સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.99

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥
શૃણુ સૂત યથા પ્રોક્તં કુંભજે શરજન્મના ॥
દેવદેવસ્ય ચરિતં વિશ્વેશસ્ય પરાત્મનઃ

અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥
સેનાનીઃ કથય ત્વં મે તતો નિર્વાણમંડપાત્ ॥
નિર્ગત્ય દેવો દેવેંદ્રૈઃ સહિતઃ કિં ચકાર હ

સ્કંદ ઉવાચ ॥
મુક્તિમંડપતઃ શંભુર્બ્રહ્મવિષ્ણુપુરોગમઃ ॥
શૃંગારમંડપં પ્રાપ્ય યચ્ચકાર વદામિ તત્

પ્રાઙ્મુખસ્તૂપવિશ્યેશઃ સહાસ્માભિઃ સહેશયા ॥
બ્રહ્મણાધિષ્ઠિતઃ સવ્યે વામપાર્શ્વેથ શાર્ઙ્ગિણા

વીજ્યમાનો મહેંદ્રેણ ઋષિભિઃ પરિતો વૃતઃ ॥
ગણૈઃ પૃષ્ઠપ્રદેશસ્થૈર્જોષં તિષ્ઠદ્ભિરાદરાત્

ઉદાયુધૈઃ સેવ્યમાનશ્ચાવસન્માનભૂરિભિઃ ॥
બ્રહ્મણે વિષ્ણવે શંભુઃ પાણિમુત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણમ્

દર્શયામાસ દેવેશો લિંગં પશ્યત પશ્યત ॥
ઇદમેવ પરં જ્યોતિરિદમેવ પરાત્પરમ્ ॥

ઇદમેવ હિ મે રૂપં સ્થાવરં ચાતિ સિદ્ધિદમ્ ॥
એતે પાશુપતા સિદ્ધા આબાલ બ્રહ્મચારિણઃ

જિતેંદ્રિયાસ્તપોનિષ્ઠાઃ પંચાર્થજ્ઞાનનિર્મલાઃ ॥
ભસ્મકૂટશયા દાતાઃ સુશીલા ઊર્ધ્વરેતસઃ

લિંગાર્ચનરતા નિત્યમનન્યેંદ્રિયમાનસાઃ ॥
સદૈવ વારુણાગ્નેય સ્નાનદ્વય સુનિર્મલાઃ

કંદમૂલફલાહારાઃ પરતત્ત્વાર્પિતેક્ષણાઃ ॥
સત્યવંતો જિતક્રોધા નિર્મોહા નિષ્પરિગ્રહાઃ

નિરીહા નિષ્પ્રપંચાશ્ચ નિરાતંકા નિરામયાઃ ॥
નિર્ભગા નિરુપાયાશ્ચ નિઃસંગા નિર્મલાશયાઃ

નિસ્તીર્ણોદગ્રસંસારા નિર્વિકલ્પા નિરેનસઃ ॥
નિર્દ્વંદ્વા નિશ્ચિતાર્થાશ્ચ નિરહંકારવૃત્તયઃ

સદૈવ મે મહાપ્રીતા મત્પુત્રા મત્સ્વરૂપિણઃ ॥
એતે પૂજ્યા નમસ્યાશ્ચ મદ્બુદ્ધ્યામત્પરાયણૈઃ

અર્ચિતેષ્વેષ્વહં પ્રીતો ભવિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥
અસ્મિન્વૈશ્વેશ્વરે ક્ષેત્રે સંભોજ્યાઃ શિવયોગિનઃ

કોટિભોજ્યફલં સમ્યગેકૈક પરિસંખ્યયા ॥
અયં વિશ્વેશ્વરઃ સાક્ષાત્સ્થાવરાત્મા જગત્પ્રભુઃ

સર્વેષાં સર્વસિદ્ધીનાં કર્તા ભક્તિજુષામિહ ॥
અહં કદાચિદ્દૃશ્યઃ સ્યામદૃશ્યઃ સ્યાં કદાચન

આનંદકાનને ચાત્ર સ્વૈરં તિષ્ઠામિ દેવતાઃ ॥
અનુગ્રહાય સર્વેષાં ભક્તાનામિહ સર્વદા

સ્થાસ્યામિ લિંગરૂપેણ ચિંતિતાર્થફલપ્રદઃ ॥
સ્વયંભૂન્યસ્વયંભૂનિ યાનિ લિંગાનિ સર્વતઃ ॥
તાનિ સર્વાણિ ચાયાંતિ દ્રષ્ટું લિંગમિદં સદા

અહં સર્વેષુ લિંગેષુ તિષ્ઠામ્યેવ ન સંશયઃ ॥
પરં ત્વિયં પરામૂર્તિર્મમ લિંગસ્વરૂપિણી

યેન લિંગમિદં દૃષ્ટં શ્રદ્ધયા શુદ્ધચક્ષુષા ॥
સાક્ષાત્કારેણ તેનાહં દૃષ્ટ એવ દિવૌકસઃ

શ્રવણાદસ્ય લિંગસ્ય પાતકં જન્મસંચિતમ્ ॥
ક્ષણાત્ક્ષયતિ શૃણ્વંતુ દેવા ઋષિગણૈઃ સહ

સ્મરણાદસ્ય લિંગસ્ય પાપં જન્મદ્વયાર્જિતમ્ ॥
અવશ્યં નશ્યતિ ક્ષિપ્રં મમ વાક્યાન્ન સંશયઃ

એતલ્લિંગં સમુદ્દિશ્ય ગૃહાન્નિષ્ક્રમણક્ષણાત્ ॥
વિલીયતે મહાપાપમપિ જન્મત્રયાર્જિતમ્

દર્શનાદસ્ય લિંગસ્ય હયમેધશતોદ્ભવમ્ ॥
પુણ્યં લભેત નિયતં મમાનુગ્રહતોમરાઃ

સ્વયંભુવોસ્ય લિંગસ્ય મમ વિશ્વેશિતુઃ સુરાઃ ॥
રાજસૂયસહસ્રસ્ય ફલં સ્યાત્સ્પર્શમાત્રતઃ

પુષ્પમાત્ર પ્રદાનાચ્ચ ચુલુકોદકપૂવર્કમ્ ॥
શતસૌવર્ણિકં પુણ્યં લભતે ભક્તિયોગતઃ

પૂજામાત્રં વિધાયાસ્ય લિંગરાજસ્ય ભક્તિતઃ ॥
સહસ્રહેમકમલપૂજાફલમવાપ્યતે

વિધાય મહતી પૂજાં પંચામૃતપુરઃસરામ્ ॥
અસ્ય લિંગસ્ય લભતે પુરુષાર્થચતુષ્ટયમ્

વસ્ત્રપૂતજલૈર્લિંગં સ્નાપયિત્વા મમામરાઃ ॥
લક્ષાશ્વમેધજનિતં પુણ્યમાપ્નોતિ સત્તમઃ

સુગંધચંદનરસૈર્લિંગમાલિપ્ય ભક્તિતઃ ॥
આલિપ્યતે સુરસ્ત્રીભિઃ સુગંધૈર્યક્ષકર્દમૈઃ

સામોદ ધૂપદાનૈશ્ચ દિવ્યગંધાશ્રયો ભવેત્ ॥
ઘૃતદીપપ્રબોધૈશ્ચ જ્યોતીરૂપ વિમાનગઃ

કર્પૂરવર્તિદીપેન સકૃદ્દત્તેન ભક્તિતઃ॥
કર્પૂરદેહગૌરશ્રીર્ભવેદ્ભાલવિલોચનઃ

દત્ત્વા નૈવેદ્યમાત્રં તુ સિક્થેસિક્થે યુગંયુગમ્ ॥
કૈલાસાદ્રૌ વસેદ્ધીમાન્મહાભોગસમન્વિતઃ

વિશ્વેશે પરમાન્નં યો દદ્યાત્સાજ્ય સશર્કરમ્ ॥
ત્રૈલોક્યં તર્પિતં તેન સદેવપિતૃમાનવમ્

મુખવાસં તુ યો દદ્યાદ્દર્પણં ચારુચામરમ્ ॥
ઉલ્લોચં સુખપર્યંકં તસ્ય પુણ્યફલં મહત્

સંખ્યા સાગરરત્નાનાં કથંચિત્કર્તુમિષ્યતે ॥
મુખવાસાદિદાનસ્ય કઃ સંખ્યામત્ર કારયેત્

પૂજોપકરણદ્રવ્યં યો ઘંટા ગડુકાદિકમ્ ॥
ભક્ત્યા મે ભવને દદ્યાત્સ વસેદત્ર મેંતિકે

યો ગીતવાદ્યનૃત્યાનામેકં મત્પ્રીતયે વ્યધાત્ ॥
તસ્યાગ્રતો દિવારાત્રં ભવેત્તૌર્યત્રિકં મહત્

ચિત્રલેખનકર્માદિ પ્રાસાદે મેઽત્ર કારયેત્ ॥
યઃ સચિત્રાન્મહાભોગાન્ભુંક્તે મત્પુરતઃ સ્થિતઃ

સકૃદ્વિશ્વેશ્વરં નત્વા મધ્યે જન્મસુધીર્નરઃ ॥
ત્રૈલોક્યવંદિતપદો જાયતે વસુધાપતિઃ॥

યસ્તુ વિશ્વેવરં દૃષ્ટ્વા હ્યન્યત્રાપિ વિપદ્યતે ॥
તસ્ય જન્માંતરે મોક્ષો ભવત્યેવ ન સંશયઃ

વિશ્વેશાખ્યા તુ જિહ્વાગ્રે વિશ્વનાથકથાશ્રુતૌ ॥
વિશ્વેશશીલનં ચિત્તે યસ્ય તસ્ય જનિઃ કુતઃ

લિંગં મે વિશ્વનાથસ્ય દૃષ્ટ્વા યશ્ચાનુમોદતે ॥
સ મે ગણેષુ ગણ્યેત મહાપુણ્યબલાશ્રિતઃ

નિત્યં વિશ્વેશ વિશ્વેશ વિશ્વનાથેતિ યો જપેત્ ॥
ત્રિસંધ્યં તં સુકૃતિનં જપામ્યહમપિ ધ્રુવમ્

મમાપીદં મહાલિંગં સદા પૂજ્યતમં સુરાઃ .॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજ્યં દેવર્ષિ માનવૈઃ

યૈર્ન વિશ્વેશ્વરો દૃષ્ટો યૈર્ન વિશ્વેશ્વરઃ સ્મૃતઃ ॥
કૃતાંતદૂતૈસ્તે દૃષ્ટાસ્તૈઃ સ્મૃતા ગર્ભવેદના

યૈરિદં પ્રણતં લિંગં પ્રણતાસ્તે સુરાસુરૈઃ ॥
યસ્યૈ કેન પ્રણામેન દિક્પાલપદમલ્પકમ્ ॥
દિક્પાલપદતઃ પાતઃ પાતઃ શિવનતેર્નહિ

શૃણ્વંતુ દેવર્ષિગણાઃ સમસ્તાસ્તથ્યં બ્રુવે તચ્ચ પરોપકૃત્યૈ ॥
ન ભૂર્ભુવઃ સ્વર્ગમહર્જનાંતર્વિશ્વેશતુલ્યં ક્વચિદસ્તિ લિંગમ્

ન સત્યલોકે ન તપસ્યહો સુરા વૈકુંઠકૈલાસરસાતલેષુ ॥
તીર્થં ક્વચિદ્વૈ મણિકર્ણિકાસમં લિંગં ચ વિશ્વેશ્વરતુલ્યમન્યતઃ

ન વિશ્વનાથસ્ય સમં હિ લિંગં ન તીર્થમન્યન્મણિકર્ણિકાતઃ ॥
તપોવનં કુત્રચિદસ્તિ નાન્યચ્છુભં મમાનંદવનેન તુલ્યમ્

વારાણસી તીર્થમયી સમસ્તા યસ્યાસ્તુનામાપિ હિ તીર્થતીર્થમ્ ॥
તત્રાપિ કાચિન્મમ સૌખ્યભૂમિર્મહાપવિત્રા મણિકર્ણિકાસૌ

સ્થાનાદમુષ્માન્મમરાજસૌધાત્પ્રાચ્યાં મનાગીશસમાશ્રિતાયામ્ ॥
સવ્યેપસવ્યે ચ કરાઃ ક્રમેણ શતત્રયી યાપિ શતદ્વયી ચ

હસ્તાઃ શતં પંચ સુરાપગાયામુદીચ્યવાચ્યોર્મણિકર્ણિકેયમ્ ॥
સારસ્ત્રિલોક્યાઃ પરકોશભૂમિર્યૈઃ સેવિતા તે મમ હૃચ્છયા હિ

અસ્મિન્મમાનંદવને યદેતલ્લિંગં સુધાધામ સુધામધામ ॥
આસપ્ત પાતાલતલાત્સ્વયંભુ સમુત્થિતં ભક્તકૃપાવશેન

યેસ્મિઞ્જનાઃ કૃત્રિમભાવબુદ્ધ્યા લિંગં ભજિષ્યંતિ ચ હેતુવાદૈઃ ॥
તેષાં હિ દંડઃ પર એષ એવ નગર્ભવાસાદ્વિરમંતિ તે ધ્રુવમ્

યદ્યદ્ધિતં સ્વસ્ય સદૈવ તત્તલ્લિંગેત્ર દેયં મમ ભક્તિમદ્ભિઃ ॥
ઇહાપ્યમુત્રાપિ ન તસ્ય સંક્ષયો યથેહ પાપસ્ય કૃતસ્ય પાપિભિઃ

દૂરસ્થિતૈરપ્યધિબુદ્ધિભિર્યૈર્લિંગં સમારાધિ મમેદમત્ર ॥
મયૈવ દત્તૈઃ શુભવસ્તુજાતૈર્નિઃશ્રેયસઃ શ્રીર્વસં(?)યેત્સતસ્તાન્

શૃણુષ્વ વિષ્ણો શૃણુ સૃષ્ટિકર્તઃ શૃણ્વંતુ દેવર્ષિગણાઃ સમસ્તાઃ ॥
ઇદં હિ લિંગં પરસિદ્ધિદં સતાં ભેદો મનાગત્ર ન મત્સકાશતઃ

અસ્મિન્હિ લિંગેઽખિલસિદ્ધિસાધને સમર્પિતં યૈઃ સુકૃતાર્જિતં વસુ ॥
તેભ્યોતિમાત્રાખિલસૌખ્યસાધનં દદામિ નિર્વાણપદં સુનિર્ભયમ્

ઉત્ક્ષિપ્ય બાહું ત્વસકૃદ્બ્રવીમિ ત્રયીમયેઽસ્મિંસ્ત્રયમેવ સારમ્ ॥
વિશ્વેશ લિંગં મણિકર્ણિકાંબુ કાશીપુરી સત્યમિદં ત્રિસત્યમ્

ઉત્થાય દેવોથ સ શક્તિરીશસ્તસ્મિન્હિ લિંગે કૃતચારુપૂજઃ ॥
યયૌ લયં તે ચ સુરા જયેતિ જયેતિ ચોક્ત્વા નુનુવુસ્તમીશમ્

સ્કંદ ઉવાચ ॥ ॥
ક્ષેત્રસ્ય મૈત્રાવરુણે વિમુક્તસ્ય મહામતે ॥
પ્રભાવસ્યૈકદેશોયં કથિતઃ કલ્મષાપહઃ

તવાગ્રે તુ યથાબુદ્ધિ કાશીવિશ્લેષતાપિ નઃ ॥
અચિરેણૈવ કાલેન કાશીં પ્રાપ્સ્યસ્યનુત્તમામ્

અસ્તાચલસ્ય શિખરં પ્રાપ્તવાનેષ ભાનુમાન્ ॥
તવાપિ હિ મમાપ્યેષ મૌનસ્ય સમયોઽભવત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
શ્રુત્વેતિ સ મુનિઃ સૂત સંધ્યોપાસ્ત્યૈ વિનિર્ગતઃ॥
પ્રણમ્યૌ મેયમસકૃલ્લોપામુદ્રા સમન્વિતઃ

રહસ્યં પરિવિજ્ઞાય ક્ષેત્રસ્ય શશિમૌલિનઃ ॥
અગસ્ત્યો નિશ્ચિતમનાઃ શિવધ્યાનપરોભવત્

આનંદકાનનસ્યેહ મહિમાનં મહત્તરમ્ ॥
કોત્ર વર્ણયિતું શક્તઃ સૂત વર્ષશતૈરપિ

યથા દેવ્યૈ સમાખ્યાયિ શિવેન પરમાત્મના ॥
તથા સ્કંદેન કથિતં માહાત્મ્યં કુંભસંભવે

તવાગ્રે ચ સમાખ્યાતં શુકાદીનાં ચ સત્તમ ॥
ઇદાનીં પ્રષ્ટુકામોસિ કિં તત્પૃચ્છ વદામિ તે

શ્રુત્વાધ્યાયમિમં પુણ્યં સર્વકલ્મષનાશનમ્ ॥
સમસ્તચિંતિતફલપ્રદં મર્ત્યો ભવેત્કૃતી

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધે વિશ્વેશ્વરલિંગમહિમાખ્યો નામ નવનવતિતમોઽધ્યાયઃ