તીર્થં મૃત્યુવિનાશનમ્

પુરા તત્ર દ્વિજઃ કશ્ચિદ્વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
પત્નીપુત્રસુહૃદ્વર્ગૈઃ સ્વકર્મનિરતોઽવસત્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
બ્રાહ્મણસ્ય તુ યત્કર્મ ઉત્પત્તિઃ ક્ષત્રિયસ્ય તુ ।
વૈશ્યસ્યાપિ ચ શૂદ્રસ્ય તત્સર્વં કથયસ્વ મે

ધર્મસ્યાર્હસ્ય કામસ્ય મોક્ષસ્ય ચ પરં વિધિમ્ ।
નિખિલં જ્ઞાતુમિચ્છામિ નાન્યો વેત્તા મતિર્મમ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
ઉત્પત્તિકારણં બ્રહ્મા દેવદેવઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
પ્રથમં સર્વભૂતાનાં ચરાચરજગદ્ગુરુઃ

દ્વિજાતયો મુખાજ્જાતાઃ ક્ષત્રિયા બાહુયન્ત્રતઃ ।
ઊરુપ્રદેશાદ્વૈશ્યાસ્તુ શૂદ્રાઃ પાદેષ્વથાભવન્

તતસ્ત્વન્યે પૃથગ્વર્ણાઃ પૃથગ્ધર્માન્ સમાચરન્ ।
પર્યાયેણ સમુત્પન્ના હ્યનુલોમવિલોમતઃ

તેષાં ધર્મં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુતિસ્મૃત્યર્થચોદિતમ્ ।
યેન સમ્યક્કૃતેનૈવ સર્વે યાન્તિ પરાં ગતિમ્

ગતિર્ધ્યાનં વિના ભક્તૈર્બ્રાહ્મણૈઃ પ્રાપ્યતે નૃપ ।
અધ્યાપયન્યતો વેદાન્વેદં વાપિ યથાવિધિ

કુલજાં રૂપસમ્પન્નાં સર્વલક્ષણલક્ષિતામ્ ।
ઉદ્વાહયેત્તતઃ પત્નીં ગુરુણાનુમતે તદા

તતઃ સ્માર્તં વિવાહાગ્નિં શ્રૌતં વા પૂજયેત્ક્રમાત્ ।
પ્રતિગ્રહધનો ભૂત્વા દમ્ભલોભવિવર્જિતઃ

પઞ્ચયજ્ઞવિધાનાનિ કારયેદ્વૈ યથાવિધિ ।
વનં ગચ્છેત્તતઃ પશ્ચાદ્દ્વિતીયાશ્રમસેવનાત્

પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય સર્વસઙ્ગવિવર્જિતઃ ।
ઇષ્ટાંલ્લોકાનવાપ્નોતિ ન ચેહ જાયતે પુનઃ

ક્ષત્રિયસ્તુ સ્થિતો રાજ્યે પાલયિત્વા વસુંધરામ્ ।
શશ્વદ્ધર્મમનાશ્ચૈવ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્

વૈશ્યધર્મો ન સન્દેહઃ કૃષિગોરક્ષણે રતઃ ।
સત્યશૌચસમોપેતો ગચ્છતે સ્વર્ગમુત્તમમ્

ન શૂદ્રસ્ય પૃથગ્ધર્મો વિહિતઃ પરમેષ્ઠિના ।
ન મન્ત્રો ન ચ સંસ્કારો ન વિદ્યાપરિસેવનમ્

ન શબ્દવિદ્યાસમયો દેવતાભ્યર્ચનાનિ ચ ।
યથા જાતેન સતતં વર્તિતવ્યમહર્નિશમ્

સ ધર્મઃ સર્વવર્ણાનાં પુરા સૃષ્ટઃ સ્વયમ્ભુવા ।
મન્ત્રસંસ્કારસમ્પન્નાસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ

તેષાં મતમનાદૃત્ય યદિ વર્તેત કામતઃ ।
સ મૃતો જાયતે શ્વા વૈ ગતિરૂર્ધ્વા ન વિદ્યતે

ન તેષાં પ્રેષણં નિત્યં તેષાં મતમનુસ્મરન્ ।
યશોભાગી સ્વધર્મસ્થઃ સ્વર્ગભાગી સ જાયતે

એવં ગુણગણાકીર્ણોઽવસદ્વિપ્રઃ સ ભારત ।
હનસ્વેતિ હનસ્વેતિ શૃણોતિ વાક્યમીદૃશમ્

તતો નિરીક્ષતે ચોર્ધ્વમધશ્ચૈવ દિશો દશ ।
વેપમાનઃ સ ભીતશ્ચ પ્રસ્ખલંશ્ચ પદે પદે

શૃઙ્ખલાયુધહસ્તૈશ્ચ પાશૈશ્ચૈવ સુદારુણૈઃ ।
વેષ્ટિતં મહિષારૂઢં નરં પશ્યતિ મન્મુખમ્

કૃષ્ણાંજનચયપ્રખ્યં કૃષ્ણામ્બરવિભૂષિતમ્ ।
રક્તાક્ષમાયતભુજં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્

દૃષ્ટ્વા તં તુ સમાયાન્તં નિરીક્ષ્યાત્માનમાત્મના ।
જપઞ્જાપ્યં ચ પરમં શતરુદ્રીયસંસ્તવમ્

તતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્યમઃ સંયમનો મહાન્ ।
શૃણુ વાક્યમતો બ્રહ્મન્યમોઽહં સર્વજન્તુષુ

સંહરસ્વ મહાભાગ રુદ્રજાપ્યં સુદુર્ભિદમ્ ।
યેનાહં કાલપાશૈસ્ત્વાં સંયમામિ ગતવ્યથઃ

તચ્છ્રુત્વા નિષ્ઠુરં વાક્યં યમસ્ય મુખનિર્ગતમ્ ।
મહાભયસમોપેતો બ્રાહ્મણઃ પ્રપલાયિતઃ

તસ્ય માર્ગે ગતાઃ સર્વે યમેન સહ કિંકરાઃ ।
તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ તં વિપ્રમૂચુસ્તે સોઽપ્યધાવત

ત્વરમાણઃ પરિશ્રાન્તો હા હતોઽહં દુરાત્મભિઃ ।
રક્ષ રક્ષ મહાદેવ શરણાગતવત્સલ

એવમુક્ત્વાપતદ્ભૂમૌ લિઙ્ગમાલિઙ્ગ્ય ભારત ।
ગતસત્ત્વઃ સ વિપ્રેન્દ્રઃ સમાશ્રિત્ય સુરેશ્વરમ્

તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ભૂમૌ દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
કો હનિષ્યતિ માભૈસ્ત્વં હુઙ્કારમકરોત્તદા

તેન તે કિંકરાઃ સર્વે યમેન સહ ભારત ।
હુઙ્કારેણ ગતાઃ સર્વે મેઘા વાતહતા યથા

તદાપ્રભૃતિ તત્તીર્થં કોહનસ્વેતિ વિશ્રુતમ્ ।
સર્વપાપહરં પુણ્યં સર્વતીર્થેષ્વનુત્તમમ્

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્ ।
અગ્નિષ્ટોમસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમાપ્નોત્યનુત્તમમ્

તત્ર તીર્થે તુ રાજેન્દ્ર પ્રાણત્યાગં કરોતિ યઃ ।
ન પશ્યતિ યમં દેવમિત્યેવં શઙ્કરોઽબ્રવીત્

અગ્નિપ્રવેશં યઃ કુર્યાજ્જલે વા નૃપસત્તમ ।
અગ્નિલોકે વસેત્તાવદ્યાવત્કલ્પશતત્રયમ્

એવં વરુણલોકેઽપિ વસિત્વા કાલમીપ્સિતમ્ ।
ઇહ લોકમનુપ્રાપ્તો મહાધનપતિર્ભવેત્

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે કોહનતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વાવિંશત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥